Institutio christianae religionis (1559), Barth/Niesel, 1926-52 Institution de la religion chrestienne (1560) Institutes of the Christian Religion, Henry Beveridge (1845) Institutie of onderwijzing in de christelijke religie, A. Sizoo (1931) Unterricht in der christlichen Religion, Otto Weber (1936-38) Наставление в христианской вере (1997-99)

CAP. XVII.

Chapitre XVII.

Chapter 17.

Hoofdstuk XVII.

Siebzehntes Kapitel.

Глава XVII.

| De sacra Christi Coena: et quid nobis conferat.

De la sacrée Cene de Jesus Christ, et que c’est qu’elle nous apporte

Of the Lord’s Supper, and the Benefits Conferred by It

Over het Heilig Avondmaal van Christus en wat het ons aanbrengt.

Vom Heiligen Abendmahl des Herrn – und was es uns bringt.

О СВЯТОЙ ВЕЧЕРЕ ИИСУСА ХРИСТА И О ПОЛЬЗЕ, ЕЮ НАМ ДОСТАВЛЯЕМОЙ

1. 342 Postquam nos semel in familiam suam recepit Deus, nec tantum ut servorum loco nos habeat, sed filiorum: ut partes impleat optimi patris et de sua progenie solliciti, continuo etiam vitae cursu nos alendos suscipit. Nec eo contentus, dato pignore nos huius continuae liberalitatis certiores reddere voluit. || In hunc ergo finem alterum Ecclesiae suae sacramentum dedit per manum unigeniti Filii, spirituale epulum scilicet, ubi se Christus vivificum esse panema || testatur, quo animae nostrae ad veram etb beatam immortalitatem pascuntur [Iohan. 6. f. 51]. || Quoniam vero apprime necessaria est tanti mysterii cognitio, et pro sua magnitudine accuratam explicationem postulat: et Satan, ut hoc inaestimabili thesauro Ecclesiam privaret, pridem nebulas, deinde tenebras obscurandae eius luci induxit, tum contentiones et pugnas movit quae ab huius sacri alimenti gusta alienarent simplicium mentes, et nostra etiam aetate idem artificium tentavit: ubi summam pro rudium captu complexus fuero, nodos illos quibus mundum illaqueare Satan molitus est, expediam. Primo || signa sunt panis et vinum, quae invisibile alimentum, quod percipimus ex carne et sanguine Christi, nobis repraesentantc. || Sicut enim in Baptismo nos regeneransd Deus, in Ecclesiae suae societatem inserit ete adoptione suos facit: ita || diximus officium providi patrisfamilias in eo praestare, quod cibum assidue ministratf, || quo nos in ea vita sustineat ac conservet in quam nos verbo suo genuit. Porro unicus animae nostraeg cibus Christus est, || ideoque ad eum nos invitat caelestis Pater, ut eius communicationeh refecti vigorem subinde colligamus, donec ad caelestem immortalitatem perventum fueriti. || Quoniam vero mysterium hoc arcanae Christi cum piis unionis naturak incomprehensibile est, figuram eius et imaginem in signis visibilibus exhibet ad modulum 343 nostrum aptissimisa: imo velut datis arrhis acb tesseris tam certum nobis facit, quam si oculis cerneretur: || quia in crassissimas quasque mentes haec tam familiaris similitudo penetrat, non secus animas Christo pasci quam panis et vinum corporalem vitam sustentant. || Iam ergo habemus in quem finem spectet mystica haec benedictioc; nempe quo nobis confirmet, corpus Domini sic pro nobis semel esse immolatum ut nunc eo vescamur, ac vescendo unici illius sacrificii efficaciam in nobis sentiamus: sanguinem eius sic pro nobis semel fusum, ut sit nobis perpetuus potus. Atque ita sonant verba promissionis illic additae, Accipite: hoc est corpus meum quod pro vobis traditur [Matt. 26. e. 26; Marc. 14. b. 171; Luc. 22.d b. 19; 1. Cor. 11. c. 24], Corpus ergo, quod oblatum semel est in salutem nostram, iubemur accipere et comederee: ut dum huius fieri nos videmus participes, vivificae illius mortis virtutem certo statuamus in nobis efficacem foref. Unde et calicem foedus vocat in suo sanguine2. Foedus enim quod sanguine suo semel sancivit, quodammodo renovat, vel potius continuatg, quantum ad fidei nostrae confirmationem attinet, quoties sacrum illum sanguinem libandum nobis porrigith.

1. Apres que Dieu nous a une fois receuz en sa famille, et non seulement pour nous avoir pour serviteurs, mais pour nous tenir au reng de ses enfans: afin d’accomplir tout ce qui est convenable à un bon Pere, et qui a le soin de sa lignée, quant et quant il prend la charge de nous sustenter et nourrir tout le cours de nostre vie. Mais encore ne se contentant point de cela, il nous a donné un gage pour nous mieux certifier de ceste liberalité, laquelle continue sans fin. Et c’est pourquoy il a donné par la main de son Fils à son Eglise le second Sacrement: assavoir le banquet spirituel: où Jesus Christ nous tesmoigne qu’il est le pain vivifiant (Jean 6:51), dont noz ames soyent nourries et repeues à l’immortalité bien-heureuse. Or pource que la cognoissance de ce haut mystere est fort necessaire, et à cause de sa grandeur requiert une singuliere diligence: et à l’opposite que Satan, afin de priver l’Eglise de ce thresor inestimable, l’a desja de long temps obscurcy, premierement par nioles et brouées, et puis apres par tenebres tort espesses: outreplus, a esmeu contentions et debats pour en desgouter les hommes: mesmes de nostre temps s’est servy de mesme ruse et artifice: je mettray peine en premier lieu d’exposer la somme de ce qu’il en faut cognoistre, selon la capacité des rudes et idiots: et puis je despescheray les difftcultez dont Satan a tasché d’envelopper le monde. Premierement, les signes sont du pain et du vin, qui nous representent la nourriture spirituelle que nous recevons du corps et du sang de Jesus Christ. Car comme Dieu nous regenerant par le Baptesme, nous incorpore en son Eglise, et fait siens par adoption: aussi, comme nous avons dit. il accomplit l’office d’un bon pere de famille et prouvoyable, en nous eslargissant continuellement viande propre pour nous conserver et maintenir en la vie, à laquelle il nous a engendrez par sa parolle. Or la seule pasture des ames, est Jesus Christ. Parquoy le Pere celeste nous convie à luy, afin qu’estans repeus de sa substance nous cueillions de jour en jour nouvelle vigueur, jusqu’à ce que nous parvenions à l’immortalité celeste. Et pource que ce mystere de communiquer à Jesus Christ est incomprehensible de nature, il nous en monstre la figure et image en signes visibles fort propres à nostre petitesse. Mesme comme s’il nous en donnoit les arres, il nous le rend aussi asseuré que si nous le voyons à l’œil, d’autant que ceste similitude tant familiere entre jusques aux esprits les plus lourds et grossiers: c’est que tout ainsi que le pain et le vin soustiennent noz corps en ceste vie transitoire, aussi nos ames sont nourries de Christ. Nous voyons donc à quelle fin tend ce Sacrement: assavoir pour nous asseurer que le corps du Seigneur a tellement esté une fois sacrifié pour nous, que maintenant nous le recevons: et en le recevant, sentons en nous l’efficace de ceste oblation unique qui en a esté faite. Item, que son sang a tellement esté une fois espandu pour nous, qu’il nous est breuvage perpetuel. Et c’est ce que portent les parolles de la promesse, quand il est dit, Prenez, mangez: cecy est mon corps qui est livré pour vous (Matth. 26:26; Marc 14:17; Luc 22:19; 1 Cor. 11:24). Il nous est donc commandé de prendre et manger le corps qui a esté une fois offert pour nostre salut, afin que voyans que nous sommes faits participans, nous ayons certaine confiance que la vertu de ceste oblation se demonstrera en nous. Et pourtant il appelle le calice, Alliance de son sang. Car entant qu’il appartient à la confirmation de nostre foy, toutes fois et quantes qu’il nous donne son sacré sang à boire, il renouvelle aucunement, ou plustost continue l’alliance avec nous, laquelle il a ratifiée en iceluy.

1. Why the Holy Supper was instituted by Christ. The knowledge of the sacrament, how necessary. The signs used. Why there are no others appointed.

557 After God has once received us into his family, it is not that he may regard us in the light of servants, but of sons, performing the part of a kind and anxious parent, and providing for our maintenance during the whole course of our lives. And, not contented with this, he has been pleased by a pledge to assure us of his continued liberality. To this end, he has given another sacrament to his Church by the hand of his only-begotten Son—viz. a spiritual feast, at which Christ testifies that he himself is living bread (John 6:51), on which our souls feed, for a true and blessed immortality. Now, as the knowledge of this great mystery is most necessary, and, in proportion to its importance, demands an accurate exposition, and Satan, in order to deprive the Church of this inestimable treasure, long ago introduced, first, mists, and then darkness, to obscure its light, and stirred up strife and contention to alienate the minds of the simple from a relish for this sacred food, and in our age, also, has tried the same artifice, I will proceed, after giving a simple summary adapted to the capacity of the ignorant, to explain those difficulties by which Satan has tried to ensnare the world. First, then, the signs are bread and wine, which represent the invisible food which we receive from the body and blood of Christ. For as God, regenerating us in baptism, ingrafts us into the fellowship of his Church, and makes us his by adoption, so we have said that he performs the office of a provident parent, in continually supplying the food by which he may sustain and preserve us in the life to which he has begotten us by his word. Moreover, Christ is the only food of our soul, and, therefore, our heavenly Father invites us to him, that, refreshed by communion with him, we may ever and anon gather new vigour until we reach the heavenly immortality. But as this mystery of the secret union of Christ with believers is incomprehensible by nature, he exhibits its figure and image in visible signs adapted to our capacity, nay, by giving, as it were, earnests and badges, he makes it as certain to us as if it were seen by the eye; the familiarity of the similitude giving it access to minds however dull, and showing that souls are fed by Christ just as the corporeal life is sustained by bread and wine. We now, therefore, understand the end which this mystical benediction has in view—viz. to assure us that the body of Christ was once sacrificed for us, so that we may now eat it, and, eating, feel within ourselves the efficacy of that one sacrifice,—that his blood was once shed for us so as to be our perpetual drink. This is the force of the promise which is added, “Take, eat; this is my body, which is broken for you” (Mt. 26:26, &c.). The body which was once offered for our salvation we are enjoined to take and eat, that, while we see ourselves made partakers of it, we may safely conclude that the virtue of that death will be efficacious in us. Hence he terms the cup the covenant in his blood. For the covenant which he once sanctioned by his blood he in a manner renews, or rather continues, in so far as558regards the confirmation of our faith, as often as he stretches forth his sacred blood as drink to us.

1. Nadat God ons eenmaal in zijn huisgezin heeft ontvangen en dat niet om ons alleen te beschouwen als zijn dienstknechten, maar als zijn kinderen, neemt Hij ook, om de rol te vervullen van een zeer goed huisvader, die voor zijn kroost bezorgd is, op zich om ons de ganse loop van ons leven te voeden. En daarmee niet tevreden, heeft Hij door het geven van een pand ons van deze onafgebroken milddadigheid willen verzekeren. Tot dit doel dus heeft Hij aan zijn kerk een tweede sacrament gegeven door de hand van zijn eniggeboren Zoon, namelijk de geestelijke maaltijd, bij welke Christus, gelijk Hij betuigt, het levendmakende brood is (Joh. 6:51) met hetwelk onze zielen tot de ware en gelukzalige onsterfelijkheid gevoed worden. En aangezien de kennis van zo grote verborgenheid zeer noodzakelijk is en in overeenstemming met haar belangrijkheid een nauwkeurige uitlegging eist, en aangezien ook de Satan, om de kerk van deze onwaardeerbare schat te beroven, eerst nevels en daarna duisternis over haar heen getrokken heeft, om haar te verdonkeren, en ook twistingen en strijd heeft gaande gemaakt om de zielen der eenvoudigen van het smaken van dit heilig voedsel te vervreemden, en ook in onze tijd dezelfde listen heeft geprobeerd, zal ik, na eerst de hoofdzaak naar het begrip van ongeleerde mensen te hebben uiteengezet, de knopen losmaken, waarmee de Satan gepoogd heeft de wereld te verstrikken. In de eerste plaats: de tekenen zijn brood en wijn, die het onzichtbare voedsel, dat wij ontvangen uit het vlees en bloed van Christus, ons voor ogen stellen. Want evenals in de Doop God ons wederbaart, in de gemeenschap van zijn kerk inlijft en door aanneming tot zijn kinderen maakt, zo zeiden wij, dat Hij de taak van een zorgzaam huisvader verricht daarin, dat Hij ons voortdurend van spijs bedient, om ons in dat leven te houden en te bewaren, tot hetwelk Hij ons door zijn Woord heeft gegenereerd. Verder is Christus de enige spijs onzer ziel, en daarom nodigt de Hemelse Vader ons tot Hem, opdat wij door het gebruiken van die spijs verkwikt, nu en dan kracht mogen verzamelen, totdat we tot de hemelse onsterfelijkheid zullen gekomen zijn. En aangezien deze verborgenheid van de verborgen vereniging van Christus met de vromen van nature onbegrijpelijk is, doet Hij een figuur en een beeld daarvan zien in zichtbare tekenen, die zeer geschikt zijn voor ons klein begrip, ja Hij maakt ons als het ware door gegeven panden en tekenen daarvan zo zeker, alsof ze met de ogen gezien werd; want deze zo gemeenzame gelijkenis dringt door tot in de allergrofste verstanden, dat de zielen evenzo met Christus gevoed worden als het brood en de wijn het lichamelijk leven onderhouden. We zien dus reeds wat het doel is van deze verborgen zegening, namelijk ons te verzekeren, dat het lichaam des Heren eenmaal zo voor ons geofferd is, dat wij het nu eten en door het eten de kracht van die enige offerande in ons gevoelen; dat zijn bloed eenmaal zo voor ons vergoten is, dat het ons tot een voortdurende drank is. En aldus luiden de woorden der belofte, die daar toegevoegd is: "Neemt, dat is mijn lichaam, hetwelk voor u gegeven wordt" (Matt. 26:26;Marc.14:22;Luc.22:19;1 Cor.11:24) Ons wordt dus geboden het lichaam, dat eenmaal geofferd is tot onze zaligheid, te nemen en te eten, opdat wij, doordat we zien, dat wij daaraan deel krijgen, voor zeker mogen vaststellen, dat de kracht van zijn levendmakende dood in ons werkdadig zal zijn. Daarom noemt Hij ook de drinkbeker het verbond in zijn bloed. Want het verbond, dat Hij eenmaal met zijn bloed bekrachtigd heeft, vernieuwt Hij in zeker zin, of liever Hij zet het voort, voorzover de versterking van ons geloof aangaat, telkens wanneer Hij ons dat heilige bloed te drinken geeft.

1. 940Erster Teil: Wesen und Frucht des Abendmahls (1-5). Zeichen und Sache

Gott hat uns einmal in seine Hausgenossenschaft aufgenommen, und zwar, um uns nicht nur als seine Knechte, sondern als seine Kinder anzusehen. Nachdem er das getan hat, will er aber auch das Amt eines sehr guten Vaters erfüllen, der für seine Kinder sorgt, und dazu nimmt er es auf sich, uns im ganzen Laufe unseres Lebens Speise zu geben. Ja, er hat sich damit nicht zufriedengegeben, sondern uns ein Unterpfand geschenkt, mit dem er uns solcher fortwährenden Freundlichkeit hat vergewissern wollen. Zu diesem Zweck hat er daher seinen Kindern durch die Hand seines eingeborenen Sohnes das zweite Sakrament gegeben, nämlich das geistliche Mahl, in welchem Christus bezeugt, daß er das lebendigmachende Brot ist, durch das unsere Seelen zur wahren, seligen Unsterblichkeit gespeist werden (Joh. 6,51).

Nun ist es aber von dringender Notwendigkeit, dieses große Geheimnis zu kennen, und es erfordert angesichts seiner Wichtigkeit eine eingehende Darlegung. Zudem hat der Satan die Kirche dieses unermeßlichen Schatzes berauben wollen und in dieser Absicht zunächst Nebel und dann Finsternis vor ihm aufziehen lassen, um sein Licht zu verdunkeln; auch hat er Streitigkeiten und Kämpfe erregt, um damit die Sinne einfältiger Menschen vom Genuß solcher heiligen Speise abzubringen, und auch zu unserer Zeit hat er die nämliche List versucht. Ich muß also zunächst mit Rücksicht auf das Auffassungsvermögen der Unkundigen den wesentlichen Inhalt der Sache zusammenfassen, dann aber auch jene Knoten auflösen, in welche der Satan die Welt zu verstricken versucht hat.

Zunächst: die Zeichen (bei diesem Sakrament) sind Brot und Wein: sie stellen uns die unsichtbare Speise dar, die wir aus Christi Fleisch und Blut empfangen. Denn wie uns Gott in der Taufe die Wiedergeburt schenkt, in die Gemeinschaft seiner Kinder einfügt und durch Aufnahme in die Kindschaft zu den Seinen macht, so erfüllt er, wie gesagt, das Amt eines fürsorglichen Hausvaters darin, daß er uns fort und fort Speise gewährt, um uns damit in dem Leben zu erhalten und zu bewahren, zu dem er uns durch sein Wort gezeugt hat.

Und dann: die einige Speise unserer Seele ist Christus, und deshalb lädt uns der himmlische Vater zu ihm ein, damit wir, indem wir seiner teilhaftig werden, Erquickung empfangen und dadurch immer wieder neue Kraft sammeln, bis wir zur himmlischen Unsterblichkeit gelangt sind.

Dies Geheimnis der verborgenen Einung Christi mit den Frommen aber ist seiner Natur nach unbegreiflich; daher läßt er eine Vergegenwärtigung oder ein Bild solchen Geheimnisses in sichtbaren Zeichen kundwerden, die unserem geringen Maß auf das beste angepaßt sind, ja, er gibt uns gleichsam Pfänder und Merkzeichen und macht es uns damit zur Gewißheit, wie wenn wir es mit Augen sähen. Denn es ist ein vertrautes Gleichnis, das auch bis in den unkundigsten Verstand dringt: unsere Seelen werden genau so mit Christus gespeist, wie Brot und Wein das leibliche Leben erhalten. Damit wird uns also schon deutlich, welchem Zweck diese verborgene Segnung (mystica benedictio) dient: sie soll uns die Gewißheit verschaffen, daß der Leib des Herrn dergestalt einmal für uns geopfert worden ist, daß wir ihn jetzt als Speise genießen und über solchem Genießen die Wirkkraft dieses einigen Opfers an uns erfahren, – und daß sein Blut dergestalt einmal für uns vergossen ist, daß es uns zu einem Trank wird für immerdar. So lauten denn auch die Worte der Verheißung, die dabei zugefügt ist: „Nehmet, ... das ist mein Leib, der für euch gegeben wird“ (Luk. 22,19; nicht Luthertext; 941 1. Kor. 11,24; Matth. 26,26; Mark. 14,22). Wir werden also geheißen, den Leib zu „nehmen“ und zu „essen“, der einmal zu unserem Heil zum Opfer gebracht worden ist, damit wir sehen, daß wir dieses Leibes teilhaftig werden, und darüber zu der festen Gewißheit kommen, daß die Kraft seines lebendigmachenden Todes in uns wirksam sein wird. Daher nennt er auch den Kelch den „Bund“ (Luthertext: „das neue Testament“) in seinem Blut (Luk. 22,20; 1. Kor. 11,25). Denn allemal, wenn er uns jenes heilige Blut zu trinken gibt, ist es so, daß er den Bund, den er einmal mit seinem Blute bekräftigt hat, gewissermaßen erneuert oder besser ihn fortführt, soweit es zur Stärkung unseres Glaubens gereicht.

1. Приняв нас в свою семью - причём не на правах рабов, но детей, дабы заботиться о нас подобно любящему отцу, - Бог одновременно взял на Себя попечение о нашем пропитании в течении нашей жизни. Но не довольствуясь этим, Он пожелал вручить нам залог, удостоверяющий Его бесконечную любовь и щедрость. Поэтому Он через Сына дал своей Церкви второе таинство: духовную трапезу. В ней Иисус Христос свидетельствует, что Он есть живой хлеб [Ин 6:51], коим питаются души для блаженного бессмертия.

Познание этого высокого таинства совершенно необходимо и ввиду своего величия требует особого прилежания. С другой стороны, Сатана в стремлении лишить Церковь этого бесценного сокровища издавна пытался затемнить таинство, напуская туман и мрак. Более того, он разжигал споры и разногласия, дабы отбить у людей вкус к этой святой пище. И в наши дни он по-прежнему прибегает к тем же хитростям и уловкам. Я сперва изложу в общем виде то, что необходимо знать об этом таинстве людям простым и несведущим по мере их возможности, а затем постараюсь разогнать тот мрак, каким Сатана окутал мир.

Прежде всего следует сказать, что знаки таинства - хлеб и вино. Они представляют духовную пищу, которую мы получаем от Тела и Крови Иисуса Христа. Ибо когда Бог возрождает и усыновляет нас через крещение, приобщая к своей Церкви, Он становится для нас, как уже было сказано, любящим и заботливым отцом. Он непрестанно подаёт нам пищу, потребную для сохранения и поддержания той жизни, к которой Он породил нас своим Словом. Но единственная пища для души - Иисус Христос. Поэтому Небесный Отец приглашает нас к Иисусу Христу, дабы, вкушая от Его субстанции (понятие субстанции не имеет у Кальвина строгого философского или технического смысла, но означает просто реальность некоторой вещи), мы день за днём черпали новые силы, пока не достигнем небесного бессмертия.

Но так как это таинство приобщения к Иисусу Христу по природе необъяснимо, Бог являет нам его образ в видимых знаках, сообразных скудости нашего разумения. Более того, Он даёт нам как бы его залог, благодаря чему оно становится для нас очевидным. Такая близкая аналогия понятна даже самым тупым и невежественным людям: как хлеб и вино питают наши тела в этой преходящей жизни, так души питаются Христом.

Итак, мы видим, каково назначение этого таинства. Оно должно удостоверить нас в том, что Тело Господа, однажды принесённое в жертву за нас, продолжает оставаться нашей пищей. Вкушая его, мы ощущаем в себе действие этой единственной жертвы. И Кровь Господа, однажды пролитая за нас, остаётся нашим вечным питьём. Именно таков смысл обетования: «Приимите, ядите: сие есть Тело Моё, которое за вас предаётся» (Мф 26:26; Мк 14:22; Лк 22:19; 1 Кор 11:24). Итак, нам заповедано принять и вкушать Тело, однажды преданное ради нашего спасения, чтобы мы, видя свою причастность к нему, были уверены: действие этой жертвы проявится и в нас. По той же причине Христос называет чашу новым заветом в своей Крови. Ибо всякий раз, когда Он даёт нам пить свою священную Кровь, Он некоторым образом возобновляет - или лучше сказать, продлевает - свой завет с нами, запечатлённый его Кровью, и тем самым укрепляет нашу веру.

 

2. Magnum vero fiduciaei ac suavitatis fructum ex hoc sacramento colligere possunt piae animae, quodk testimonium habentl in unum corpus nos cum Christom coaluisse, ut quicquid ipsius est, nostrum vocare liceat. Hinc sequitur ut nobis secure spondere audeamus, vitam aeternam nostram esse, cuius ipse est haeres: nec regnum caelorum, quo iam ingressus est, posse magis nobis excidere quam ipsi: rursum, peccatis nostris non posse nos damnari, a quorum reatu nos absolvitn, quum ea sibi imputari voluerit acsi sua essent. Haec est mirifica commutatio3, qua pro immensa sua benignitate nobiscum usus est: quod filius hominis nobiscum factus, nos secum Dei filios fecerit: quod suo in terras descensu ascensum nobis in caelum straverito: 344 quod accepta nostra mortalitate suam nobis immortalitatem contulerita: quod suscepta nostra imbecillitate sua nos virtute confirmaverit: quod nostra in se recepta paupertate suam ad nos opulentiam transtulerit: quod recepta ad se, qua premebamur iniustitiae nostrae mole, sua nos iustitia indueritb 1.

2. Nos ames peuvent prendre et recueillir de ce Sacrement une grande douceur et fruict de confiance: c’est que nous recognoissions Jesus Christ estre tellement incorporé en nous, et nous aussi en luy, que tout ce qui est sien nous le pouvons appeller nostre: et tout ce qui est nostre, nous le pouvons nommer sien. Parquoy, nous nous osons promettre asseurément que la vie eternelle est nostre, et que le royaume des cieux ne nous peut faillir, non plus qu’à Jesus Christ mesme. D’autrepart, que par noz pechez ne pouvons estre damnez non plus que luy; puis qu’il nous en a absous, voulant qu’ils luy fussent imputez comme s’ils eussent esté siens. C’est l’eschange admirable que de sa bonté infinie il a voulu faire avec nous, qu’en recevant nostre povreté, il nous a transferé ses richesses: en portant nostre debilité sur soy, il nous a confirmez de sa vertu: en prenant nostre mortalité, il a fait son immortalité nostre: qu’en recevant le fardeau de nos iniquitez, duquel nous estions oppressez, il nous a donné sa justice pour nous appuyer sur icelle: en descendant eu terre, il a fait voye au ciel: en se faisant fils d’homme, il nous a faits enfans de Dieu.

2. The manifold uses and advantages of this sacrament to the pious.

Pious souls can derive great confidence and delight from this sacrament, as being a testimony that they form one body with Christ, so that everything which is his they may call their own. Hence it follows, that we can confidently assure ourselves, that eternal life, of which he himself is the heir, is ours, and that the kingdom of heaven, into which he has entered, can no more be taken from us than from him; on the other hand, that we cannot be condemned for our sins, from the guilt of which he absolves us, seeing he has been pleased that these should be imputed to himself as if they were his own. This is the wondrous exchange made by his boundless goodness. Having become with us the Son of Man, he has made us with himself sons of God. By his own descent to the earth he has prepared our ascent to heaven. Having received our mortality, he has bestowed on us his immortality. Having undertaken our weakness, he has made us strong in his strength. Having submitted to our poverty, he has transferred to us his riches. Having taken upon himself the burden of unrighteousness with which we were oppressed, he has clothed us with his righteousness.

2. Een grote vrucht van vertrouwen en liefelijkheid nu kunnen de vrome harten uit dit sacrament verkrijgen, omdat zij het getuigenis hebben, dat wij met Christus tot één lichaam zijn saamgewassen, zodat wij al wat van Hem is, het onze mogen noemen. Hieruit volgt, dat wij onszelf gerust durven beloven, dat het eeuwige leven, waarvan Hij de erfgenaam is, ons toebehoort, en dat het Koninkrijk der Hemelen, waar Hij reeds ingegaan is, ons evenmin kan ontgaan als Hem; wederom, dat wij door onze zonden niet kunnen verdoemd worden van wier schuld Hij ons verlost heeft, daar Hij heeft gewild, dat ze Hem toegerekend werden, alsof ze de zijne waren. Dit is de wonderbare verwisseling, die Hij naar zijn onmetelijke goedertierenheid met ons gebruikt heeft, dat Hij, een Zoon des mensen met ons geworden, ons met zich tot kinderen Gods gemaakt heeft; dat Hij door zijn nederdaling op de aarde voor ons de opklimming tot de hemel heeft mogelijk gemaakt; dat Hij door het ontvangen van onze sterfelijkheid ons zijn onsterfelijkheid geschonken heeft; dat Hij door onze zwakheid aan te nemen ons door zijn kracht versterkt heeft; dat Hij door onze armoede op zich te nemen zijn rijkdom op ons overgedragen heeft; dat Hij door de last van onze ongerechtigheid, waardoor wij gedrukt werden, op zich te laden, ons met zijn gerechtigheid heeft bekleed.

2. Die Einung mit Christus als eigentliche Frucht des Abendmahls

Reiche Frucht der Zuversicht und Lieblichkeit können nun die frommen Seelen aus diesem Sakrament empfangen, weil sie ja das Zeugnis haben, daß wir mit Christus zu einem Leibe zusammengewachsen sind, so daß alles, was sein ist, auch unser eigen genannt werden darf. Daraus folgt, daß wir es wagen dürfen, der getrosten Zuversicht zu sein, daß uns das ewige Leben zugehört, weil er selbst sein Erbe ist, daß uns das Himmelreich, in das er bereits eingegangen ist, ebensowenig entrissen werden kann wie ihm, und daß wir auf der anderen Seite von unseren Sünden nicht verdammt werden können, weil er uns schon von der durch sie begründeten Schuld freigesprochen hat, indem er den Willen hatte, daß sie ihm zugerechnet würden, als ob sie seine eigenen wären. Das ist der wundersame Tausch, den er in seiner unermeßlichen Güte mit uns eingegangen ist: er ist mit uns zum Sohn des Menschen geworden und hat uns mit sich zusammen zu Söhnen Gottes gemacht, er ist zur Erde hinabgestiegen und hat uns dadurch den Weg zum Himmel hinauf gebahnt, er hat unser sterbliches Wesen angenommen und uns dadurch seiner Unsterblichkeit teilhaftig gemacht, er hat sich unsere Schwachheit zu eigen gemacht und uns dadurch mit seiner Kraft gestärkt, unsere Armut hat er auf sich genommen und uns damit seinen Reichtum zugetragen, die Last unserer Ungerechtigkeit, die uns drückte, hat er auf sich selbst geladen und uns dadurch mit seiner Gerechtigkeit bekleidet.

2. Нашей душе это таинство приносит плод великого утешения и веры. Благодаря ему мы сознаём свою причастность Иисусу Христу и Его причастность нам, так что всё, что принадлежит Христу, мы можем назвать своим, а всё, что принадлежит нам, отнести к Нему. И потому мы дерзаем верить, что вечная жизнь и Царство Небесное поистине суть наше достояние, как и достояние самого Иисуса Христа. С другой стороны, ни мы, ни Он не можем подвергнуться осуждению за наши грехи, ибо Он пожелал взять их на Себя и освободил нас от них. Таков тот чудесный обмен, который Христу было угодно совершить с нами по его бесконечной доброте: приняв нашу нищету, Он передал нам своё богатство; приняв нашу немощь, укрепил нас своею силой; восприняв нашу смертность, сообщил нам своё бессмертие; взяв на Себя бремя гнетущей нас неправедности, дал нам опорой свою праведность; сойдя на землю, проложил нам путь на небо; а став сыном человеческим, сделал нас детьми Божьими.

 

3. Horum omnium adeo solidam habemus testificationem in hoc sacramentoc, || ut certo statuendum sit, vere nobis exhiberi, non secus acsi Christus ipse praesens aspectui nostro obiiceretur ac manibus attrectaretur. Hoc enim verbum nec mentiri nec illudere nobisd potest, Accipite, edite, bibite: hoc est corpus meum, quod pro vobis traditur: hic est sanguis, qui in remissionem peccatorum effunditure. Quod accipere iubit, significat nostrum esse: quod ederef iubet, significat unam nobiscum substantiam fieri: || quod de corpore praedicat pro nobis esse traditum, de sanguine pro nobis effusum, in eo docet utrunque non tam suum esse quam nostrum: quia utrunque non suo commodo, sed in salutemg || nostram et sumpsit et posuit. Ac diligenter quidem observandum est, potissimam et peneh totam sacramenti energiam in his verbis sitam esse, Quod pro vobis traditur, Qui pro vobis effunditur2; alioqui non magnopere nobis conduceret, corpus eti sanguinem Domini nunc distribui, nisi in redemptionem ac salutem nostram exposita semel fuissent3. Itaque sub pane et vino repraesentantur: quo discamus non modo nostra esse, sed nobis destinata in spiritualis vitaek alimentum. Id est quod antea admonuimus, a rebus corporeisl quae in sacramentom proferuntur, quadam analogia nos ad spirituales deducin 4. Sic quum panis nobis in symbolum corporis 345 Christi datura, haec statim concipienda est similitudo, Ut corporis nostri vitam panis alit, sustinet, tuetur: ita corpus Christi vegetandae ac vivificandae animae unicum esse cibumb. Quum vinum in symbolum sanguinis propositum intuemurc: cogitandum quos corpori usus vinum afferat, ut eosdem spiritualiter afferri nobis Christi sanguined reputemus: sunt autem, fovere, reficere, confirmaree, exhilarare1. Nam si satis perpendimus quid nobis sacrosancti huius corporis traditio, quid sanguinis effusio profuerit: non obscure perspiciemus, haec panis et vini attributa, secundum eiusmodi analogiam, optime illis erga nosf convenire || dum nobis communicantur.

3. Toutes ces choses nous sont tant pleinement promises de Dieu en ce Sacrement, qu’il nous faut estre certains et asseurez qu’aussi vrayement elles nous y sont demonstrées, que si Jesus Christ mesme en personne nous y estoit visiblement à l’œil presenté, et sensiblement y estoit touché. Car ceste parolle ne nous peut faillir ne mentir, Prenez, mangez et beuvez: cecy est mon corps qui est livré pour vous: cecy est mon sang qui est espandu pour la remission de voz pechez. En commandant qu’on prenne, il slgnifie qu’il est nostre: en commandant qu’on mange et boyve, il monstre qu’il est fait une mesme substance avec nous. Quand il-dit, Cecy est mon corps qui est livré pour vous: cecy est mon sang qui est espandu pour vous: il nous declaire et enseigne qu’ils ne sont pas tant siens que nostres, puis qu’il les a prins et laissez non pour sa commodité, mais pour l’amour de nous, et pour nostre profit. Et nous faut diligemment observer que la principale et quasi totale force et saveur du Sacrement gist en ces mots, Qui est livré pour vous, Qui est espandu pour vous: car autrement il nous serviroit de bien peu que le corps et le sang de Jesus Christ nous fussent maintenant distribuez, s’ils n’avoyent esté une fois livrez pour nostre redemption et salut. Et pourtant ils nous sont representez sous pain et vin, pour nous apprendre et monstrer que non seulement ils sont nostres, mais aussi qu’ils nous sont pour vie et nourriture. C’est ce qu’avons dit cy devant, que par les choses corporelles qui nous sont proposées aux Sacremens, nous devons estre conduits selon quelque proportion et similitude aux choses spirituelles. Car quand nous voyons le pain nous estre presenté pour signe et Sacrement du corps de Jesus Christ, il nous faut incontinent prendre ceste similitude, Qu’ainsi que le pain nourrist, sustente et conserve la vie de nostre corps, aussi le corps de Jesus Christ est la viande et la nourriture pour conservation de nostre vie spirituelle. Et quand nous voyons le vin nous estre offert pour signe de son sang, il nous faut penser tout ce que fait et profite le vin au corps humain, pour estimer que le sang de Jesus Christ nous fait et profite autant spirituellement: c’est qu’il confirme, conforte, recrée et resjouist. Car si nous considerons bien que nous a profité ce que le corps tressacré de Jesus a esté livré, et son sang espandu pour nous, nous verrons clairement que cela qu’on attribue au pain et au vin, selon ceste analogie et similitude, leur convient tresbien.

3. The Lord’s Supper exhibits the great blessings of redemption, and even Christ himself. This even evident from the words of the institution. The thing specially to be considered in them. Congruity of the signs and the things signified.

To all these things we have a complete attestation in this sacrament, enabling us certainly to conclude that they are as truly exhibited to us as if Christ were placed in bodily presence before our view, or handled by our hands. For these are words which can never lie nor deceive—Take, eat, drink. This is my body, which is broken for you: this is my blood, which is shed for the remission of sins. In bidding us take, he intimates that it is ours: in bidding us eat,he intimates that it becomes one substance with us: in affirming of his body that it was broken, and of his blood that it was shed for us, he shows that both were not so much his own as ours, because he took and laid down both, not for his own advantage, but for our salvation. And we ought carefully to observe, that the chief, and almost the whole energy of the sacrament, consists in these words, It is broken for you: it is shed for you. It would not be of much importance to us that the body and blood of the Lord are now distributed, had they not once been set forth for our redemption and salvation. Wherefore they are represented under bread and wine, that we may learn that they are not only ours, but intended to nourish our spiritual life; that is, as we formerly observed, by the corporeal things which are produced in the sacrament, we are by a kind of analogy conducted to spiritual things. Thus when bread is given as a symbol of the body of Christ, we must immediately think of this similitude. As bread nourishes, sustains, and protects our bodily life, so the body of Christ is the only food to invigorate and keep alive the soul. When we behold wine set forth as a symbol of blood, we must think that such use as wine serves to the body, the same is spiritually bestowed by the blood of Christ; and the use is to foster, refresh, strengthen, and exhilarate. For if we duly consider559what profit we have gained by the breaking of his sacred body, and the shedding of his blood, we shall clearly perceive that these properties of bread and wine, agreeably to this analogy, most appropriately represent it when they are communicated to us.

3. Van al deze dingen hebben wij een zo vaste betuiging in dit sacrament, dat we voor vast moeten houden, dat ze ons waarlijk worden getoond evenals of Christus zelf tegenwoordig zijnde voor onze ogen gesteld en door onze handen getast werd. Want dit woord kan niet liegen noch ons bedriegen: "Neemt, eet, drinkt, dit is mijn lichaam, hetwelk voor u gegeven wordt, dit is mijn bloed, hetwelk tot vergeving der zonden vergoten wordt.". Wanneer Hij beveelt het te nemen, geeft Hij daarmee te kennen, dat het ons toebehoort, wanneer Hij beveelt het te eten, geeft Hij daarmee te kennen, dat het met ons één substantie wordt; wanneer Hij van zijn lichaam verkondigt, dat het voor ons is overgeven, en van zijn bloed, dat het voor ons vergoten is, dan leert Hij daarmee, dat beide niet zozeer Hem als wel ons toebehoren; want beide heeft Hij niet tot zijn eigen nut, maar tot onze zaligheid aangenomen en afgelegd. En men moet er naarstig op letten, dat de voornaamste en bijna de gehele kracht van het sacrament in deze woorden is: "hetwelk voor u gegeven wordt, hetwelk voor u vergoten wordt.". Anders zou het ons niet zeer tot voordeel zijn, dat het lichaam en het bloed des Heeren nu uitgedeeld worden, wanneer ze niet eenmaal tot onze verlossing en zaligheid gegeven waren. Zij worden dus onder het brood en de wijn voor ogen gesteld, opdat wij zouden leren niet alleen, dat ze ons toebehoren, maar ook, dat ze voor ons bestemd zijn tot een voedsel van het geestelijke leven. Dit is het, waarop we vroeger gewezen hebben, dat wij van de lichamelijke dingen, die in het sacrament worden te voorschijn gebracht, door een zekere analogie tot de geestelijke geleid worden. Wanneer het brood ons tot een teken van het lichaam van Christus gegeven wordt, dan moet men terstond deze gelijkenis in zich gewaar worden: evenals het brood het leven van ons lichaam voedt, onderhoudt en versterkt, zo is het lichaam van Christus de enige spijs om onze ziel te voeden en levend te maken. Wanneer wij de wijn tot een teken van zijn bloed voor ons gesteld zien, moeten wij bedenken, welk nut de wijn ons lichaam aanbrengt, opdat wij mogen overwegen, dat datzelfde nut ons geestelijk aangebracht wordt door het bloed van Christus, namelijk dit, dat het voedt, verkwikt, versterkt en opvrolijkt. Want indien wij genoeg overwegen, welk voordeel ons het overgeven van dit heilige lichaam en de vergieting van dit bloed gedaan heeft, zullen wij duidelijk zien, dat deze eigenschappen van het brood en de wijn, naar zulk een analogie zeer goed, ten opzichte van ons, bij het lichaam en bloed van Christus passen, wanneer ze aan ons worden toegedeeld.

3. Die geistliche Gegenwart Christi

Alle diese Dinge werden uns in diesem Sakrament so vollgültig bezeugt, daß wir mit Sicherheit dafür halten sollen, daß sie uns wahrhaftig dargeboten werden, nicht anders, als wenn Christus selbst gegenwärtig wäre, uns vor die Augen träte und von unseren Händen betastet würde. Denn dies Wort kann uns nicht belügen noch betrügen: „Nehmet hin, esset, trinket, das ist mein Leib, der für euch gegeben wird, das ist mein Blut, das vergossen wird zur Vergebung der Sünden.“ Er befiehlt: „Nehmet hin“, und damit gibt er zu verstehen, daß es (er) uns gehört. Er gebietet: „Esset“, und damit zeigt er, daß es (er) mit uns zu einer Substanz wird. Er predigt von seinem Leibe, daß er für uns gegeben, und von seinem Blute, daß es für uns vergossen ist – damit lehrt er, daß beides nicht sowohl sein, als vielmehr unser eigen ist; denn beides hat er ja nicht zu seinem eigenen Vorteil, sondern zu unserem Heil angenommen und darangesetzt.

Man muß nun aber mit Fleiß darauf achten, daß die Wirkung dieses Sakraments vornehmlich, ja schier ganz auf den Worten beruht. „Der für euch gegeben wird ... das für euch vergossen wird.“ Denn sonst, nämlich wenn Leib und Blut des Herrn nicht einmal zu unserer Erlösung und zu unserem Heil dahingegeben worden wären, würde es uns nicht viel nützen, daß sie jetzt ausgeteilt werden. Sie werden uns also unter Brot und Wein vergegenwärtigt, damit wir lernen, daß sie uns nicht bloß zugehören, sondern uns auch zur Speise für das geistliche Leben bestimmt sind.

Das ist es, worauf wir oben aufmerksam gemacht haben: von den leiblichen Dingen, die uns im Sakrament vorgelegt werden, werden wir gewissermaßen vermöge eines Entsprechungsverhältnisses (analogia) zu den geistlichen hinübergeführt. 942 Wenn uns also das Brot als Merkzeichen des Leibes Christi gereicht wird so müssen wir dabei sofort das Gleichnis ins Herz fassen: wie solch Brot das Leben unseres Leibes nährt, erhält und bewahrt, so ist der Leib Christi die einige Speise, um unsere Seele zu nähren und lebendig zu machen. Sehen wir, wie der Wein als Merkzeichen des Blutes Christi vor uns hingestellt wird, so sollen wir bedenken, welcherlei Nutzen der Wein unserem Leibe bringt, um dann zu erwägen, daß uns der gleiche Nutzen geistlich durch Christi Blut zukommt; diese Wirkung besteht aber eben darin, daß wir dadurch genährt, erquickt, gestärkt und froh gemacht werden. Wenn wir nämlich genugsam überdenken, was uns die Hingabe dieses heiligen Leibes und das Vergießen dieses Blutes eingetragen hat, so werden wir deutlich wahrnehmen, daß nach jenem Entsprechungsverhältnis diese Eigenschaften des Brotes und des Weines in ihrer Wirkung an uns aufs beste zu Christi Leib und Blut passen, wenn sie uns zuteil gegeben werden.

3. Всё перечисленное с такой полнотой и достоверностью явлено и обещано Богом в этом таинстве, как если бы сам Иисус Христос зримо и осязаемо присутствовал в нём. Ибо его слова неложны и непреложны: «Приимите, ядите; сие есть Тело Моё, которое за вас предаётся; сие есть Кровь Моя, за многих изливаемая во оставление грехов» (Мф 26:26; Лк 22:19). Заповедь принять дары означает, что они наши; а заповедь есть и пить свидетельствует о том, что Христос становится одной субстанцией с нами. Когда Он говорит: «Сие есть Тело Моё; сие есть Кровь Моя, за вас изливаемая», - Он открывает нам, что Тело и Кровь отныне принадлежат нам так же, как и Ему: ведь Он воспринял и оставил их не ради Себя, но из любви к нам и ради нас.

И нам следует неуклонно помнить о том, что сила и действенность таинства главным образом и почти целиком заключаются в словах: «... которое за вас предаётся; за вас изливаемая». Ибо что пользы было бы теперь причащаться Телу и Крови Иисуса Христа, если бы они не были преданы однажды ради нашего искупления и спасения? А в виде хлеба и вина они представлены для того, чтобы мы увидели и поняли: они не только принадлежат нам, но и являются для нас пищей и источником жизни. Именно это мы имеем в виду, когда говорим, что через предлагаемые в таинствах телесные вещи мы должны по сходству и аналогии подняться к духовным реальностям. Когда мы видим хлеб, предстающий как знак и таинство Тела Иисуса Христа, в нашем разуме тотчас должна возникнуть следующая аналогия: как хлеб питает, поддерживает и сохраняет нас в нашей плотской жизни, так Тело Иисуса Христа есть пища, сохраняющая нашу духовную жизнь. И когда мы видим вино, предлагаемое нам как знак Крови Христовой, нам надлежит вспомнить о пользе вина для человеческого тела и понять, что Кровь Иисуса Христа столь же полезна для нашего духа, который ею поддерживается, укрепляется, возрождается и наполняется радостью. Так что если мы как следует рассмотрим то благо, которое доставили нам преданное за нас пресвятое Тело Иисусово и пролитая за нас его пресвятая Кровь, мы ясно увидим, что свойства хлеба и вина, приписываемые им по сходству и аналогии, вполне им соответствуют.

 

4. | Non ergo praecipuae sunt sacramenti partes, corpus Christi simpliciter et sine altiori considerationeg nobis porrigereh: sed magis promissionem illam qua carnem suam vere cibumi testatur, et sanguinem suum potum, quibus in vitam aeternam pascimurk, qua se panem vitaei affirmat, de quo qui manducaverit vivet in aeternum:2 illam (inquam) promissionem obsignare et confirmare: et quo id efficiat, ad Christi crucem mittere, ubi ea promissio vere praestita et numeris omnibus impleta fuit. || Neque enim Christol rite et salutariter vescimurm nisi crucifixon, dum efficaciam mortis eius vivo sensu apprehendimus. || Nam quod se panem vitae nuncupavito, non eam a sacramento sumpsit appellationemp ut quidam perverse interpretantur3: sed quia talis a Patre datus nobisq fuerat talemque sese praestitit, quum humanae nostrae mortalitatis particeps factus nos divinae suae immortalitatis consortes fecit: quum in sacrificium se offerens, maledictionem in se nostram sustulit, ut sua nos benedictione perfunderet: quum morte sua mortem deglutivit et absorbuit: quum in sua resurrectione carnem hanc nostram corruptibilem, quam induerat, in gloriam et incorruptionem suscitavit. 346

4. Ce n’est donc pas le principal du Sacrement, de nous presenter simplement et sans plus haute consideration le corps de Jesus Christ: mais c’est plustost de signer et confirmer celle promesse, par laquelle Jesus Christ nous dit que sa chair est vrayement viande, et son sang breuvage, desquels nous sommes repeuz à vie eternelle: et certifie qu’il est le pain de vie, duquel quiconque aura mangé, vivra eternellement. Et pour ce faire, c’est assavoir pour signer la promesse susdite, le Sacrement nous envoye à la croix de Jesus Christ, où celle promesse a esté pleinement verifiée, et entierement accomplie. Car nous ne recevons point Jesus Christ avec fruict, sinon entant qu’il a esté crucifié, ayans une apprehension vive de la vertu de sa mort. Et de fait ce que Jesus Christ s’est appellé Pain de vie (Jean 6:35, 48), n’a pas esté pour raison du Sacrement (comme plusieurs l’ont faussement interpreté) mais pource qu’il nous avoit esté donné tel du Pere: et s’est monstré tel, quand s’estant fait participant de nostre humaine mortalité, il nous a faits aussi participans de son immortalité divine: quand s’offrant en sacrifice, il s’est chargé de nostre malediction, pour nous remplir de sa benediction: quand en sa mort il a devoré et englouty la mort: quand en sa resurrection il a ressuscité en gloire et incorruption nostre chair corruptible, laquelle il avoit vestue.

4. The chief parts of this sacrament.

Therefore, it is not the principal part of a sacrament simply to hold forth the body of Christ to us without any higher consideration, but rather to seal and confirm that promise by which he testifies that his flesh is meat indeed, and his blood drink indeed, nourishing us unto life eternal, and by which he affirms that he is the bread of life, of which, whosoever shall eat, shall live for ever—I say, to seal and confirm that promise, and in order to do so, it sends us to the cross of Christ, where that promise was performed and fulfilled in all its parts. For we do not eat Christ duly and savingly unless as crucified, while with lively apprehension we perceive the efficacy of his death. When he called himself the bread of life, he did not take that appellation from the sacrament, as some perversely interpret; but such as he was given to us by the Father, such he exhibited himself when becoming partaker of our human mortality, he made us partakers of his divine immortality; when offering himself in sacrifice, he took our curse upon himself, that he might cover us with his blessing, when by his death he devoured and swallowed up death, when in his resurrection he raised our corruptible flesh, which he had put on, to glory and incorruption.

4. De voornaamste taak van het sacrament is dus niet deze, dat het eenvoudig en zonder hogere overweging ons het lichaam van Christus aanbiedt, maar veeleer dat het de belofte, door welke Hij betuigt, dat zijn vlees waarlijk spijs, en zijn bloed waarlijk drank is, waardoor wij tot het eeuwige leven gevoed worden, door welke Hij ook verzekert, dat Hij het brood des levens is en dat wie daarvan eet, in eeuwigheid zal leven, dat het die belofte, zeg ik, verzegelt en bevestigt, en om dat te bewerken, zendt tot het kruis van Christus, waar die belofte waarlijk volbracht en volkomen vervuld is. Immers wij eten Christus slechts naar behoren en tot zaligheid, wanneer we Hem gekruisigd eten en de krachtige werking van zijn dood met levend besef aangrijpen. Want toen Hij zich het brood des levens genoemd heeft, heeft Hij die benaming niet ontleend aan het sacrament, zoals sommigen het verkeerd uitleggen; maar Hij noemde zichzelf zo, omdat Hij ons als het brood des levens door de Vader gegeven was en zich ook zodanig betoond heeft, toen Hij, onze menselijke sterfelijkheid deelachtig geworden, ons tot deelgenoten van zijn Goddelijke onsterfelijkheid gemaakt heeft; toen Hij, zich tot een offerande opofferende, onze vloek op zich genomen heeft, om ons met zijn zegening te overgieten; toen Hij door zijn dood de dood vernietigd en verslonden heeft; toen Hij in zijn opstanding dit ons verderfelijk vlees, dat Hij aangedaan had, tot heerlijkheid en onverderfelijkheid heeft opgewekt.

4. Die Bedeutung der Abendmahlsverheißung

Die wichtigste Aufgabe dieses Sakraments ist also nicht, uns Christi Leib schlechtweg und ohne tiefere Erwägung darzureichen, sondern sie besteht vielmehr darin, uns jene Verheißung, in der er bezeugt, daß sein Fleisch in Wahrheit eine Speise, sein Blut in Wahrheit ein Trank ist (Joh. 6,55), wodurch wir zum ewigen Leben gespeist werden, jene Verheißung, in der er erklärt, daß er „das Brot des Lebens“ ist (Joh. 6,48), und daß, wer von diesem Brot isset, nicht sterben wird in Ewigkeit (Joh. 6,51) – ich sage: uns jene Verheißung zu versiegeln und zu bekräftigen und uns, damit dies geschehe, zu Christi Kreuz zu führen, wo sie in Wahrheit eingelöst und in vollem Maße in Erfüllung gegangen ist. Denn nur als der Gekreuzigte kann Christus rechtmäßig und heilbringend unsere Speise sein, indem wir die Wirkkraft seines Todes mit lebendigem Empfinden erfassen. Denn wenn er sich „das Brot des Lebens“ nannte (Joh. 6,48), so entnahm er diese Selbstbezeichnung nicht dem Sakrament, wie es manche verkehrt auslegen. Nein, er hat sich so genannt, weil er uns als das Brot des Lebens vom Vater gegeben war und auch als solches sich erwiesen hat, indem er unserer menschlichen Sterblichkeit teilhaftig wurde und uns dadurch zu Mitgenossen seiner göttlichen Unsterblichkeit machte, indem er sich selbst zum Opfer darbrachte und dadurch unsere Verdammnis auf sich nahm, um uns mit seinem Segen zu durchdringen, indem er mit seinem Tod den Tod verschlang und zunichte machte, und indem er in seiner Auferstehung dies unser vergängliches Fleisch, das er angezogen hatte, zu Herrlichkeit und unvergänglichem Wesen erweckte.

4. Итак, в таинстве самым главным является не просто образное представление Тела Иисуса Христа, но запечатление и подтверждение обетования. Яимею в виду слова Иисуса Христа о том, что Плоть его истинно есть пища и Кровь его истинно есть питие (Ин 6:55).

Он есть хлеб жизни, и ядущий Его не умрёт, но будет жить вечно [Ин 6:48,50-51]. Чтобы запечатлеть это обетование, таинство отсылает нас к кресту Иисуса Христа, где обещанное полностью свершилось и подтвердилось. Ибо мы причащаемся Христу с пользой для себя лишь тогда, когда причащаемся Христу распятому и живо сознаём действенность его смерти.

В самом деле, Иисус Христос именуется хлебом жизни не по причине таинства (как многие ошибочно толкуют), а потому, что Он был дан нам как хлеб жизни Отцом. И Он явил себя таковым, когда воспринял нашу смертную человеческую природу (humanite), чтобы сделать нас причастниками своего бессмертного божества; когда предложил Себя в жертву, взяв на Себя бремя нашего проклятия, дабы наполнить нас своей благословенностью; когда собственной смертью попрал и поглотил смерть; когда своим воскресением воскресил в славе и нетлении воспринятую Им нашу тленную плоть.

 

5. | Restat ut applicatione id totum ad nos perveniat: id fit cum per Evangelium, tum illustrius per sacram Coenam, ubi et se ipse cum bonis suis omnibus nobis offert, et nos fide euma recipimus. || Non ergo facit sacramentum ut Christus panis vitae esse primum incipiat: sed dum in memoriamb || revocat, panem vitaec esse factum, quo assidue vescamur, eiusqued panis gustum et saporem nobis praebet, ut vim panis illius sentiamus facite. Pollicetur enim nobisf, quicquid fecit aut passus est Christus, idg ad nos vivificandos factum esseh. Deinde hanc vivificationem aeternam esse, qua sine fine alamur, sustineamur et conservemur in vitai. Siquidem ut panis vitae nobis non fuisset Christus, nisi nobis natus etk mortuus fuisset, nisi nobis resurrexisset: ita nunc minimel esset, nisi eius nativitatis, mortis, resurrectionis efficacia et fructus res aeterna foretm ac immortalis. || Quod totum eleganter his verbis expressit Christusn, Panis quem ego dabo, caro mea est, quam ego dabo pro mundi vita [Iohan. 6. f. 51]. Quibus haud dubieo innuit, suum nobis corpus ideo pro pane futurum ad spiritualem animae vitam, quia in mortem pro salute nostra exponendum erat: || nobis autem porrigi ut vescamur, quum fide nos facit eius participesp. || Semel itaqueq ipsum dedit quo panis fieret, quum in mundi redemptionem crucifigendum exposuit: quotidie dat ubi participandum, quatenus crucifixum est, Evangelii verbo nobis offert: || ubi eam exhibitionem sacro Coenae mysterio obsignat: ubi id ipsum intus complet quod exterius designat. || Porro nobis hicr duo cavenda sunt vitia: ne aut in extenuandis signis nimii, a suis mysteriis ea divellere, quibus quodammodo annexa sunts 1: aut in iisdem extollendis immodici2, mysteria interim etiam ipsa nonnihil obscurare videamur. Christum esse panem vitae, quo in salutem aeternam nutriantur fideles, nemo 347 est nisi prorsus irreligiosus, qui non fateatur. Sed hoc non perinde inter omnes convenit, qualis sit eius participandi ratio. Sunt enim qui manducare Christi carnem et sanguinem eius bibere, uno verbo definiunt, nihil esse aliud quam in Christum ipsum credere1. Sed mihi expressius quiddam ac sublimius videtur voluisse docere Christus in praeclara illa concione, ubi carnis suae manducationem nobis commendat2: nempe vera sui participatione nos vivificari: quam manducandi etiam ac bibendi verbis ideo designavit, nequam ab ipso vitam percipimus, simplici cognitione percipi quispiam putaret. || Quemadmodum enim non aspectus, sed esus panis corpori alimentum sufficit: ita vere ac penitus participem Christi animam fieri convenit, ut ipsius virtute in vitam spiritualem vegetetur. Interim vero hanc non aliam esse quam fidei manducationem fatemura: ut nulla alia fingi potest. Verum hoc inter mea et istorum verba interest, quod illis manducare est duntaxat credere: ego credendo manducari Christi carnem, quia fide noster efficiturb, eamque manducationem fructum effectumquec esse fidei dico. Aut si clarius velis, illis manducatio est fides: mihi ex fide potius consequi videtur. In verbis quidem parvum, sed in re non mediocre est discrimen. Nam etsi docet Apostolus, Christum in cordibus nostris habitare per fidem [Ephes. 3. c. 17], nemo tamen habitationem istam fidemd interpretabitur: sed eximium fidei effectum explicari omnes sentiunt, quod per ipsam fideles consequuntur ut Christum in se habeant manentem. In hunc modum voluit Dominus, panem vitae se nuncupando [Iohan. 6. f. 51], non tantum docere in mortis resurrectionisque suae fide repositam esse nobis salutem: sed vera etiam sui communicatione fieri, ut vita sua in nos transeat, ac nostra fiat: non secuse ac panis, dum in alimentum sumitur, vigorem corpori administrat.

5. Il reste que cela nous soit appliqué. Ce qui se fait quand le Seigneur Jesus s’offre à nous avec tous ses biens, premierement par l’Evangile: mais plus clairement en la Cene, et que nous le recevons en vraye foy. Ainsi ce n’est pas le Sacrement qui face que Jesus Christ commence de nous estre pain de vie: mais nous reduisant en memoire qu’il nous a esté une fois fait tel à ce que nous en soyons assiduellement nourriz, il nous fait sentir le goust et saveur de ce pain afin que nous en prenions nourriture. Car il nous certifie que tout ce que Jesus Christ a fait et souffert, est pour nous vivifier. Apres, que ceste vie est perpetuelle. Car comme Jesus Christ ne nous seroit pas pain de vie, si une fois il n’estoit nay et mort et ressuscité pour nous: aussi faut-il que la vertu de ces choses soit permanente, afin que le fruit nous en revienne. Ce qui est tres-bien exprimé et clairement en ces parolles qu’il dit en sainct Jean, Le pain que je donneray, est ma chair, laquelle je donneray pour la vie du monde (Jean 6:51): où sans doute il demonstroit que son corps seroit en pain, pour la vie spirituelle de nostre ame: à cause qu’il le devoit exposer pour nostre salut à la mort. Car il l’a donné une fois pour pain, quand il l’a livré pour estre crucifié en la redemption du monde, Il le donne journellement, quand par la parolle de son Evangile il s’offre, afin que nous y participions entant qu’il a esté crucifié pour nous: et consequemment seelle une telle participation par le mystere de la Cene: et mesme y accomplit au dedans ce qu’il y signifie au dehors. Or il nous convient icy garder de deux vices. L’un est, qu’en extenuant par trop les signes, on ne les separe des mysteres ausquels ils sont aucunement conjoints: et par consequent qu’on abaisse l’efficace. L’autre, qu’en les magnifiant outre mesure, on n’obscurcisse la vertu interieure, Il n’y a nul, sinon qu’il soit du tout sans religion, qui ne confesse Christ estre le pain de vie, duquel sont nourriz les fideles en salut eternel: mais cela n’est resolu entre tous, quelle est la maniere d’en participer. Car il y en a qui definissent en un mot, que manger la Chair de Christ et boire son sang, n’est autre chose que croire en luy. Mais il me semble que luy-mesme a voulu exprimer une chose plus haute en ceste predication notable, où il nous recommande la manducation de son corps: c’est que nous sommes vivifiez par la vraye participation qu’il nous donne en soy: laquelle il a signifiée par les mots de Boire et Manger, afin que nul ne pensast que cela gist en simple cognoissance. Car comme manger le pain, non pas le regarder, administre au corps la nourriture: ainsi faut-il que l’ame soit vrayement faite participante de Christ, pour en estre soustenue en vie eternelle. Cependant nous confessons bien que ceste manducation ne se fait que par foy, comme nulle autre ne se peut imaginer: mais la difference que nous avons avec ceux qui font l’exposition que j’impugne, est qu’ils estiment que Manger n’est autre chose que Croire. Jedy qu’en croyantnous mangeons la chair de Christ et que ceste manducation est un fruit de foy. Ou si on le veut plus clairement, La manducation leur est la foy mesme: je dy que plustost elle provient d’icelle. Il y a peu de different aux parolles, mais il est grand en la chose. Car combien que l’Apostre enseigne que Jesus Christ habite en noz cœurs par foy (Ephes. 3:17) neantmoins personne n’interpretera que ceste habitation est la foy mesme. Mais tous copiassent qu’il nous a voulu exprimer un singulier benefice de la foy, entant que par icelle les fideles obtiennent que Christ habite en eux. En ceste maniere le Seigneur se nommant Pain de vie (Jean 6:48), non seulement a voulu denoter que nostre salut est colloqué en la fiance de sa mort et resurrection, mais que par la vraye communication que nous avons en luy, sa vie est transférée en nous, et est faite nostre: tout ainsi que le pain, quand il est prins en nourriture, donne vigueur au corps.

5. How Christ, the Bread of Life, is to be received by us. Two faults to be avoided. The receiving of it must bear reference both to faith and the effect of faith. What meant by eating Christ. In what sense Christ the bread of life.

It only remains that the whole become ours by application. This is done by means of the gospel, and more clearly by the sacred Supper, where Christ offers himself to us with all his blessings, and we receive him in faith. The sacrament, therefore, does not make Christ become for the first time the bread of life; but, while it calls to remembrance that Christ was made the bread of life that we may constantly eat him, it gives us a taste and relish for that bread, and makes us feel its efficacy. For it assures us, first, that whatever Christ did or suffered was done to give us life; and, secondly, that this quickening is eternal; by it we are ceaselessly nourished, sustained, and preserved in life. For as Christ would not have not been the bread of life to us if he had not been born, if he had not died and risen again; so he could not now be the bread of life, were not the efficacy and fruit of his nativity, death, and resurrection, eternal. All this Christ has elegantly expressed in these words, “The bread that I will give is my flesh, which I will give for the life of the world” (John 6:51); doubtless intimating, that his body will be as bread in regard to the spiritual life of the soul, because it was to be delivered to death for our salvation, and that he extends it to us for food when he makes us partakers of it by faith. Wherefore he once gave himself that he might become bread, when he gave himself to be crucified for the redemption of the world; and he gives himself daily, when in the word of the gospel he offers himself to be partaken by us, inasmuch as he was crucified, when he seals that offer by the sacred mystery of the Supper, and when he accomplishes inwardly560what he externally designates. Moreover, two faults are here to be avoided. We must neither, by setting too little value on the signs, dissever them from their meanings to which they are in some degree annexed, nor by immoderately extolling them, seem somewhat to obscure the mysteries themselves. That Christ is the bread of life by which believers are nourished unto eternal life, no man is so utterly devoid of religion as not to acknowledge. But all are not agreed as to the mode of partaking of him. For there are some who define the eating of the flesh of Christ, and the drinking of his blood, to be, in one word, nothing more than believing in Christ himself. But Christ seems to me to have intended to teach something more express and more sublime in that noble discourse, in which he recommends the eating of his flesh—viz. that we are quickened by the true partaking of him, which he designated by the terms eating and drinking, lest any one should suppose that the life which we obtain from him is obtained by simple knowledge. For as it is not the sight but the eating of bread that gives nourishment to the body, so the soul must partake of Christ truly and thoroughly, that by his energy it may grow up into spiritual life. Meanwhile, we admit that this is nothing else than the eating of faith, and that no other eating can be imagined. But there is this difference between their mode of speaking and mine. According to them, to eat is merely to believe; while I maintain that the flesh of Christ is eaten by believing, because it is made ours by faith, and that that eating is the effect and fruit of faith; or, if you will have it more clearly, according to them, eating is faith, whereas it rather seems to me to be a consequence of faith.The difference is little in words, but not little in reality. For, although the apostle teaches that Christ dwells in our hearts by faith (Eph. 3:17), no one will interpret that dwelling to be faith All see that it explains the admirable effect of faith, because to it it is owing that believers have Christ dwelling in them. In this way, the Lord was pleased, by calling himself the bread of life, not only to teach that our salvation is treasured up in the faith of his death and resurrection, but also, by virtue of true communication with him, his life passes into us and becomes ours, just as bread when taken for food gives vigour to the body.

5. Nu blijft nog over, dat dit alles door toepassing tot ons komt: dat geschiedt zowel door het evangelie, als ook duidelijker door het Heilig Avondmaal, waar Hij zichzelf met al zijn goederen ons aanbiedt en wij Hem door het geloof aannemen. Dus het sacrament maakt niet, dat Christus eerst het brood des levens begint te zijn; maar doordat het in de herinnering roept, dat Hij het brood des levens geworden is, opdat wij gedurig zouden eten, en doordat het ons het proeven en smaken van dat brood schenkt, maakt het, dat wij de kracht van dat brood gevoelen. Want het belooft ons, dat al wat Christus gedaan of geleden heeft, geschied is om ons levend te maken. Verder dat deze levendmaking eeuwig is, door welke wij zonder eind gevoed, onderhouden en bewaard worden in het leven. Want evenals Christus voor ons het brood des levens niet geweest zou zijn, indien Hij niet voor ons geboren en gestorven was, en niet voor ons was opgestaan, zo zou Hij het nu niet zijn, indien de kracht en de vrucht van zijn geboorte, dood en opstanding niet een eeuwige en onsterfelijke zaak was. Hetgeen saamgevat Christus schoon in deze woorden heeft uitgedrukt (Joh. 6:51) "Het brood, dat Ik geven zal, is mijn vlees, hetwelk ik geven zal voor het leven der wereld.". Met deze woorden geeft Hij ongetwijfeld te kennen, dat zijn lichaam ons daarom tot brood zou zijn voor het geestelijke leven der ziel, omdat het voor onze zaligheid in de dood moest worden overgeleverd; en dat het ons wordt uitgereikt om het te eten, wanneer Hij ons door het geloof er deel aan geeft. Dus heeft Hij eenmaal zijn lichaam gegeven, opdat het brood zou worden, toen Hij het tot verlossing der wereld ter kruisiging heeft overgegeven; dagelijks geeft Hij het, wanneer Hij het, inzoverre het gekruisigd is, ons door het Woord des evangelies aanbiedt, opdat wij er deel aan mogen hebben; wanneer Hij die schenking door de heilige verborgenheid van het Avondmaal verzegelt; wanneer Hij hetzelfde inwendig vervult, wat Hij uitwendig betekent. Verder moeten wij ons hier wachten voor twee fouten, namelijk, dat wij de tekenen niet te zeer verkleinen en ze daardoor schijnen los te rukken van hun verborgenheden, waarmee ze in zekere zin verbonden zijn, of dat we ze niet onmatig verheffen en daardoor intussen de verborgenheden zelf enigszins schijnen te verduisteren. Dat Christus het brood des levens is, waardoor de gelovigen tot eeuwige zaligheid gevoed worden, erkent een ieder, die niet geheel ongodsdienstig is. Maar hierover zijn allen het niet evenzeer eens, op welke wijze men aan Hem deel krijgt. Want er zijn er, die met één woord verklaren, dat Christus' vlees eten en zijn bloed drinken niets anders is dan in Christus zelf geloven. Maar mij schijnt het toe, dat Christus iets uitdrukkelijkers en hogers heeft willen leren in die heerlijke prediking, waarin Hij ons het eten van zijn vlees aanprijst: namelijk dat wij door het waarachtige deelhebben aan Hem levend gemaakt worden; en dat heeft Hij ook door de woorden eten en drinken daarom aangeduid, opdat niemand zou menen, dat het leven, hetwelk wij van Hem krijgen, door de eenvoudige kennis verkregen wordt. Want evenals niet het aanschouwen, maar het eten van het brood aan het lichaam voeding verschaft, zo moet ook de ziel waarlijk en door en door Christus deelachtig worden, opdat ze door zijn kracht tot het geestelijke leven gesterkt worde. Ondertussen echter erkennen wij, dat dit eten niet anders is dan een eten des geloofs, gelijk men geen ander verzinnen kan. Maar tussen mijn en hun woorden is dit onderscheid, dat volgens hen eten slechts geloven betekent, maar ik zeg, dat men gelovende Christus' vlees eet, omdat Hij door het geloof de onze wordt, en dat eten de vrucht en uitwerking van het geloof is. Of, wanneer men het duidelijker gezegd wil hebben: volgens hen is het eten het geloof, en ik meen dat het veeleer uit het geloof volgt. In woorden is het onderscheid wel klein, maar in de zaak is het niet gering. Want ofschoon de apostel leert (Ef. 3:17) dat Christus in onze harten woont door het geloof, zal niemand toch van die inwoning zeggen, dat ze het geloof is, maar ieder gevoelt, dat er een uitnemende uitwerking van het geloof mee wordt aangeduid, omdat de gelovigen door het geloof verkrijgen, dat ze Christus hebben in hen blijvende. Op deze wijze heeft de Heere, wanneer Hij zichzelf het brood des levens noemt, niet slechts willen leren, dat voor ons de zaligheid gelegen is in het geloof aan zijn dood en opstanding, maar dat ook door de ware gemeenschap met Hem zijn leven in ons overkomt en het onze wordt, evenals het brood, wanneer het tot voedsel genomen wordt, de lichaamskracht sterkt.

5. Evangelium und Abendmahl

Nun muß dies aber auch noch alles uns angepaßt werden und dadurch zu uns dringen; das geschieht einerseits durch das Evangelium, anderseits aber noch deutlicher durch das heilige Abendmahl, in dem er sich selbst mit allen seinen Gütern darbietet und wir ihn im Glauben empfangen. Das Sakrament hat also nicht die Wirkung, daß Christus mit ihm erst anfinge, das Brot des Lebens zu sein; nein, es ruft es uns ins Gedächtnis, daß er zum Brot des Lebens geworden ist, das uns fort und fort Speise geben soll, es gewährt uns ein Kosten und Schmecken dieses Brotes, und indem es das tut, bewirkt es, daß wir die Kraft jenes Brotes erfahren. Denn es gibt uns die Verheißung, daß alles, was Christus getan oder gelitten hat, dazu geschehen ist, uns lebendig zu machen. Und weiter sagt es uns zu, daß diese Lebendigmachung, vermöge deren wir ohne Ende in solchem Leben ernährt, erhalten und bewahrt werden sollen, ewig ist. Denn wie Christus nicht das Brot des Lebens für uns gewesen wäre, wenn er nicht für uns geboren und gestorben und wenn er nicht für uns auferstanden wäre, so wäre er es anderseits jetzt durchaus nicht, wenn nicht die Wirkkraft und Frucht seiner Geburt, seines Todes und seiner Auferstehung eine ewige und unsterbliche Sache 943 wäre. Das alles hat Christus treffend zum Ausdruck gebracht, indem er spricht: „Das Brot, das ich geben werde, ist mein Fleisch, welches ich geben werde für das Leben der Welt“ (Joh. 6,51). Mit diesen Worten hat er zweifellos zu verstehen gegeben, daß sein Leib uns deshalb zum Brote für das geistliche Leben der Seele würde, weil er zu unserem Heil in den Tod gegeben werden sollte, und uns zum Essen dargereicht würde, wenn er uns seiner im Glauben teilhaftig machte. Er hat also einmal seinen Leib gegeben, daß er zum Brote würde, und zwar, als er ihn zur Erlösung der Welt an das Kreuz dahingab, und er gibt ihn (andererseits auch) Tag für Tag, indem er uns ihn, so wie er gekreuzigt worden ist, im Worte des Evangeliums darbietet, daß wir seiner teilhaftig werden, er gibt ihn, wo er solch Darbieten in dem heiligen Geheimnis (Sakrament) des Abendmahls versiegelt, und er gibt ihn, indem er das, was er äußerlich im Zeichen veranschaulicht, im Inneren zur Erfüllung bringt.

Zweiter Teil: Gegen die Unterschätzung und Überschätzung der Zeichen (5-19)

Wir müssen uns nun hier vor zwei Fehlern hüten: einerseits dürfen wir nicht allzuviel Gewicht darauf legen, die Zeichen in ihrem Wert zu verkleinern, und dadurch den Eindruck erwecken, als wollten wir sie von den in ihnen veranschaulichten Geheimnissen losreißen, an die sie doch gewissermaßen angefügt sind; und andererseits dürfen wir nicht maßlos darauf bedacht sein, sie zu erheben, und uns dadurch den Anschein geben, als verdunkelten wir unterdessen auch einigermaßen die Geheimnisse selbst.

Erster Abschnitt: Die Unterschätzung der Zeichen (5-11). Ist das „Essen" und „Trinken" nur ein anderer Ausdruck für den Glauben?

Es ist keiner, er sei denn voll und ganz ohne Religion, der nicht zugäbe, daß Christus das Brot des Lebens ist, mit dem die Gläubigen zur ewigen Seligkeit gespeist werden. Dagegen besteht nicht bei allen die gleiche Einmütigkeit darüber, in welcher Weise man seiner teilhaftig wird.

Es gibt nämlich einige, die mit einem Wort erklären, Christi Fleisch zu essen und sein Blut zu trinken, das sei nichts anderes, als an Christus selbst zu glauben. Mir kommt es aber so vor, als hätte Christus in jener herrlichen Predigt, in der er uns das Essen seines Fleisches anbefiehlt, etwas Kräftigeres und Erhabeneres lehren wollen, nämlich eben dies, daß wir durch wahres Teilhaben an ihm lebendig gemacht werden; und das hat er auch durch die Worte „Essen“ und „Trinken“ zu erkennen gegeben, und zwar dazu, daß niemand auf den Gedanken käme, wir erlangten das Leben, das wir von ihm empfangen, durch einfache Erkenntnis. Denn wie nicht das Anschauen, sondern das Essen des Brotes dem Leibe Nahrung gewährt, so muß die Seele in Wahrheit und durch und durch Christi teilhaftig werden, um mit seiner Kraft zu geistlichem Leben gestärkt zu werden.

Unterdessen aber geben wir zu, daß dies Essen kein anderes ist als das des Glaubens, wie sich denn auch kein anderes erdenken läßt. Jedoch besteht zwischen meinen Worten und denjenigen der obengenannten Leute der Unterschied, daß für sie „Essen“ einfach „Glauben“ bedeutet, während ich demgegenüber behaupte: Christi Fleisch „essen“ wir im Glauben, weil er im Glauben der unsere wird, und dies Essen ist eine Frucht und Wirkung des Glaubens. Oder, wenn man es deutlicher haben will: nach ihrer Meinung ist das Essen der Glaube, nach meiner Ansicht dagegen ergibt es sich aus dem Glauben. Das ist den Worten nach zwar ein geringer Unterschied, in der Sache aber kein unerheblicher. Denn der Apostel lehrt freilich, „Christus wohne durch den Glauben in unserem Herzen“ (Eph. 3,17); aber das wird trotzdem niemand so auslegen, als ob solch Wohnen Christi in uns (einfach) der Glaube sei, sondern es besteht allgemeine Übereinstimmung in der Ansicht, daß hier eine herrliche Auswirkung des Glaubens aufgezeigt wird, 944 weil ja die Gläubigen durch den Glauben die Gabe erlangen, daß sie nun Christus als den haben, der in ihnen bleibt. In diesem Sinne hat der Herr, als er sich das Brot des Lebens nannte (Joh. 6,48), nicht nur die Lehre geben wollen, daß das Heil für uns auf dem Glauben an seinen Tod und seine Auferstehung beruht, nein, er wollte auch lehren, wie es durch das wahre Teilhaben an ihm dazu kommt, daß sein Leben in uns übergeht und unser eigen wird, so wie das Brot, wenn es zur Nahrung genommen wird, dem Körper Kraft zukommen läßt.

5. Остаётся только, чтобы всё это приложилось к нам. Это происходит, когда Господь Иисус отдаёт Себя нам вместе со всем тем, что Ему принадлежит, - сперва через благовествование, затем, более очевидно, в Вечере, где мы принимаем Его с истинной верой. Таким образом, не таинство является причиной того, что Иисус Христос обращается для нас в хлеб жизни. Напротив, оно только потому заставляет нас ощутить вкус этого хлеба, что напоминает: однажды Христос уже сделался для нас хлебом жизни, дабы мы непрестанно им насыщались. Таинство свидетельствует о том, что всё свершённое и выстраданное Иисусом Христом имело одно предназначение - стать для нас источником жизни, причём жизни вечной. И как Иисус Христос не был бы хлебом жизни, если бы однажды не родился, не умер и не воскрес ради нас, так и эти вещи приносят свои плоды лишь потому, что действенность их постоянна. Это вполне ясно и очевидно выражено в словах Иисуса в Евангелии от Иоанна: «Хлеб же, который Я дам, есть Плоть Моя, которую Я отдам за жизнь мира» (Ин 6:51). Этими словами Он несомненно свидетельствует о том, что Плоть Его станет хлебом, поддерживающим жизнь нашего духа, то есть будет предана смерти ради нашего спасения. Однажды Христос уже обратил её в хлеб жизни, когда предал её на распятие ради искупления мира. И Он предаёт её каждый день, даруя нам Себя в евангельском слове, дабы мы причащались этой распятой ради нас плоти. Такая причастность последовательно запечатлевается Им в таинстве Вечери, во время которой Он изнутри совершает всё то, что обозначается внешним знаком.

Здесь нам следует остерегаться двух ошибок. Первая заключается в умалении знаков через отделение их от таинства, с которым они неразрывно связаны, от чего они теряют в действенности. Другая ошибка состоит в чрезмерном возвеличивании знаков, чем затемняется их внутренняя сила. (Здесь Кальвин одновременно намекает на Цвингли и Лютера. Себя же он помещает посередине между тем, что называет двумя крайностями.)

Никто, кроме откровенных безбожников, не станет отрицать, что Христос есть хлеб жизни, доставляющий верующим вечное спасение. Расхождения возникают вокруг того способа, каким мы причащаемся этому хлебу. Некоторые однозначно утверждают, что вкушать Плоть Христа и пить его Кровь означает просто веровать в Него. (Здесь Кальвин, не называя имён, имеет в виду Цвингли.) Однако мне кажется, что сам Он вкладывал более высокий смысл в знаменитую проповедь о вкушении своего Тела [Ин 6:26 сл.]. А именно: Он животворит нас, даруя нам истинное причащение Себе, и обозначает это причащение словами «есть» и «пить», дабы никто не подумал, будто оно ограничивается простым знанием. Ведь как тело получает пищу через вкушение, а не созерцание хлеба, так и душа, дабы существовать в вечной жизни, должна поистине причащаться Христу.

Как и все, мы признаём, что это вкушение совершается только в вере. Однако расхождение между нами и сторонниками вышеупомянутой точки зрения заключается в том, что они считают вкушение тождественным вере, я же утверждаю, что, веруя, мы вкушаем Плоть Христа и это вкушение есть плод веры. Или, выражаясь яснее: они полагают, что вкушение есть сама вера, а я думаю, что вкушение происходит от веры. Различие невелико в словах, но немаловажно по существу. Так, апостол учит, что Иисус Христос верою вселяется в наши сердца (Эф 3:17), однако никому не приходит в голову толковать эти слова таким образом, будто вселение и есть сама вера. Все согласны с тем, что здесь апостол хотел указать нам на особый благой дар веры, вследствие которого верующие обретают в себе Христа. Точно так же Господь, именуя Себя хлебом жизни, не просто подчёркивает, что наше спасение - в вере в его смерть и воскресение, но утверждает: когда мы поистине причащаемся Ему, его жизнь переходит в нас и становится нашей, подобно тому как хлеб, употребляемый в пищу, придаёт силы телу.

 

6. Nec alio sensu Augustinus, quem illi patronum sibi advocant, credendo nos manducare scripsit3, quam ut manducationem istam fidei esse, non oris, indicaret. Quod neque ipse nego: sed simul tamen addo, nos fide complecti Christum non eminus apparentem, sed se nobis unientemf, || ut ipse caput 348 nostrum, nos vero eius membra simus. || Neque tamen loquutionem illam simpliciter improbo: sed tantum nego plenam esse interpretationem, si definire volunt quid sit Christi carnem ederea. Alioqui video Augustinum hac loquendi forma saepius usum esse; ut quum dicit libro De doctrina Christiana 3, Nisi manducaveritis carnem Filii hominis: figura est, praecipiens passioni Domini esse communicandum, et suaviter atque utiliter recondendum in memoria, quod pro nobis caro eius crucifixa et vulnerata sit1. Item quum dicit, tria illab milliac hominum, qui Petri concione conversi sunt [Act. 2. g. 41], sanguinem Christi, quem saeviendo fuderant, credendo bibisse [Homil. in Iohan. 31, et 40, et alibi]d 2. Verum plurimis aliis locis illud fidei beneficium egregie commendat, quod per ipsam non minus reficiuntur carnis Christi communione animae nostrae quam corpora pane quo vescuntur3. Atque idipsum est quod alicubi scribit Chrysostomus, Christum non fide tantum, sed re ipsa nos suum efficere corpus [Homil. 60]4. Neque enim aliunde quam a fide tale bonum consequi intelligit: sed hoc tantum vult excludere, nequis, dum fidem nominari audit, nudam imaginationem concipiat. || Eos vero qui Coenam volunt externae solum professionis notam esse, nunc praetereo: quia satis, eorum errorem refutasse mihi videor quum agerem de sacramentis in genere5. Hoc solum observent lectores, dum calix vocatur foedus in sanguine [Luc. 22. b. 20], promissionem exprimi quae ad fidem confirmandum valeat. Unde sequitur, nisi in Deum respicimus, et amplectimur quod offerte, nos sacra Coena recte non uti.

6. Sainct Augustin, lequel ils amenent pour leur advocat, n’a escrit en autre sens, que nous mangeons le corps de Christ en croyant en luy, que pour denoter que ceste manducation vient de la foy. Laquelle chose je ne nie pas: mais j’adjouste que nous recevons Christ, non pas apparoissant de loing, mais s’unissant avec nous pour estre nostre chef, et nous faire ses membres. Combien que je ne reprouve pas du tout ceste façon de parler: mais je dy que ce n’est pas une interpretation saine et entiere, s’il est question de definir que c’est que Manger le corps de Jesus Christ. Car touchant de la forme de parler, sainct Augustin en use souvent. Comme quand il dit au troisieme livre de la doctrine Chrestienne, en ceste sentence: Si vous ne mangez la chair du Fils de l’homme, vous n’aurez point vie en vous (Jean 6:53), il y a une figure: c’est qu’il nous faut communiquer à la passion du Seigneur Jesus, et avoir ceste cogitation bien imprimée en nostre memoire, que sa chair a esté crucifiée pour nous.175 Item, quand il dit en plusieurs Homelies sur sainct Jean, que les trois mille hommes qui furent convertis par la predication de sainct Pierre (Act. 2:41), ont beu le sang de Jesus Christ en croyant en luy, lequel ils avoyent espandu en le persecutant. Mais en plusieurs autres passages il magnifie tant qu’il peut ceste communion que nous avons avec Jesus Christ par foy: assavoir que noz ames ne sont pas moins repeues par sa chair que noz corps du pain que nous mangeons. Et c’est ce qu’entend Chrysostome en quelque passage, disant que Jesus Christ nous fait estre son corps, non seulement par foy, mais par effect.176 Car il n’entend pas que nous obtenions un tel bien sinon par foy: mais il veut seulement exclurre cela, qu’on n’entende pas que nous communiquions par imagination nue. Je laisse à parler de ceux qui tiennent la Cene pour quelque enseigne, par laquelle nous protestions nostre Chrestienté devant les hommes: car il me semble que j’ay assez refuté cest erreur, traitant des Sacremens en general. Pour ceste heure ce mot d’advertissement suffira: c’est, puis que le calice est appelé Alliance au sang de Jesus Christ (Luc. 22:20), li faut bien qu’il y ait promesse servante à confermer la foy. Dont il s’ensuit qu’on n’use point deuement de la Cene, sinon regardant en Dieu pour s’asseurer de sa bonté.

6. This mode of eating confirmed by the authority of Augustine and Chrysostom.

When Augustine, whom they claim as their patron, wrote, that we eat by believing, all he meant was to indicate that that eating is of faith, and not of the mouth. This I deny not; but I at the same time add, that by faith we embrace Christ, not as appearing at a distance, but as uniting himself to us, he being our head, and we his members. I do not absolutely disapprove of that mode of speaking; I only deny that it is a full interpretation, if they mean to define what it is to eat the flesh of Christ. I see that Augustine repeatedly used this form of expression, as when he said (De Doct. Christ. Lib. 3), “ Unless ye eat the flesh of the Son of Man” is a figurative expression enjoining us to have communion with our Lord’s passion, and sweetly and usefully to treasure in our memory561that his flesh was crucified and wounded for us. Also when he says, “These three thousand men who were converted at the preaching of Peter (Acts 2:41), by believing, drank the blood which they had cruelly shed.”1 But in very many other passages he admirably commends faith for this, that by means of it our souls are not less refreshed by the communion of the blood of Christ, than our bodies with the bread which they eat. The very same thing is said by Chrysostom, “Christ makes us his body, not by faith only, but in reality.” He does not mean that we obtain this blessing from any other quarter than from faith: he only intends to prevent any one from thinking of mere imagination when he hears the name of faith. I say nothing of those who hold that the Supper is merely a mark of external profession, because I think I sufficiently refuted their error when I treated of the sacraments in general (Chap. 14 sec. 13). Only let my readers observe, that when the cup is called the covenant in blood (Luke 22:20), the promise which tends to confirm faith is expressed. Hence it follows, that unless we have respect to God, and embrace what he offers, we do not make a right use of the sacred Supper.

6. En met geen andere bedoeling heeft Augustinus, die zij tot hun advocaat nemen, geschreven, dat wij gelovende eten, dan om aan te wijzen, dat het een eten des geloofs is, en niet een eten van de mond. En dat ontken ik ook zelf niet, maar toch voeg ik er tevens aan toe, dat wij door het geloof Christus omhelzen niet als van verre verschijnende, maar als zich met ons verenigende, opdat Hij ons Hoofd zij en wij zijn ledematen zijn. Maar toch keur ik die zegswijze niet eenvoudig af, maar ik ontken slechts, dat zij de volle uitlegging geeft, wanneer zij willen bepalen, wat het is Christus' vlees te eten. Overigens zie ik, dat Augustinus deze wijze van spreken meermalen gebruikt heeft. Zo wanneer hij zegt in het derde boek van zijn werk "Over de Christelijke leer": "De woorden: tenzij gij eet het vlees van de Zoon des mensen, zijn figuurlijk, en leren dat men aan het lijden des Heeren gemeenschap moet hebben, en liefelijk en tot nut in de gedachte moet houden, dat zijn vlees voor ons gekruisigd en gewond is.". Evenzo wanneer hij zegt, dat die drieduizend mensen, die door Petrus' prediking bekeerd zijn, het bloed van Christus, dat ze in woede vergoten hadden, in geloof gedronken hebben1. Maar op zeer veel andere plaatsen prijst hij deze weldaad des geloofs uitnemend aan, dat door het geloof onze zielen door de gemeenschap aan het vlees van Christus niet minder worden verkwikt, dan onze lichamen door het brood, dat ze eten. En dat is hetzelfde, wat elders Chrysostomus schrijft2, dat Christus niet slechts door het geloof, maar inderdaad ons tot zijn lichaam maakt. Immers hij verstaat het niet zo, dat zulk een goed van ergens anders komt dan van het geloof; maar hij wil slechts dit uitsluiten, dat niemand, wanneer hij het geloof hoort noemen, het opvat als een blote inbeelding. Hen echter, die willen, dat het Avondmaal alleen een merkteken is van uiterlijke belijdenis, ga ik nu voorbij, want ik meen hun dwaling genoegzaam weerlegd te hebben, toen ik handelde over de sacramenten in het algemeen. Laat de lezers alleen dit opmerken, dat, wanneer de beker genoemd wordt het verbond in zijn bloed, daarmee een belofte wordt uitgedrukt, die kracht geeft om het geloof te versterken. Daaruit volgt, dat wij het Heilige Avondmaal niet recht gebruiken, tenzij wij op God zien en omhelzen hetgeen Hij aanbiedt.

6.

Die Vertreter der obigen Anschauung rufen nun Augustin als Gewährsmann an. Aber wenn er schreibt, wir äßen, indem wir glaubten (Predigten zum Johannesevangelium 26,1), so tut er das in keinem anderen Sinne, als um zu zeigen, daß solch Essen Sache des Glaubens und nicht des Mundes ist. Das bestreite ich auch meinerseits nicht; aber ich setze doch zugleich hinzu: wir erfassen Christus im Glauben nicht als einen, der uns von ferne erscheint, sondern als den, der sich mit uns eint, damit er unser Haupt sei und wir seine Glieder. Trotzdem ist es nicht so, daß ich jene Redeweise einfach mißbilligte; ich leugne nur, daß sie eine vollständige Auslegung darstellt, wenn man damit bestimmen will, was es heißt, Christi Fleisch zu essen. Übrigens sehe ich, daß Augustin diese Redeweise häufiger gebraucht hat. So zum Beispiel, wenn er im dritten Buche seines Werkes „Von der christlichen Unterweisung“ sagt: „Wenn es heißt: ‘Werdet ihr nicht essen das Fleisch des Menschensohnes ...’ (Joh. 6,53), so ist das ein Bild, in dem wir die Weisung empfangen, am Leiden des Herrn teilzuhaben und lieblich und nutzbringend im Gedächtnis zu behalten, daß sein Fleisch für uns gekreuzigt und verwundet ist“ (Von der christlichen Unterweisung III,16,24). Ebenso geschieht es, wenn er erklärt, die dreitausend Menschen, die durch die Predigt des Petrus bekehrt worden sind (Apg. 2,41), hätten das Blut Christi, das sie in ihrem Wüten vergossen hätten, im Glauben getrunken (Predigten zum Johannesevangelium 31,9; 40,2). Dagegen preist er an sehr vielen anderen Stellen in herrlicher Weise die Wohltat des Glaubens, daß durch ihn unsere Seelen in der Gemeinschaft mit dem Fleische Christi nicht weniger erquickt werden als unsere Leiber mit dem Brot, das sie essen. Und das ist das nämliche, was Chrysostomus an einer Stelle schreibt: Christus mache uns nicht nur im Glauben, sondern mit der Tat zu seinem Leibe (Predigt 60). Das versteht er nicht so, als ob man solches Gut anders als aus dem Glauben erlangen könnte; nein, er will nur die Möglichkeit ausschließen, daß jemand, wenn er den Glauben nennen hört, darunter eine nackte Einbildung begreift.

Die Leute aber, die der Meinung sind, das Abendmahl sei bloß ein Merkzeichen für das äußere Bekenntnis, übergehe ich jetzt; ihren Irrtum glaube ich nämlich zureichend widerlegt zu haben, als ich von den Sakramenten im allgemeinen sprach. Der Leser wolle nur dies beachten: wenn der Kelch als „Bund“ („Neues Testament“) in Christi „Blut“ bezeichnet wird, so kommt darin eine Verheißung zum Ausdruck, die stark genug ist, um den Glauben zu bekräftigen. Daraus ergibt sich, daß wir das Heilige Abendmahl nicht recht gebrauchen, wenn wir nicht auf Gott schauen und annehmen, was er uns darreicht.

6. Наши противники ссылаются на св. Августина, который пишет, что мы вкушаем Тело Христово, веруя в Него. Тем самым он хочет сказать, такое вкушение идёт от веры (Августин.Трактат о Евангелии от Иоанна, XXVI, I (МРL, XXXV, 1607)). Не стану этого отрицать, однако добавлю, что мы обретаем Христа не как постороннего, а через соединение Ним, - соединение, в котором Он становится нашим главой, а мы - Его членами. Не отвергая безоговорочно такого способа выражения, хочу отметить, что подобное толкование не может быть признано всесторонним и полным, когда речь идёт об определении того, что представляет собой вкушение Тела Иисуса Христа. Что же касается самой формы высказывания, то св. Августин прибегает к ней неоднократно. Так, в третьей книге «Христианского учения» он говорит: «Изречение [Иисуса Христа]: "Если не будете есть Плоти Сына Человеческого, ... то не будете иметь в себе жизни", - означает: нам необходимо участвовать в Страстях Господа Иисуса и неизменно памятовать о том, что его Плоть была распята за нас» (Он же. О христианском учении,III, XVI, 24 (МРL, XXXIV, 74 р.)). И в многочисленных гомилиях на св. Иоанна Августин говорит, что обращённые св. Петром три тысячи человек, уверовав в Иисуса Христа, пили Кровь Его, которую пролили, преследуя Его (Он же. Трактат о Евангелии от Иоанна, XXIV, 9; ХL, 2 (МРL, XXXV, 1640, 1686)). Но во множестве других мест св. Августин всячески возвеличивает наше общение с Иисусом Христом, обретаемое через веру. Он утверждает, что наши души так же насыщаются Плотью Христовой, как тела - вкушаемым хлебом (Он же. Проповеди, В1, 1,57; 7 (МРL, XXXVIII, 729, 389)).

То же самое имеет в виду Златоуст, когда говорит, что Иисус Христос делает нас своим Телом не только по вере, но и в действительности (Иоанн Златоуст, Гомилии, 60, к народу (изд. Bale, 1530,v. IV, р. 581; в МРG отсутствует)). Смысл этих слов не в том, что якобы есть иной источник этого блага, помимо веры, а в том, чтобы разъяснить: наше приобщение ко Христу совершается отнюдь не только в воображении.

Не буду говорить о тех, кто считает Вечерю знаком, посредством которого мы заявляем о своей принадлежности к христианству перед другими людьми. Полагаю, я достаточно убедительно опроверг это заблуждение, когда мы рассуждали о таинствах вообще.

Теперь же довольно будет следующего предупреждения: так как Чаша названа заветом в Крови Иисуса Христа (Лк 22:20), эти слова несомненно выражают обетование, служащее укреплению веры. Отсюда следует, что Вечеря совершается должным образом лишь тогда, когда мы взираем на Бога, дабы удостовериться в его доброте.

 

7. | Neque illi praeterea mihi satisfaciunt, qui nonnullam nobis esse cum Christo communionem agnoscentes, eam dum ostendere volunt, nos Spiritus modo participes faciunt, praeterita carnis et sanguinis mentione6. Quasi vero illa omnia de nihilo 349 dicta forent, carnem eius vere esse cibum, sanguinem eius vere esse potum1: non habere vitam nisi qui carnem illam manducaverit et sanguinem biberit2: et quae eodem pertinent. Quare si ultra eorum descriptionem (ut nimis restricta est)a solidam Christi communionem progredi constat: quousque pateat et sese proferat, paucis perstringere aggrediarb || antequam de contrario vitio excessus verba faciam. Erit enim mihi longior cum hyperbolicis doctoribus disputatio, qui dum pro sua crassitie absurdum edendi et bibendi modum fabricant, Christum quoque carne sua exutum in phantasma transfigurant3; || si tamen ullis verbis complecti tantum mysterium liceat: quod ne animo quidem satis me comprehendere video, et libenter ideo fateor, nequis eius sublimitatem infantiae meae moduloc metiatur. Quin potius lectores hortor, ne intra istos nimium angustos fines, mentis sensum contineant: sed multo altius assurgere contendant, quam meo ductu possint; nam ego ipse, quoties hac de re sermo est, ubi omnia dicere conatus sum, parum adhuc mihi pro eius dignitate dixisse videor. Quanquam autem cogitando animus plus valet, quam lingua exprimendo: rei tamen magnitudine ille quoque vincitur et obruitur. Itaque nihil demum restat nisi ut in eius mysterii admirationem prorumpam, cui nec mens plane cogitando, nec lingua explicando par esse potest. Sententiae tamen meae summam exponam utcunque: quam ut nihil dubito veram esse, ita piis pectoribus non improbatum iri confido.

7. Ceux-là aussi ne satisfont point, lesquels apres avoir confessé que nous avons aucune communication au corps de Christ, quand ils la veulent demonstrer, nous font seulement participans de son Esprit, laissans derriere toute la memoire de la chair et du sang. Comme si ces choses estoyent dites pour neant: que sa chair est viande, son sang est breuvage: que nul n’aura vie sinon celuy qui aura mangé ceste chair et beu ce sang: et autres semblables sentences. Pourtant s’il est notoire que la communication dont il est question, passe outre ce qu’ils en disent, devant que parler de l’excés contraire, je despescheray en bref jusqu’où elle s’estend. Car il me faudra avoir plus longue dispute avec certains docteurs ou resveurs hyperboliques, lesquels en se forgeant selon leur sottise, une façon lourde et exorbitante de manger le corps de Jesus Christ et boire son sang, despouillent Jesus Christ de son corps, et le transfigurent en un fantosme. Si toutesfois il est loisible d’expliquer par parolles un si grand mystere, lequel je voy bien que je ne puis comprendre en mon esprit. Ce que je confesse volontiers, afin que nul ne mesure la grandeur d’iceluy à mes parolles, qui sont si debiles, qu’elles succombent beaucoup au dessous. Plustost aucontraire j’admonneste les lecteurs de ne contenir point leur sens entre si estroites bornes et limites: mais qu’ils s’efforcent de monter plus haut que je ne les puis conduire. Car moy-mesme, toutes fois et quantes qu’il est question de ceste matiere, apres avoir tasché de tout dire, je voy bien qu’il s’en faut beaucoup que je n’atteinde à l’excellence. Et combien que l’entendement ait plus de vertu à penser et estimer, que la langue à exprimer, neantmoins iceluy mesme est surmonté et accablé par une telle grandeur. Parquoy il ne me reste autre chose en la fin, que de tomber en admiration de ce mystere: auquel à droitement penser, l’entendement ne peut suffire, comme la langue aussi n’est capable de le declairer. Neantmoins je proposeray icy la somme de ma doctrine: laquelle comme je ne doute pas estre veritable, aussi j’espere qu’elle sera approuvée à tous bons cœurs et craignans Dieu.

7. It is not sufficient, while omitting all mention of flesh and blood, to recognise this communion merely as spiritual. It is impossible fully to comprehend it in the present life.

I am not satisfied with the view of those who, while acknowledging that we have some kind of communion with Christ, only make us partakers of the Spirit, omitting all mention of flesh and blood. As if it were said to no purpose at all, that his flesh is meat indeed, and his blood is drink indeed; that we have no life unless we eat that flesh and drink that blood; and so forth. Therefore, if it is evident that full communion with Christ goes beyond their description,which is too confined, I will attempt briefly to show how far it extends, before proceeding to speak of the contrary vice of excess. For I shall have a longer discussion with these hyperbolical doctors, who, according to their gross ideas, fabricate an absurd mode of eating and drinking, and transfigure Christ, after divesting him of his flesh, into a phantom: if, indeed, it be lawful to put this great mystery into words, a mystery which I feel, and therefore freely confess that I am unable to comprehend with my mind, so far am I from wishing any one to measure its sublimity by my feeble capacity. Nay, I rather exhort my readers not to confine their apprehension within those too narrow limits, but to attempt to rise much higher than I can guide them. For whenever this subject is considered, after I have done my utmost, I feel that I have spoken far beneath its dignity. And though the mind is more powerful in thought than the tongue in expression, it too is overcome and overwhelmed by the magnitude of the subject. All then that remains is to break forth in admiration of the mystery, which it is plain that the mind is inadequate to comprehend, or the tongue to express. I will, however, give a summary of my view as I best can,562not doubting its truth, and therefore trusting that it will not be disapproved by pious breasts.

7. Verder voldoen mij ook die niet, die wel erkennen, dat wij enige gemeenschap met Christus hebben, maar die, wanneer zij haar willen aantonen, ons slechts deel doen hebben aan zijn Geest, zonder dat ze melding maken van zijn vlees en bloed. Alsof dat alles tevergeefs gezegd was, dat zijn vlees waarlijk spijs is, en dat zijn bloed waarlijk drank is dat niemand het leven heeft, dan die zijn vlees eet en zijn bloed drinkt, en hetgeen verder daar betrekking op heeft. Daarom, indien vaststaat, dat de volle gemeenschap met Christus verder gaat dan hun beschrijving (daar die al te beperkt is), zal ik met weinig woorden aanduiden, hoever die gemeenschap gaat en zich uitstrekt, voordat ik spreek over de tegenovergestelde fout van hen, die daarin weer te ver gaan. Want ik zal een langere uiteenzetting moeten houden tegenover die overdreven leraars, die, doordat ze in hun domheid een ongerijmde wijze van eten en drinken verzinnen, ook Christus van zijn vlees beroven en in een hersenschim veranderen. Indien men tenminste een zo grote verborgenheid in woorden kan uitdrukken, van welke ik zie, dat ik haar niet eens met mijn verstand genoegzaam begrijp, en ik beken dit gaarne, opdat niemand haar verhevenheid afmete naar de geringe maat van mijn kinderlijkheid. Ja veeleer spoor ik de lezers aan, dat ze het besef van hun verstand niet binnen deze al te enge grenzen houden, maar er naar streven veel hoger op te stijgen, dan ze onder mijn leiding kunnen. Want zo dikwijls als er van deze zaak sprake is, meen ik zelf, wanneer ik getracht heb alles te zeggen, nog weinig gezegd te hebben in verhouding tot haar waardigheid. En ofschoon de geest meer vermag in het denken dan de tong in het uitdrukken, wordt toch ook hij door de grootte der zaak overwonnen en bedolven. Dus blijft er eindelijk niets over dan dat ik uitbreek tot bewondering van die verborgenheid, tot wier overdenking het verstand en tot wier uitlegging de tong geheel onbekwaam is. Maar toch zal ik de hoofdinhoud van mijn gevoelen uiteenzetten, hoe gebrekkig dan ook, en ik vertrouw, dat evenals ik aan de juistheid van dat gevoelen in geen enkel opzicht twijfel, het zo ook door de vrome harten niet zal worden verworpen.

7. Haben wir nur mit Christi Geist Gemeinschaft?

Weiter befriedigen mich auch die nicht, die zwar anerkennen, daß wir mit Christus einige Gemeinschaft haben, uns aber dann, wenn sie diese Gemeinschaft aufweisen wollen, nur seines Geistes teilhaftig sein lassen und dabei des Fleisches und Blutes keinerlei Erwähnung tun. Als ob es alles umsonst gesagt wäre, wenn es heißt, sein Fleisch sei in Wahrheit eine Speise, sein Blut in Wahrheit ein Trank (Joh. 6,55), und nur der habe das Leben, der dieses Fleisch äße und dieses Blut trinke (Joh. 6,53)! Daneben stehen auch noch andere Aussagen dieser Art. 945 Wenn es daher feststeht, daß die vollgültige Gemeinschaft mit Christus über die Beschreibung dieser Leute, die eben viel zu eng gefaßt ist, hinausgeht, so will ich mich daranmachen, mit wenigen Worten anzudeuten, wie weit sie geht und sich ausdehnt, und dann erst will ich auf den entgegengesetzten Fehler eingehen, der darin besteht, daß man jene Beschreibung zu weit spannt. Denn ich werde eine längere Auseinandersetzung mit solchen Lehrern haben müssen, die die Dinge zu weit treiben: sie erdenken sich in ihrer Unkundigkeit eine widersinnige Art und Weise solchen Essens und Trinkens, und dadurch kommt es dann auch dazu, daß sie Christus seines Fleisches berauben und ihn in ein Gespenst verwandeln.

Das alles aber geht (eigentlich) nur, wenn es möglich ist, dies große Geheimnis mit irgendwelchen Worten zu erfassen – ich sehe aber, daß ich es nicht einmal mit dem Herzen genugsam begreife, und ich gebe das auch gern zu, damit nicht jemand seine Erhabenheit nach dem geringen Maß meines kindlichen Stammelns bemißt. Ja, ich fordere die Leser vielmehr auf, das Empfinden ihres Verstandes nicht in dieser gar zu engen Grenze zu halten, sondern danach zu streben, daß sie höher emporsteigen, als sie es unter meiner Anleitung vermögen. Denn es geht mir selbst so: allemal, wenn von dieser Sache die Rede ist, dann meine ich, nachdem ich alles zu sagen versucht habe, ich hätte im Vergleich zur Würde der Sache noch gar wenig gesagt. Und obgleich der Geist mit seinem Nachdenken mehr erreicht als die Zunge mit ihrem Ausdruck, so wird doch auch er von der Größe der Sache überwunden und überrannt. Daher bleibt endlich nichts anderes übrig, als daß ich in die Bewunderung dieses Geheimnisses ausbreche, das weder mein Verstand völlig zu bedenken noch meine Zunge darzulegen imstande sein kann. Dennoch will ich den Hauptinhalt meiner Meinung, so gut es immer gehen mag, auseinandersetzen; denn ich zweifle nicht daran, daß sie wahr ist, und bin deshalb auch der Zuversicht, daß sie von frommen Herzen nicht verworfen werden wird.

7. Не удовлетворяют меня и те, кто на словах признаёт нашу причастность Телу Христову, но когда нужно объяснить, в чём она заключается, представляют нас причастниками одного лишь Духа Христова, совершенно забывая о Плоти и Крови. Как будто было сказано впустую, что Плоть его истинно есть пища, а Кровь - питие; что «никто не будет иметь в себе жизни, если не станет есть этой Плоти и пить этой Крови» [Ин 6:53], и пусты другие подобные сентенции. Между тем очевидно, что причастность, о которой идёт речь, выходит далеко за рамки столь узкого толкования. Поэтому прежде чем говорить о противоположной крайности, коротко выскажусь об этой.

Правда, потребовалась бы более длинная дискуссия для опровержения некоторых учёных и склонных к преувеличению фантазёров, которые изобретают, по мере своего неразумия, грубое и несообразное истолкование вкушения Плоти и Крови Иисуса Христа, а потом вовсе лишают Христа его Тела, превращая Его в некий призрак. Но возможно ли выразить словами столь великую тайну? Мой разум не в силах её постигнуть. Признаюсь в этом без стеснения, дабы никто не думал измерять величие этого таинства моими словами, слишком немощными, чтобы его выразить. Напротив, я призываю читателей не замыкаться умом в столь узких рамках, но постараться подняться выше того предела, до которого я могу их довести. Ибо всякий раз, когда речь заходит о данном предмете, я вижу сам, что несмотря на мои попытки высказаться исчерпывающим образом, мне многое не удаётся. И хотя способность разума к постижению и осмыслению превосходит способность языка к выражению, сам разум оказывается бессилен охватить подобное величие. Поэтому в конечном счёте мне остаётся лишь склониться в восхищении перед сим таинством, поистине непостижимым для разума и невыразимым для языка. Тем не менее изложу основные положения моей позиции, будучи уверен в её истинности и надеясь на одобрение всех благочестивых и богобоязненных читателей.

 

8. Primum omnium e Scripturis docemur, Christum ab initio vivificum illud Patris verbum fuisse [Iohan. 1. a. 1], vitae fontem et originem, unde omnia ut viverent semper acceperunt. Quare Iohannes nunc sermonem vitae nuncupatd, nunc in ipso vitam fuisse scribite, significans illum etiam tum creaturas omnes influentem, vim spirandi ac vivendi eis instillasse. Idem tamen postea subiicit, manifestatam tunc demum fuisse vitam, quum assumpta nostra carne, Filius Dei se visendum oculis manibusque palpandum praebuit4. Nam etsi virtutem prius quoque suam in creaturas diffundebat: quia tamen homo, per peccatum a Deo alienatus, communicatione vitae perdita, mortem undique cernebat sibi imminentem: ut spem immortalitatis 350 reciperet, in eius verbi communionem recipi oportebat. Quantulam enim fiduciam inde concipias, si Dei quidem verbum, a quo remotissimus sis, vitae plenitudinem in se continere audias, in te autem ipso ac circunquaque nihil praeter mortem occurrat et ante oculos versetura? At vero, ubi fons ille vitae habitare in carne nostra coepit, iam non procul nobis absconditus latet, sed coram se participandum exhibet. Quin et ipsam, in qua residet, carnem vivificam nobis reddit, ut eius participatione ad immortalitatem pascamur. Ego sum (inquit) panis vitae qui de caelo descendi. Et panis quem ego dabo, caro mea est, quam ego dabo pro mundi vita [Iohan. 6. e. 48, et f. 51]. Quibus verbis docet, non modo se vitam esse, quatenus sermo est Dei aeternus, qui e caelo ad nos descendit, sed descendendo vim istam in carnem quam induit, diffudisse: ut inde ad nos vitae communicatio promanaret. Hinc et illa iam consequuntur, Quod caro eius vere est cibus: sanguis eius vere est potus: quibus alimentis in vitam aeternam fideles educantur. In hoc ergo sita est piis eximia consolatio, quod vitam in propria carne nunc reperiunt. Sic enim non modo facili ad eam aditu penetrant, sed ultro sibi expositam et obviam habent. Cordis sinum tantum protendant quo praesentem amplexentur, et eam obtinebunt.

8. Premierement, l’Escriture nous enseigne que Christ dés le commencement a esté la Parolle du Pere vivifiante, fontaine et origine de vie, dont toutes choses ont eu la vertu de subsister. Pourtant sainct Jean aucunesfois l’appelle Parolle de vie (1 Jean 1:1, 2); aucunesfois dit que la vie a esté tousjours en luy (Jean 1:4): voulant signifier qu’il a espandu tousjours sa force par toutes creatures, pour leur donner vie et vigueur. Toutesfois luy mesme adjouste tantost apres, que lors la vie a esté manifestée, quand le Fils de Dieu ayant prias nostre chair, s’est donné à voir et à toucher. Car combien qu’il espandist auparavant ses vertuz sur les creatures, neantmoins pource que l’homme estait aliené de Dieu par peché, avoit perdu la communication de vie, et estoit de toutes pars assiegé de la mort, il avoit besoin d’estre receu de nouveau en la communion de ceste Parolle, pour recouvrer quelque esperance d’immortalité. Car combien y auroit-il petite matiere d’esperer, si nous entendions que la Parolle de Dieu contient en soy toute plenitude de vie: estans cependant esloignez d’icelle, et ne voyans en nous ne tout à l’entour autre chose que la mort? Mais depuis que celle fontaine de vie a commencé d’habiter en nostre chair, desja elle n’est point cachée loin de nous, mais se baille et presente à ce qu’on en puisse jouir. Voyla comme Jesus Christ a approché de nous le benefice de vie dont il est la source. Davantage, il nous a rendu la chair qu’il a vestue et prinse, vivifiante: afin que par la participation d’icelle nous soyons nourriz à immortalité: Je suis, dit-il, le pain de vie, qui suis descendu du ciel. Item, Le pain que je donneray, c’est ma chair, laquelle j’exposeray pour la vie du monde (Jean 6:48, 51). Esquelles parolles il demonstre que non seulement il est la vie, entant qu’il est la Parolle de Dieu eternelle, laquelle est descendue du ciel à nous: mais aussi qu’en descendant il a espandu ceste vertu en la chair qu’il a prinse, afin que la communication en parvinst jusques à nous. Dont s’ensuyvent ces sentences: Que sa chair est vrayement viande, son sang vrayement breuvage, et que l’un et l’autre est substance pour nourrir les fideles en vie eternelle. Nous avons donc en cela une singuliere consolation, qu’en nostre propre chair nous trouvons la vie. Car en telle maniere non seulement nous y parvenons, voire à la vie, dy-je: mais elle vient au devant pour se presenter à nous: seulement que nous luy donnions ouverture en nostre cœur pour la recevoir, et nous l’obtiendrons.

8. In explanation of it, it may be observed,—I. There is no life at all save in Christ. II. Christ has life in a twofold sense; first, in himself, as he is God; and, secondly, by transfusing it into the flesh which he assumed, that he might thereby communicate life to us.

First of all, we are taught by the Scriptures that Christ was from the beginning the living Word of the Father, the fountain and origin of life, from which all things should always receive life. Hence John at one time calls him the Word of life, and at another says, that in him was life; intimating, that he, even then pervading all creatures, instilled into them the power of breathing and living. He afterwards adds, that the life was at length manifested, when the Son of God, assuming our nature, exhibited himself in bodily form to be seen and handled. For although he previously diffused his virtue into the creatures, yet as man, because alienated from God by sin, had lost the communication of life, and saw death on every side impending over him, he behoved, in order to regain the hope of immortality, to be restored to the communion of that Word. How little confidence can it give you, to know that the Word of God, from which you are at the greatest distance, contains within himself the fulness of life, whereas in yourself, in whatever direction you turn, you see nothing but death? But ever since that fountain of life began to dwell in our nature, he no longer lies hid at a distance from us, but exhibits himself openly for our participation. Nay, the very flesh in which he resides he makes vivifying to us, that by partaking of it we may feed for immortality. “I,” says he, “am that bread of life;” “I am the living bread which came down from heaven;” “And the bread that I will give is my flesh, which I will give for the life of the world” (John 6:48, 51). By these words he declares, not only that he is life, inasmuch as he is the eternal Word of God who came down to us from heaven, but, by coming down, gave vigour to the flesh which he assumed, that a communication of life to us might thence emanate. Hence, too, he adds, that his flesh is meat indeed, and that his blood is drink indeed: by this food believers are reared to eternal life. The pious, therefore, have admirable comfort in this, that they now find life in their own flesh. For they not only reach it by easy access, but have it spontaneously set forth before them. Let them only throw open the door of their hearts that they may take it into their embrace, and they will obtain it.

8. In de allereerste plaats wordt ons uit de Schrift geleerd, dat Christus van het begin af dat levendmakende Woord des Vaders geweest is, de bron en oorsprong des levens, van wie alle dingen altijd hun leven ontvangen hebben. Daarom noemt Johannes Hem nu eens het Woord des levens (1 Joh. 1:1) en dan weer schrijft hij, dat in Hem het leven was (Joh. 1:4) te kennen gevend, dat Hij ook toen, doordringende in alle creaturen, hun de kracht om te ademen en te leven ingegoten heeft. Dezelfde Johannes voegt echter later toe, dat het leven eerst toen geopenbaard is, toen Gods Zoon door ons vlees aan te nemen zich aan onze ogen te zien en aan onze handen te tasten gegeven heeft. Want ofschoon Hij ook tevoren zijn kracht in de schepselen uitgoot, moest toch de mens, daar hij, door de zonde van God vervreemd, en van de gemeenschap des levens beroofd, van alle zijden de dood zich boven het hoofd zag hangen, weer tot de gemeenschap met dat Woord worden aangenomen om de hoop op de onsterfelijkheid terug te krijgen. Want wat voor een vertrouwen zoudt gij daaruit kunnen krijgen, indien ge hoordet, dat wel het Woord Gods, waarvan ge zeer ver verwijderd zijt, een volheid van leven in zich bevat, maar ge in uzelf en rondom u niets aantreft en voor ogen ziet dan de dood? Maar sinds die Bron des levens begonnen is in ons vlees te wonen, is Hij niet meer ver verborgen van ons, maar biedt Hij zich ons aan, opdat we deel aan Hem zouden hebben. Ja ook het vlees zelf, waarin Hij woont, geeft Hij ons als een levendmakend vlees, opdat wij door het deelhebben daaraan gevoed worden tot onsterfelijkheid. "Ik ben," zegt Hij, "het brood des levens, dat uit de hemel nedergedaald is, en het brood, dat Ik geven zal is mijn vlees, hetwelk Ik geven zal voor het leven der wereld" (Joh. 6:48,51) Door die woorden leert Hij, dat Hij niet alleen het leven is, voorzover Hij het eeuwige Woord Gods is, dat uit de hemel tot ons nedergedaald is, maar ook, dat Hij nederdalende die kracht verbreid heeft in het vlees, dat Hij heeft aangenomen, opdat daaruit de gemeenschap des levens tot ons zou voortvloeien. Hieruit volgt nu ook dit, dat zijn vlees waarlijk spijs en zijn bloed waarlijk drank is, door welk voedsel de gelovigen het eeuwige leven opgevoed worden. Hierin is dus voor de vromen de uitnemende vertroosting gelegen, dat ze nu in hun eigen vlees het leven vinden. Want zo dringen ze niet alleen langs een gemakkelijke toegang tot het leven door, maar vinden zelfs hun op hun weg aangeboden. Laat hen slechts de boezem huns harten openen om het als tegenwoordig te omhelzen en ze zullen het verkrijgen.

8.

Vor allem anderen werden wir aus der Schrift gelehrt, daß Christus seit Anbeginn das lebendigmachende Wort des Vaters (Joh. 1,1), der Brunnen und Ursprung des Lebens gewesen ist, von dem alles je und je das Leben empfangen hat. Daher kommt es, daß Johannes ihn bald „das Wort des Lebens“ nennt (1. Joh. 1,1f.), bald auch schreibt, daß „in ihm das Leben“ gewesen sei (Joh. 1,4): damit gibt er zu verstehen, daß Christus auch dazumal alle Kreaturen durchdrungen und ihnen die Kraft zum Atmen und Leben eingegeben hat.

Der nämliche Johannes setzt aber dann hernach hinzu, daß uns das Leben erst da offenbart worden ist, als der Sohn Gottes unser Fleisch annahm und sich von unseren Augen sehen und von unseren Händen betasten ließ (1. Joh. 1,2; Joh. 1,14). Denn er ließ freilich auch zuvor seine Kraft auf die Kreaturen überströmen; aber der Mensch war ja durch die Sünde von Gott entfremdet, er war des Anteilhabens am Leben verlustig gegangen und sah nun, wie ihm von allen Seiten der Tod drohte; damit er also die Hoffnung auf die Unsterblichkeit wiedererlangte, mußte er in die Gemeinschaft mit diesem Wort aufgenommen werden. Denn was für Zuversicht würdest du wohl daraus schöpfen, wenn du zwar vernähmest, daß Gottes Wort, von dem du aber so weit entfernt wärest wie nur möglich, die Fülle des Lebens in sich beschließt – in dir selber aber und rings um dich herum dir nichts begegnete und nichts vor die Augen träte als der Tod? Aber seitdem dieser Brunnen des Lebens in unserem Fleisch zu wohnen angefangen hat, liegt er nun nicht mehr fern für uns verborgen, sondern ist uns nahe und bietet sich uns dar, daß wir an ihm teilhaben können! Ja, er läßt auch das Fleisch, in dem er wohnt, für uns lebendigmachend sein, daß wir durch das Teilhaben an ihm zur Unsterblichkeit gespeist werden. „Ich bin“, sagt er, „das Brot des Lebens, vom Himmel gekommen ... Und das Brot, das ich geben werde, ist mein Fleisch, welches ich geben werde für das Leben der Welt“ (Joh. 6,51; vgl. Joh. 6,48). Mit diesen Worten lehrt er, daß er nicht nur insofern 946 das Leben ist, als er Gottes ewiges Wort ist, das vom Himmel zu uns herniederstieg, sondern daß er durch sein Herniederkommen jene Kraft in das Fleisch ergossen hat, das er annahm, damit uns aus ihm das Teilhaben am Leben zufließe.

Daraus ergibt sich dann auch dies, daß sein Fleisch in Wahrheit eine Speise, sein Blut in Wahrheit ein Trank ist (Joh. 6,55) und die Gläubigen durch solche Nahrung zum ewigen Leben genährt werden. Ein herrlicher Trost liegt für die Frommen also darin, daß sie nun in ihrem eigenen Fleische das Leben finden. Denn damit dringen sie nicht nur in leichtem Zugang zu ihm hin, sondern es liegt frei vor ihnen und kommt ihnen entgegen. Sie brauchen nur den Busen ihres Herzens zu öffnen, um es als gegenwärtig zu empfangen, dann werden sie es erhalten!

8. Во-первых, Писание учит, что Христос изначально был животворным Словом Отца, источником и первопричиной жизни, откуда начало быть всё сущее. Поэтому св. Иоанн то именует Его Словом жизни (1 Ин 1:1), то говорит, что в Нём была жизнь (Ин 1:4), подразумевая, что Он всегда простирал свою силу на все творения, давая им бытие и жизнь. Однако сам св. Иоанн тут же добавляет, что эта жизнь явилась тогда, когда Сын Божий воспринял нашу плоть, представ зримым для очей и осязаемым для рук. Ибо хотя Он и прежде простирал свою силу на все творения, человек утратил причастность к жизни, будучи отделён от Бога грехом, и был со всех сторон осаждаем смертью. Поэтому он нуждался в восстановлении своей причастности Слову, чтобы вновь обрести надежду на бессмертие. Разве могли бы мы надеяться, если бы понимали разумом, что Слово Божье заключает в себе полноту жизни, однако сами оставались бы удалены от него и не видели ни в себе, ни вокруг себя ничего, кроме смерти? Но с тех пор, как этот источник жизни начал обитать в нашей плоти, он уже не удалён от нас, но явлен и доступен нам. Таков способ, каким Иисус Христос приблизил к нам благой дар жизни, берущей начало в Нём самом.

Во-вторых, Иисус Христос, восприняв нашу плоть и облекшись ею, оживотворил её, дабы через причащение этой плотью мы насыщались для вечной жизни. «Я семь хлеб жизни, - говорит Он, - хлеб, сшедший с небес» (Ин 6:48,58). И ещё: «Хлеб же, который Я дам, есть Плоть Моя. которую Я отдам за жизнь мира» (Ин 6:51). Эти слова свидетельствуют о том, что Он не только есть жизнь (ибо Он есть вечное Слово Божье, сшедшее с Небес), но также простирает эту силу жизни на воспринятую Им плоть, дабы причастность жизни сделалась доступной и для нас. Таков смысл тех изречений, где говорится, что Плоть его истинно есть пища и Кровь его истинно есть питие и что ядущий хлеб сей будет жить вечно. От этого мы получаем особое утешение: отныне источник жизни обретается в нашей собственной плоти. Таким образом, нам не только открывается доступ к жизни, но сама жизнь идёт нам навстречу. Нам остаётся лишь распахнуть свои сердца, чтобы принять и обрести её.

 

9. Etsi autem tantam a seipsa virtutem non habet Christi caro, ut nos vivificet, quae et prima sua conditione mortalitati obnoxia fuit, et nunc immortalitate praedita per se non vivitb: iure tamen vivifica dicitur quae vitae plenitudine perfusa est, quam ad nos transmitteret. In quem sensum illud Christi dictum cum Cyrillo interpretor, Sicut Pater vitam habet in semetipso, ita et Filio dedit vitam habere in semetipso [Iohan. 5. e. 26c]. Illic enim proprie de suis dotibusd disserit, non quas ab initio apud Patrem possidebat, sed quibus ornatus fuit in ea ipsa carne in qua apparuit; proinde in sua quoque humanitate vitae plenitudinem habitare ostendit: ut quisquis carni suae ac sanguini communicant, vitae participatione simul fruatur1. Id quale sit, familiari exemplo explicare licet. Quemadmodum enim e fonte aqua nunc bibitur, nunc hauritur, nunc per canales irrigandis agris deducitur: qui tamen non a seipso exuberat in tot usus, sed ab ipsa scaturigine, quae perenni fluxu novam subinde largitatem illi sufficit ac subministrat: ita Christi caro 351 instar fontis est divitis et inexhausti, quae vitam a divinitate in seipsam scaturientem ad nos transfundit. Iam quis non videt, communionem carnis et sanguinis Christi necessariam esse omnibus qui ad caelestem vitam aspirenta? Huc spectant illae Apostoli sententiae, Ecclesiam corpus esse Christi et eius complementum, ipsum vero esse caput, ex quo totum corpus, coagmentatum et compactum per commissuras, incrementum corporis facitb [Ephes. 1. c. 221 et 4. c. 152]: Corpora nostra membra esse Christic [1. Cor. 6. d. 15]. Quae omnia non posse aliter effici intelligimus, quin totus spiritu et corpore nobis adhaereat. Sed arctissimam illam societatem, qua eius carni copulamur, splendidiore adhuc elogio illustravit quum dixit, nos esse membra corporis eius, ex ossibus eius et ex carne eius [Ephe. 5. g. 30]. Tandem ut rem omnibus verbis maiorem testeturd, sermonem exclamatione finite, Magnum (inquit) istud arcanum3. Extremae ergo dementiae fuerit, nullam agnoscere cum carne et sanguine Domini fidelium communionem: quam tantam esse declarat Apostolus, ut eam admirari quam explicare malit.

9. Or combien que la chair de Christ n’ait point tant de vertu de soymesme qu’elle nous puisse vivifier, veu qu’en sa premiere condition elle a esté sujette à mortalité, et estant faite immortelle, prend sa force d’ailleurs: toutesfois si est-elle à bon droit nommée Vivifiante, pource qu’elle a esté remplie de perfection de vie, pour en espandre sur nous ce qui est requis à nostre salut. Et en ce sens se doit prendre ce que dit nostre Seigneur, que comme le Pere a la vie en soy, aussi il a ordonné que le Fils eust la vie en soy (Jean 5:26). Car en ce passage-là il parle, non pas des proprietez qu’il a possedées eternellement en sa divinité, mais lesquelles luy ont esté données en la chair, en laquelle il nous est apparu. Parquoy il demonstre que la plenitude de vie habite mesmes en son humanité: tellement que quiconque communiquera à sa chair et son sang, obtiendra la jouissance d’icelle. Ce que nous pouvons mieux expliquer par un exemple familier. Car comme l’eau d’une fontaine suffist pour en boire, pour en arrouser, et pour l’appliquer à autres usages, et neantmoins la fontaine n’a point de soymesme une telle abondance, mais de la source, laquelle decoulle perpetuellement pour la remplir, à ce que jamais elle ne tairisse: en ceste sorte la chair de Christ est semblable à une fontaine, entant qu’elle reçoit la vie decoulante de la divinité, pour la faire decouler en nous. Maintenant qui est-ce qui ne voit que la communication au corps et au sang de Christ est necessaire à tous ceux qui aspirent à la vie celeste? Et à cela tendent toutes ces sentences de l’Apostre, Que l’Eglise est le corps de Christ et son accomplissement: Que luy il est le Chef, dont tout le corps estant conjoint, croist selon ses liaisons et jointures: et Que noz corps sont membres de luy (Ephes. 1:23; 4:15, 16; 1 Cor. 6:15). Lesquelles choses ne peuvent estre autrement accomplies, sinon qu’entierement de corps et d’Esprit il adhere à nous. Mais encore l’Apostre esclaircit par un plus grand tesmoignage ceste societé, par laquelle nous sommes unis à sa chair: en disant que nous sommes les membres de son corps, partie de ses os et de sa chair (Ephes. 5:30). Et finalement, pour denoter que la chose surmonte toutes parolles, il conclud le propos par admiration: C’est, dit-il, un grand secret. Parquoy ce seroit une follie desesperée, de ne recognoistre nulle communion en la chair et au sang du Seigneur: laquelle sainct Paul declaire estre si grande, qu’il aime mieux s’en esmer-veiller que l’expliquer par parolles.

9. This confirmed from Cyril, and by a familiar example. How the flesh of Christ gives life, and what the nature of our communion with Christ.

The flesh of Christ, however, has not such power in itself as to make us live, seeing that by its own first condition it was subject to mortality, and even now, when endued with immortality, lives not by itself. Still it is properly said to be life-giving, as it is pervaded with the fulness of life for the purpose of transmitting it to us. In this sense I understand our Saviour’s words as Cyril interprets them, “As the Father hath life in himself, so hath he given to the Son to have life in himself” (John 5:26). For there properly he is speaking not of the properties which he possessed with the Father from the beginning, but of those with which he was invested in the flesh in which he appeared. Accordingly, he shows that in his humanity also563fulness of life resides, so that every one who communicates in his flesh and blood, at the same time enjoys the participation of life. The nature of this may be explained by a familiar example. As water is at one time drunk out of the fountain, at another drawn, at another led away by conduits to irrigate the fields, and yet does not flow forth of itself for all these uses, but is taken from its source, which, with perennial flow, ever and anon sends forth a new and sufficient supply; so the flesh of Christ is like a rich and inexhaustible fountain, which transfuses into us the life flowing forth from the Godhead into itself. Now, who sees not that the communion of the flesh and blood of Christ is necessary to all who aspire to the heavenly life? Hence those passages of the apostle: The Church is the “body” of Christ; his “fulness.” He is “the head,” “from whence the whole body fitly joined together, and compacted by that which every joint supplieth,” “maketh increase of the body” (Eph. 1:23; 4:15,16). Our bodies are the “members of Christ” (1 Cor. 6:15). We perceive that all these things cannot possibly take place unless he adheres to us wholly in body and spirit. But the very close connection which unites us to his flesh, he illustrated with still more splendid epithets, when he said that we “are members of his body, of his flesh, and of his bones” (Eph. 5:30). At length, to testify that the matter is too high for utterance, he concludes with exclaiming, “This is a great mystery” (Eph. 5:32). It were, therefore, extreme infatuation not to acknowledge the communion of believers with the body and blood of the Lord, a communion which the apostle declares to be so great, that he chooses rather to marvel at it than to explain it.

9. En ofschoon het vlees van Christus van zichzelf zo grote kracht niet heeft, dat het ons zou levend maken, daar het in zijn eerste toestand aan de sterfelijkheid onderworpen was, en nu, nadat het onsterfelijkheid verkregen heeft, niet door zichzelf leeft, wordt het toch terecht levendmakend genoemd, daar het met de volheid des levens doordrongen is, om dat op ons over te brengen. In deze zin leg ik met Cyrillus het woord van Christus uit: "Gelijk de Vader het leven heeft in zichzelf, alzo heeft Hij ook de Zoon gegeven het leven te hebben in zichzelf." (Joh. 5:26) Want Hij spreekt daar eigenlijk van zijn eigen gaven, niet van die, welke Hij van den beginne bij de Vader bezat, maar die, waarmede Hij toegerust was in het vlees zelf, waarin Hij verschenen is; daarom toont Hij, dat ook in zijn menselijkheid de volheid des levens woont: opdat een ieder, die deel heeft aan zijn vlees en bloed, tevens geniete het deelgenootschap aan het leven. Hoe dit is kan men door een gemeenzaam voorbeeld verklaren. Immers evenals het water uit een bron nu eens gedronken wordt, dan weer geput en dan weer door kanalen geleid wordt tot het besproeien der akkers, en toch die bron niet van zichzelf overvloed heeft tot zo velerlei gebruik, maar die krijgt uit de wel zelf, die door gedurige vloeiing telkens weer nieuwe voorraad van water aanvoert en levert, zo is het vlees van Christus als een rijke en onuitputtelijke bron, die het leven, dat uit de Godheid in haar opwelt, op ons overgiet. Wie ziet nu niet, dat de gemeenschap aan het vlees en bloed van Christus nodig is voor allen, die jagen naar het hemelse leven? Hierop zien deze uitspraken van de apostel (Ef. 1:23; 4:15; 1 Cor.6:15) dat de kerk het lichaam is van Christus en zijn vervulling, en dat Hij het Hoofd is, waaruit het gehele lichaam, samengevoegd en samen vastgemaakt zijnde door de voegselen, de wasdom des lichaams verkrijgt, en dat onze lichamen leden zijn van Christus. En wij begrijpen, dat dit alles niet anders kan geschieden, dan doordat Hij geheel met Geest en lichaam aan ons verbonden is. Maar die zeer nauwe gemeenschap, waardoor wij met Christus' vlees verbonden worden, heeft de apostel met een nog heerlijker uitspraak verklaard, toen hij zeide, dat wij leden zijn van zijn lichaam, uit zijn beenderen en uit zijn vlees (Ef. 5:30) En eindelijk besluit hij, om te betuigen, dat deze zaak alle woorden te boven gaat, zijn uiteenzetting aldus: "Deze verborgenheid is groot". Het zou dus getuigen van de uiterste dwaasheid, geen gemeenschap der gelovigen met het vlees en bloed des Heeren te erkennen, van welke de apostel verklaart, dat ze zo groot is, dat hij haar liever bewondert dan uitlegt.

9.

Allerdings hat Christi Fleisch nicht aus sich selbst heraus soviel Kraft, um uns lebendig zu machen; denn es war in seinem früheren Zustande der Sterblichkeit unterworfen, und jetzt, wo es mit Unsterblichkeit begabt ist, lebt es nicht aus sich selbst. Aber es wird trotzdem mit Recht als „lebendigmachend“ bezeichnet, weil es mit der Fülle des Lebens durchdrungen ist, um sie auf uns übergehen zu lassen. In diesem Sinne lege ich mit Cyrill das Wort Christi aus: „Wie der Vater das Leben hat in ihm selber, also hat er dem Sohn gegeben, das Leben zu haben in ihm selber“ (Joh. 5,26). Denn an dieser Stelle geht Christus im eigentlichen Sinne auf seine Gaben ein, und zwar nicht auf die, welche er seit Anbeginn bei dem Vater besaß, sondern auf jene, mit denen er eben in dem Fleische geziert wurde, in dem er erschienen ist. Er zeigt also, daß auch in seiner menschlichen Natur die Fülle des Lebens wohnt: es soll eben jeder, der an seinem Fleisch und Blut teilhat, zugleich des Lebens teilhaftig sein.

In welcher Weise das geschieht, möchte ich mit einem bekannten Beispiel darlegen. Aus einem Brunnen wird das Wasser bald getrunken, bald geschöpft, bald durch Kanäle zur Bewässerung von Ackerland abgeleitet; trotzdem liegt es nicht an dem Brunnen selbst, daß er zu so vielerlei Nutzbrauch sein Wasser überströmen läßt, sondern an der Quelle, die ihm in fortwährendem Fließen immer wieder neue Ströme darreicht und zukommen läßt. Genau ebenso ist Christi Fleisch wie ein reicher, unerschöpflicher Brunnen, der das Leben, das aus der Gottheit (der „göttlichen Natur“) zu ihm hinüberquillt, zu uns überströmen läßt. Wer merkt nun noch nicht, daß die Gemeinschaft an Christi Fleisch und Blut für alle, die nach dem himmlischen Leben streben, unerläßlich ist?

Hierauf beziehen sich auch zahlreiche Aussagen des Apostels. So das Wort, daß die Kirche der „Leib“ Christi und seine „Fülle“ ist, er selber aber „das Haupt“ (Eph. 1,22f.), „von welchem aus der ganze Leib zusammengefügt ist und ein Glied am anderen hanget durch alle Gelenke ..., daß der Leib wächst“ (Eph. 4,16). Oder auch das andere, daß unsere „Leiber Christi Glieder sind“ (1. Kor. 6,15). Wir verstehen, daß dies nicht anders geschehen kann als dadurch, daß er ganz, mit Geist und Leib, mit uns verbunden ist. Aber diese unlösbar enge Gemeinschaft, in der wir mit Christi Fleisch verbunden werden, hat der Apostel noch mit einem köstlicheren Lobpreis verherrlicht, indem er sagte: „Wir sind Glieder seines Leibes, von seinem Fleisch und von seinem Gebein“ (Eph. 5,30). Und um schließlich zu bezeugen, daß diese Sache größer ist als alle erdenklichen Worte, beschließt er seine Rede mit dem Ausruf: „Das Geheimnis ist groß“ (Eph. 5,32). Es würde also von äußerstem Aberwitz zeugen, wenn man keine Gemeinschaft der Gläubigen mit Fleisch und Blut des Herrn anerkennen wollte, wo doch der Apostel erklärt, daß sie so groß ist, daß er sie lieber bewundern als darlegen will.

9. Сама по себе плоть Христова не обладала животворной силой, ибо в своём первоначальном состоянии была смертной, а бессмертие получила извне. Тем не менее она по праву именуется животворной, так как исполнилась совершенства жизни, чтобы распространить на нас всё необходимое для нашего спасения. В этом смысле надлежит понимать слова Господа о том, что как Отец имеет жизнь в Самом Себе, так и Сыну дал иметь жизнь в Самом Себе (Ин 5:26). Здесь речь идёт не о тех свойствах Сына, которыми Он извечно обладал в своей Божественности, но о тех, что были даны Ему во плоти. Тем самым Господь свидетельствует, что полнота жизни обитает в самой его человеческой природе. Так что всякий, кто причастится его Плоти и Крови, причастится к полноте жизни (Кирипл Александрийский. На Евангелие от Иоанна. II, 8 (МРG, XXIII, 381 р.)).

Это можно пояснить на доступном примере. Так, водоём содержит достаточно воды для питья, омовения и прочих нужд. Однако он обладает этим изобилием не от себя самого, а от источника: именно он непрерывно наполняет водоём, не давая ему иссякнуть. Плоть Христова подобна этому водоёму: она принимает в себя истекающую от Божества жизнь чтобы перелить её в нас.

Разве теперь не очевидно, что причастие Телу и Крови Христовым необходимо всем жаждущим небесной жизни? К такому же выводу подводят и высказывания апостола о том, что Церковь есть Тело и полнота Христа; что Христос «есть глава, ... из Которого всё Тело, составляемое и совокупляемое посредством взаимно скрепляющих связей ... получит приращение»; и что тела наши «суть члены Христовы» (Эф 1:22-23; 4; 15-16; 1 Кор 6:15). Всё это может исполниться лишь при том условии, если Христос всецело, Телом и Духом, соединится с нами. Апостол поясняет эту общность, соединяющую нас с Плотью Христовой, ещё более очевидным свидетельством, когда называет нас членами Тела его, от плоти его и от костей его (Эф 5:30). Наконец, в завершение своего рассуждения он восклицает: «Тайна сия велика» [Эф 5:32], свидетельствуя тем самым о её неизреченности.

Таким образом, было бы величайшим безумием отрицать общение с Господом в его Плоти и Крови, то общение, которое св. Павел признаёт столь великим, что вместо словесного объяснения предпочитает просто изумляться ему.

 

10. | Summa sit, non aliter animas nostras carne et sanguine Christi pasci, quam panis et vinum corporalem vitam tuentur et sustinent. Neque enim aliter quadraret analogia signi, nisi alimentum suum animae in Christo reperirent; quod fieri non potest nisi nobiscum Christus vere in unum coalescat, nosque reficiat carnis suae esu et sanguinis potu. Etsi autem incredibile videtur in tanta locorum distantia penetrare ad nos Christi carnem ut nobis sit in cibum, meminerimus quantum supra sensus omnes nostros emineat arcana Spiritus sancti virtus, et quam stultum sit eius immensitatem modo nostro velle metiri. Quod ergo mens nostra non comprehendit, concipiat fides, Spiritum vere unire quae locis disiuncta sunt. || Iam sacram illam carnis et sanguinis sui communicationem, qua vitam suam in nos transfundit Christus, non secus acsi in ossa et medullas penetraret, in Coena etiam testatur et obsignat: et quidem non obiecto inani aut vacuo signo, sed efficaciam Spiritus sui illic proferens, qua impleat quod promittit. Et sane rem illic signatamf || 352 offert et exhibet omnibus qui ad spirituale illud epulum accumbunt; quanquam a fidelibus solis cum fructua percipitur, qui tantam benignitatem verab fide animique gratitudine suscipiunt. Qua ratione dixit Apostolus, Panem quem frangimus communionem esse corporis Christi: calicem quem verbo et precibus in hoc consecramusc, communionem esse sanguinis ipsius [1. Cor. 10. d. 16]. Nec est quod obiiciat quispiam, figuratam esse locutionem, qua signatae rei nomen signo deferatur1. || Fateor sane fractionem panis symbolum esse, non rem ipsam. Verum hoc posito, a symboli tamen exhibitione rem ipsam d || exhiberi, rite colligemus. Nisi enim quis fallacem vocare Deume volet, inane ab ipso symbolum proponi, nunquam dicere audeat. Itaque si per fractionem panis Dominus corporis sui participationem vere repraesentat, minime dubium esse debet, quin vere praestet atque exhibeat. Atque omnino isthaec piis tenenda regula est, ut quoties symbola vident a Dominof instituta, illic rei signatae veritatem adesse certog cogitent, ac sibi persuadeant. Quorsum enim corporis sui symbolum tibi Dominus in manum porrigat, nisi ut de vera eius participatione te certioremh faciat? Quod si verum est praeberi nobis signum visibile, ad obsignandam invisibilis rei donationem: accepto corporis symbolo, non minus corpus etiam ipsum nobis dari certo confidamusi.

10. La somme est telle, que noz ames ne sont pas moins repeues de la chair et du sang de Jesus Christ, que le pain et le vin entretiennent la vie des corps. Car autrement la similitude du signe ne conviendroit point, si noz ames ne trouvoyent en Jesus Christ de quoy se rassasier. Ce qui ne se peut faire, sinon que Jesus Christ s’unisse vrayement à nous, et nous repaisse de la nourriture de son corps et de son sang. Que s’il semble incroyable, que la chair de Jesus Christ estant esloignée de nous par si longue distance, parvienne jusqu’à nous pour nous estre viande, pensons de combien la vertu secrete du sainct Esprit surmonte en sa hautesse tous noz sens, et quelle follie ce seroit, de vouloir comprendre en nostre mesure l’infinité d’icelle. Pourtant, que la foy reçoive ce que nostre entendement ne peut concevoir: c’est que l’Esprit unit vrayement les choses qui sont separées de lieu. Or Jesus Christ nous testifle et seelle en la Cene ceste participation de sa chair et de son sang, par laquelle il fait decouler sa vie en nous, tout ainsi que s’il entroit en noz os et en noz moelles. Et ne nous y presente pas un signe vuide et frustratoire, mais en y desployant la vertu de son Esprit pour accomplir ce qu’il promet. Et de fait, il l’offre et baille à tous ceux qui viennent à ce convive spirituel: combien qu’il n’y ait que les seuls fideles qui en participent, entant que par la vraye foy ils se rendent dignes d’avoir jouissance d’un tel benefice. Pour laquelle raison l’Apostre dit, que le pain que nous rompons, est la communion du corps de Christ: et le calice que nous sanctifions par les parolles de l’Evangile et par prieres, est la communion de son sang (1 Cor. 10:16). Et ne faut pas que quelcun objecte que c’est une locution figurée, en laquelle le nom de la chose representée soit attribué au signe. Car s’ils alleguent que c’est une chose notoire, que la fraction du pain n’est que signe exterieur de la substance spirituelle: ja soit que nous leur concedions d’exposer ainsi les parolles de sainct Paul, toutesfois nous pourrons inferer de ce que le signe nous est baillé, que la substance nous est aussi livrée en sa verité. Car si quelcun ne vouloit appeller Dieu trompeur, il n’osera pas dire qu’un signe vain et vuide de sa verité soit proposé par luy. Parquoy si le Seigneur nous represente au vray la participation de son corps sous la fraction du pain, il n’y a nulle doute qu’il ne la baille quant et quant. Et de fait, les fideles ont du tout à tenir ceste reigle, que toutes fois et quantes qu’ils voyent les signes ordonnez de Dieu, ils conçoyvent pareillement pour certain la verité de la chose representée y estre conjointe, et en ayent seure persuasion. Car à quel propos nostre Seigneur donneroit-il en la main le signe de son corps, si ce n’estoit pour nous rendre certains de la participation d’iceluy? Or s’il est vray que le signe visible nous est baillé pour nous seeller la donation de la chose invisible, il nous faut avoir ceste confiance indubitable, qu’en prenant le signe du corps, nous prenons pareillement le corps.

10. No distance of place can impede it. In the Supper it is not presented as an empty symbol, but, as the apostle testifies, we receive the reality. Objection, that the expression is figurative. Answer. A sure rule with regard to the sacraments.

The sum is, that the flesh and blood of Christ feed our souls just as bread and wine maintain and support our corporeal life. For there would be no aptitude in the sign, did not our souls find their nourishment in Christ. This could not be, did not Christ truly form one with us, and refresh us by the eating of his flesh, and the drinking of his blood. But though it seems an incredible thing that the flesh of Christ, while at such a distance from us in respect of place, should be food to us, let us remember how far the secret virtue of the Holy Spirit surpasses all our conceptions, and how foolish it is to wish to measure its immensity by our feeble capacity. Therefore, what our mind does not comprehend let faith conceive—viz. that the Spirit truly unites things separated by space. That sacred communion of flesh and blood by which Christ transfuses his life into us, just as if it penetrated our bones and marrow, he testifies and seals in the Supper, and that not by presenting a vain or empty sign, but by there exerting an efficacy of the Spirit by which he fulfils what he promises. And truly the thing there signified he exhibits and offers to all who sit down at that spiritual feast, although it is beneficially received by believers only who receive this great benefit with true faith and heartfelt gratitude. For this reason the apostle said, “The cup of blessing which we bless, is it not the communion of564the blood of Christ? The bread which we break, is it not the communion of the body of Christ”? (1 Cor. 10:16.) There is no ground to object that the expression is figurative, and gives the sign the name of the thing signified. I admit, indeed, that the breaking of bread is a symbol, not the reality. But this being admitted, we duly infer from the exhibition of the symbol that the thing itself is exhibited. For unless we would charge God with deceit, we will never presume to say that he holds forth an empty symbol. Therefore, if by the breaking of bread the Lord truly represents the partaking of his body, there ought to be no doubt whatever that he truly exhibits and performs it. The rule which the pious ought always to observe is, whenever they see the symbols instituted by the Lord, to think and feel surely persuaded that the truth of the thing signified is also present. For why does the Lord put the symbol of his body into your hands, but just to assure you that you truly partake of him? If this is true let us feel as much assured that the visible sign is given us in seal of an invisible gift as that his body itself is given to us.

10. De hoofdsom zij, dat onze zielen evenzo door het vlees en bloed van Christus gevoed worden, als het brood en de wijn het lichamelijk leven voeden en in stand houden. Want de overeenkomst van het teken met de betekende zaak zou niet uitkomen, indien de zielen hun voedsel niet in Christus vonden. En dat kan niet, tenzij Christus waarlijk met ons tot één wordt en ons verkwikt door het eten van zijn vlees en het drinken van zijn bloed. En hoewel het ongelofelijk schijnt, dat bij zo grote afstand van plaats het vlees van Christus tot ons doordringt om ons tot spijs te zijn, moeten wij bedenken, hoezeer de verborgen kracht des Heiligen Geestes boven al ons besef uitgaat, en hoe dwaas het is zijn onmetelijkheid naar onze maat te willen afmeten. Laat dus het geloof aangrijpen wat ons verstand niet begrijpt, dat de Geest waarlijk verenigt, wat door de plaatsen van elkander gescheiden is. Die heilige gemeenschap nu met zijn vlees en zijn bloed, waardoor Christus zijn leven in ons overgiet, even alsof het in onze beenderen en ons merg doordrong, betuigt en verzegelt Hij ook in het Avondmaal, en dat niet door het voorhouden van een ijdel en ledig teken, maar doordat Hij de krachtige werking van zijn Geest daar betoont, door welke Hij vervult wat Hij belooft. En ongetwijfeld biedt Hij daar de betekende zaak aan en stelt haar voor ogen aan allen, die aan die geestelijke maaltijd aanzitten, hoewel ze alleen door de gelovigen met vrucht ontvangen wordt, die zo grote milddadigheid met waar geloof en dankbaarheid des harten aannemen. Daarom zeide de apostel (1 Cor. 10:16) dat het brood, dat wij breken de gemeenschap is des lichaams van Christus, en dat de drinkbeker, die wij door het woord en de gebeden daartoe heiligen, de gemeenschap is zijns bloeds. En nu moet men niet tegenwerpen, dat dit een figuurlijke wijze van spreken is, waardoor de naam van de betekende zaak op het teken wordt overgedragen. Ik erken ongetwijfeld, dat de breking des broods een teken is, niet de zaak zelf. Maar wanneer die vastgesteld is, zullen wij met recht uit het verschaffen van het teken opmaken, dat de zaak zelf verschaft wordt. Want niemand zal ooit durven zeggen, dat door God een ijdel teken voorgesteld wordt, tenzij hij Hem bedrieglijk wil noemen. Indien dus de Heere door de breking des broods de deelachtigheid aan zijn lichaam waarlijk voor ogen stelt, moet het allerminst twijfelachtig zijn, of Hij die waarlijk geeft en verschaft. En de gelovigen moeten geheel en al deze regel vasthouden, dat ze, zo dikwijls ze de door de Heere ingestelde tekenen zien, vast bedenken en overtuigd zijn, dat de waarheid van de betekende zaak daar aanwezig is. Want waartoe zou de Heere u het teken van zijn lichaam uitreiken, anders dan om u te verzekeren van het waarachtige deelgenootschap aan Hem? En indien het waar is, dat ons het zichtbare teken wordt gegeven om de gave der onzichtbare zaak te verzegelen, zo laat ons vast vertrouwen, dat, wanneer we het teken des lichaams ontvangen, evenzeer ook het lichaam zelf ons gegeven wordt.

10. 947Die Gegenwart des Leibes Christi im Abendmahl

Zusammenfassend sei gesagt: unsere Seelen werden mit dem Fleisch und Blut Christi nicht anders genährt, als wie Brot und Wein das leibliche Leben erhalten und fördern. Denn das Entsprechungsverhältnis, das bei dem Zeichen (in seiner Beziehung zur Sache) besteht, würde nicht passen, wenn die Seelen nicht ihre Speise in Christus fänden. Und das kann nicht geschehen, wenn Christus nicht in Wahrheit mit uns in eins zusammenwächst und uns durch das Essen seines Fleisches und das Trinken seines Blutes erquickt.

Es mag allerdings wohl unglaublich erscheinen, daß Christi Fleisch bei so großer räumlicher Entfernung zu uns dringen kann, um uns zur Speise zu werden; aber wir wollen bedenken, wie weit die verborgene Kraft des Heiligen Geistes über alle unsere Sinne hinausragt, und wie töricht es wäre, ihre Unermeßlichkeit nach unserem Maß messen zu wollen. Was also unser Verstand nicht begreift, das soll der Glaube erfassen: was räumlich getrennt ist, das wird vom Heiligen Geist in Wahrheit geeint.

Jenes heilige Teilhaben an seinem Fleisch und Blut nun, in dem Christus sein Leben auf uns überströmen läßt, wie wenn es uns in Mark und Bein dränge, – das bezeugt und versiegelt er auch im Abendmahl, und zwar nicht durch vorhalten eines eitlen und leeren Zeichens, sondern indem er die Wirkkraft seines Geistes dabei ans Licht bringt, um mit ihr das, was er verheißt, in Erfüllung gehen zu lassen. Und es ist zweifellos so, daß er die Sache, die darin als in einem Zeichen veranschaulicht wird, allen darbietet und vor Augen stellt, die sich zu jenem geistlichen Mahl niederlassen, obgleich sie allein von den Gläubigen mit Frucht empfangen wird, die solche große Freundlichkeit in wahrem Glauben und mit herzlicher Dankbarkeit annehmen.

In diesem Sinne hat der Apostel gesagt, „das Brot, das wir brechen“, sei „die Gemeinschaft des Leibes Christi“, und „der Kelch, welchen wir“ mit Wort und Gebet dazu „segnen“, sei „die Gemeinschaft des Blutes Christi“ (1. Kor. 10,16). Es besteht auch kein Anlaß dazu, daß irgendwer den Einwand macht, das sei hier eine bildliche Redeweise, in welcher der Name der im Zeichen veranschaulichten Sache auf das Zeichen selbst übertragen würde. Ich gebe allerdings zu, daß das Brechen des Brotes ein Merkzeichen ist und nicht die Sache selbst. Aber wenn wir das feststellen, so können wir doch daraus, daß uns das Zeichen dargegeben wird, mit Recht den Schluß ziehen, daß uns auch die Sache gewährt wird. Denn wenn einer Gott nicht lügenhaft nennen will, so wird er sich nie und nimmer erdreisten, die Behauptung aufzustellen, es würde uns von ihm ein eitles Merkzeichen vorgehalten. Wenn also der Herr durch das Brechen des Brotes in Wahrheit das Teilhaben an seinem Leibe veranschaulicht, so darf es durchaus nicht in Zweifel gezogen werden, daß er uns dies auch in Wahrheit gewährt und dargibt. Und es müssen überhaupt alle Gläubigen die Regel festhalten, daß sie allemal, wenn sie die Merkzeichen sehen, die der Herr eingesetzt hat, auch gewißlich dafürhalten und überzeugt sein sollen, daß darin auch die Wahrheit der im Zeichen dargestellten Sache gegenwärtig sei. Weshalb gibt dir denn der Herr anders das Merkzeichen seines Leibes in die Hand, als um dich des wahren Teilhabens an ihm zu vergewissern? Wenn es nun wahr ist, daß uns das sichtbare Zeichen dargeboten wird, um die Schenkung der unsichtbaren Sache zu versiegeln, so sollen wir, wenn wir das Merkzeichen des Leibes Christi empfangen haben, die feste Zuversicht in uns tragen, daß uns nicht weniger auch der Leib selbst gegeben wird.

10. Общий вывод таков, что Плоть и Кровь Иисуса Христа так же насыщают наши души, как хлеб и вино насыщают тело. Ведь если бы душа не получала насыщения в Иисусе Христе, эта аналогия не имела бы смысла. А такое насыщение возможно лишь в том случае, если Иисус Христос поистине соединяется с нами и питает нас своей Плотью и Кровью. Если же покажется невероятным, чтобы Плоть Иисуса Христа, будучи настолько удалена от нас, настолько к нам приблизилась, что сделалась для нас пищей, подумаем о тайной силе Святого Духа. До какой степени превосходит она своим величием все наши чувства, и каким безумием было бы надеяться постигнуть нашим ограниченным разумом её бесконечность! И однако вера принимает то, что не в силах постигнуть рассудок: Дух поистине соединяет разделённое в пространстве.

Итак, в Вечере Иисус Христос свидетельствует и запечатлевает то причастие его Плоти и Крови, посредством которого Он передаёт нам свою жизнь, как если бы Он Сам вошёл в нашу плоть и наши кости. И свидетельствует не пустым и тщетным знаком, а действием своего Духа, которым исполняется обетование. Он поистине даёт Духа всем тем, кто является на сей духовный пир, хотя участвуют в нём лишь верующие, удостоенные подобного благодеяния за свою истинную веру.

Поэтому и апостол утверждает, что хлеб, который мы преломляем, есть приобщение Тела Христова, а чаша благословения, которую освящаем евангельскими словами, - приобщение его Крови (1 Кор 10:16). И пусть не говорят, что это просто фигуральное выражение, в котором знаку приписывается имя означаемого. Допустим, наши противники возьмутся утверждать, что преломление хлеба есть, очевидно, не более чем внешний знак духовной субстанции. Даже если мы согласимся с таким толкованием слов св. Павла, всё равно тот факт, что нам дан знак, позволяет сделать вывод, что и субстанция нам дана во всей своей реальности. Ибо если мы не хотим назвать Бога обманщиком, то не дерзнём утверждать, будто Он явил нам пустой и тщетный знак своей истины. Так что если Господь поистине являет нам в преломлении хлеба причастие своему Телу, нет никакого сомнения в том, что Он тут же даёт нам и своё Тело. Верующие должны всем своим существом придерживаться следующего правила: когда они видят богоустановленные знаки, то могут не сомневаться, что с ними поистине сопряжены сами означаемые вещи. Ибо для чего Господь дал нам знак своего Тела, как не для того, чтобы убедить нас в причастности Ему? Итак, если истина заключается в том, что видимый знак даётся нам в подтверждение невидимой реальности, мы должны быть уверены, что принимая знак Тела, принимаем одновременно само Тело.

 

11. k | Dico igiturl, (quod et semper in Ecclesia receptum fuit, et hodie docent quicunque recte sentiunt) duabus rebus constare 353 sacrum Coenae mysterium: corporeis signis, quae ob oculos proposita, res invisibiles secundum imbecillitatis nostrae captum 354 nobis repraesentant: et spirituali veritate, quae per symbola ipsa figuratur simul eta exhibetur1. Ea qualis sit dum familiariter demonstrare volo, tria soleo ponereb: significationem, materiam quae ex ea dependet, virtutem seu effectum qui ex utraque consequitur. Significatio in promissionibus est sita, quae quodammodo sunt signo implicitaec. Materiam aut substantiamd voco Christum cum sua morte et resurrectione. Per effectum autem, redemptionem, iustitiam, sanctificationem, vitamque aeternam, et quaecunque alia nobis beneficia affert Christus, intelligo. Porro, tametsi fidem haec omnia respiciunt: nullum tamen locum relinquo huic cavillo: quasie dum fide percipi Christum dicof, intelligentia duntaxat ac imaginatione velimg concipi2. Offerunt enim illum promissiones, non ut in aspectu modo nudaque notitia haereamus: sed ut vera eius communicatione fruamur. Et sane non video quomodo in cruce Christi redemptionem ac iustitiam, in eius morte vitam habere se quis confidat, nisi vera Christi ipsius communione in primis fretus. Non enim ad nos bona illa pervenirent, nisi se prius nostrum Christus faceret. Dico igitur, in Coenae mysterio per symbola panis et vini, Christum vere nobis exhiberi, adeoque corpus et sanguinem eius, in quibus omnem obedientiam pro comparanda nobis iustitia adimplevit: quo scilicet primum in unum corpus cum ipso coalescamus: deinde participes substantiae eius facti, in bonorum omnium communicatione virtutem quoque sentiamush. 355

11. Je dy donc, comme il a tousjours esté receu en l’Eglise, et comme parlent aujourdhuy ceux qui enseignent fidelement, qu’il y a deux choses en la saincte Cene: assavoir les signes visibles qui nous sont là donnez pour nostre infirmité: et la verité spirituelle, laquelle nous est figurée par iceux, et pareillement exhibée. Or touchant de ceste verité, quand je veux monstrer familierement quelle elle est, je dy qu’il y a trois poincts à considerer aux Sacremens, outre le signe exterieur dont il n’est pas maintenant question: assavoir la signification: apres, la matiere ou substance: tiercement, la vertu ou l’effect qui procede de l’un et de l’autre. La Signification est située aux promesses, lesquelles sont imprimees au signe. J’appelle La matiere ou la substance Jesus Christ avec sa mort et resurrection. Par L’effect j’enten la redemption, justice, sanctification, la vie eternelle, et tous les benefices que Jesus Christ nous apporte. Or combien que toutes ces choses se reçoivent par foy, toutesfois je n’accepte point ceste cavillation: de dire que nous recevons Jesus Christ seulement par intelligence et pensée, quand il est dit que nous le recevons par foy. Car les promesses le nous offrent, non pas pour le nous faire seulement regarder en nous amusant à une simple contemplation et nue, mais pour nous faire jouir vrayement de sa communion. Et de fait, je ne voy point comment un homme se pourroit confier d’avoir sa redemption et justice en la croix de Jesus Christ, d’avoir vie en sa mort, sinon qu’il ait premierement vraye communication avec luy. Car ces biens-là ne viendroyent jamais jusques à nous, si Jesus Christ ne se faisoit premierement nostre. Je dy donc qu’en la Cene Jesus Christ nous est vrayement donné sous les signes du pain et du vin: voire son corps et son sang, ausquels il a accomply toute justice pour nous acquerir salut. Et que cela se fait premierement, afin que nous soyons uniz en un corps; secondement, afin qu’estans faits participans de sa substance, nous sentions aussi sa vertu, en communiquant à tous ses biens.

11. Conclusion of the first part of the chapter. The sacrament of the Supper consists of two parts—viz. corporeal signs, and spiritual truth. These comprehend the meaning, matter, and effect. Christ truly exhibited to us by symbols.

I hold then (as has always been received in the Church, and is still taught by those who feel aright), that the sacred mystery of the Supper consists of two things—the corporeal signs, which, presented to the eye, represent invisible things in a manner adapted to our weak capacity, and the spiritual truth, which is at once figured and exhibited by the signs. When attempting familiarly to explain its nature, I am accustomed to set down three things—the thing meant,the matter which depends on it, and the virtue or efficacy consequent upon both. The thing meant consists in the promises which are in a manner included in the sign. By the matter, or substance, I mean Christ, with his death and resurrection. By the effect, I understand redemption, justification, sanctification, eternal life, and all other benefits which Christ bestows upon us. Moreover, though all these things have respect to faith, I leave no room for the cavil, that when I say Christ is conceived by faith, I mean that he is only conceived by the intellect and imagination. He is offered by the promises, not that we may stop short at the sight or mere knowledge of him, but that we may enjoy true communion with him. And, indeed, I see not how any one can expect to have redemption and righteousness in the cross of Christ, and life in his death, without trusting first of all to true communion with Christ himself. Those blessings could not reach us, did not Christ previously make himself ours. I say then, that in the mystery of the Supper, by the symbols of bread and wine, Christ, his body and his blood, are truly exhibited to us, that in them he fulfilled all obedience, in order to procure righteousness for us— first that we might become one body with him; and, secondly, that being made partakers of his substance, we might feel the result of this fact in the participation of all his blessings.

11. Ik zeg dus (hetgeen ook altijd in de kerk aangenomen is geweest, en tegenwoordig door hen geleerd wordt, die het rechte gevoel hebben), dat het heilige sacrament van het Avondmaal uit twee dingen bestaat: uit de lichamelijke tekenen die, ons voor ogen gesteld, de onzichtbare zaken naar het begrip van ons zwak verstand afbeelden, en uit de geestelijke waarheid, die door de tekenen zelf wordt afgebeeld en tevens gegeven wordt. Wanneer ik op gemeenzame wijze wil aantonen, hoedanig die waarheid is, dan pleeg ik drie dingen te stellen: de betekenis, de materie, die daaraan verbonden is, en de kracht of uitwerking, die uit beide volgt. De betekenis is in de beloften gelegen, die in zekere zin in het teken ingewikkeld zijn. De materie of substantie noem ik Christus met zijn dood en opstanding. En onder de uitwerking versta ik de verlossing, de rechtvaardigheid, de heiligmaking en het eeuwige leven, en alle andere weldaden, die Christus ons aanbrengt. Verder, ofschoon dit alles ziet op het geloof, laat ik toch geen plaats over aan deze lastering, alsof ik, wanneer ik zeg, dat Christus door het geloof verkregen wordt, zou bedoelen, dat Hij alleen door het inzicht en de inbeelding wordt ontvangen. Want de beloften bieden Hem aan, niet opdat wij alleen bij het aanschouwen en de blote kennis zouden blijven staan, maar opdat ik niet, hoe iemand zou kunnen vertrouwen, dat hij in het kruis van Christus de verlossing en de rechtvaardigheid, en in zijn dood het leven heeft, tenzij hij vooral steunt op de ware gemeenschap met Christus zelf. Want die goederen zouden niet tot ons komen, indien Christus zich niet eerst tot de onze maakte. Ik zeg dus, dat in het sacrament van het Avondmaal door de tekenen van brood en wijn Christus ons waarlijk gegeven wordt, en zo ook zijn lichaam en bloed, in welke Hij alle gehoorzaamheid, om voor ons de rechtvaardigheid te verwerven vervuld heeft; namelijk opdat wij ten eerste met Hem tot één lichaam zouden verenigd worden, en verder opdat wij, zijn substantie deelachtig geworden, ook zijn kracht zouden gevoelen in de gemeenschap van al zijn goederen.

11.

Ich behaupte also – und so hat man es in der Kirche allezeit angenommen, ebenso lehren es auch heute alle, die der rechten Meinung sind –, daß das heilige Geheimnis (Sakrament) des Abendmahls aus zwei Dingen besteht: aus leiblichen Zeichen, die uns vor Augen gestellt werden und uns unsichtbare Dinge nach dem 948 Auffassungsvermögen unserer Schwachheit veranschaulichen, und der geistlichen Wahrheit, die durch die Merkzeichen selbst zugleich abgebildet und dargeboten wird.

Wenn ich nun auf leichtfaßliche Weise zeigen will, von welcher Art diese Wahrheit ist, so pflege ich dreierlei aufzustellen: die Bedeutung (significatio), die zugrunde liegende Ursache (materia), die davon abhängt, und die Kraft oder Wirkung, die sich aus beiden ergibt. Die „Bedeutung“ liegt in den Verheißungen, die gewissermaßen in das Zeichen eingehüllt sind. Als zugrundeliegende Ursache oder „Substanz“ bezeichne ich Christus mit seinem Tod und seiner Auferstehung. Unter der Wirkung aber verstehe ich die Erlösung, die Gerechtigkeit, die Heiligung, das ewige Leben und all die anderen Wohltaten, die uns Christus schafft.

Und weiter: all dies bezieht sich allerdings auf den Glauben; aber trotzdem gebe ich der Lästerung keinen Raum, als ob ich mit dem Satz, daß Christus im Glauben ergriffen wird, etwa meinte, er würde bloß mit dem Verstand oder der Einbildung erfaßt. Wenn ihn nämlich die Verheißungen anbieten, so geschieht das nicht, damit wir beim Anschauen oder bei einer bloßen Erkenntnis hängenbleiben, sondern damit wir des wahren Anteilhabens an ihm genießen. Und ich sehe wirklich nicht, wieso jemand die Zuversicht haben will, in Christi Kreuz die Erlösung und Gerechtigkeit und in seinem Tode das Leben zu haben, ohne vor allem auf die wahre Gemeinschaft mit Christus selbst sein Vertrauen zu setzen. Denn alle diese Güter kämen nicht zu uns hin, wenn sich uns Christus nicht zuvor zu eigen gäbe.

Ich behaupte also, daß uns im Geheimnis (Sakrament) des Abendmahls durch die Merkzeichen Brot und Wein Christus in Wahrheit dargeboten wird und damit auch sein Leib und Blut, in welchen er allen Gehorsam erfüllt hat, um uns die Gerechtigkeit zu erwerben. Und das geschieht, damit wir erstens mit ihm zu einem Leibe zusammenwachsen und zweitens, seiner Substanz teilhaftig geworden, auch seine Kraft erfahren, indem wir an allen seinen Gütern teilhaben.

11. Итак, я утверждаю (как это было всегда принято в Церкви и как это и сегодня говорят те, кто следует правильному учению), что Святая Вечеря имеет две стороны: первая - это видимые знаки, данные нам ввиду нашей немощи; вторая - духовная истина, изображаемая и одновременно являемая в знаках (См., среди прочего: Августин. Проповеди, 272 (МРL, XXXVIII, 124); Письма, 98 (Бонифацию), 9 (МРL, XXXIII, 363-364); О христианском учении, III, XVI, 24 (МРL, XXXIV, 74-75); Вопросы по Семикнижию, III, LХХХIV (МРL, XXXIV, 713-713); Толк. на Пс 98, 9 (МРL,-XXXVII, 1265); Против Адиманта, XII, 3 (МРL, XLII, 144); Псевдо-Августин. О вере, Петру. XIX, 62 (МРL, ХL, 772-773)).

Что касается этой истины, то, выражаясь доступным образом, я объяснил бы её так. В таинствах, помимо внешнего знака, следует различать три аспекта: во-первых, значение; во-вторых, материю, или субстанцию; в-третьих, действие или результат, проистекающие из первого и второго. Значение заключается в обетованиях, запечатлеваемых знаком. Материей, или субстанцией, я называю Иисуса Христа, его смерть и воскресение. Под действием я разумею искупление, оправдание, освящение, вечную жизнь и все те благие дары, которые доставляет нам Иисус Христос.

Все эти вещи принимаются верой. Однако я отвергаю измышление, согласно которому такое принятие верой равнозначно принятию Иисуса Христа исключительно рассудком, мысленно. Ибо обетования дают нам Христа не для того, чтобы мы просто взирали на Него в пустом и бесплодном созерцании, но чтобы поистине обрели причастность к Нему. И в самом деле: я не вижу, каким образом человек может быть уверен в своём искуплении и оправдании крестной смертью Иисуса Христа, уверен в том, что обрёл жизнь в его смерти, если прежде он не приобщился ко Христу. Ведь все эти блага остались бы недостижимыми для нас, если бы прежде того Иисус Христос не соединился с нами.

Итак, я утверждаю, что в Вечере под знаками хлеба и вина нам поистине дан сам Иисус Христос, его Плоть и Кровь, которые Он исполнил всякой праведности, дабы доставить нам спасение. Он даётся нам, во-первых, для того, чтобы мы все соединились в одно тело; а во-вторых, для того, чтобы, приобщившись к его субстанции, мы приобщились и ко всем его благам и ощутили таким образом действие этой субстанции.

 

12. | Iam ad hyperbolicas mixturas quas superstitio invexit, descendo: mira enim astutia hic lusit Satan, ut mentes hominum e caelo abstractas, perverso errore imbueret, acsi panis elemento affixus esset Christus. || Ac primo quidema praesentia Christi in sacramentob minimec talis somnianda nobis est qualem Romanae curiae artificesd confinxerunt: acsi locali praesentia, corpus Christi manibus attrectandum, atterendum dentibus, ore deglutiendum sisteretur. || Hanc enim palinodiae formulam dictavit Berengario Nicolaus papa, quae poenitentiae testis foret: verbis scilicet eousque prodigiosis, ut glossae author exclamet, periculum esse, nisi prudenter sibi caveant lectores, ne haeresin inde hauriant peiorem quam fuerit Berengarii, Dist. 2. c. Ego Berengarius1 2. Petrus vero Lombardus, etsi in excusanda absurditate multum laborat, magis tamen inclinat in diversam sententiam3. || Siquidem ut finitum esse, pro perpetua corporis humani ratione, minime ambigimus, caeloque contineri, quo semel receptum est, donec ad iudicium redeat: ita sub haec corruptibilia elementa retrahere ipsum, aut ubique praesens imaginari4, prorsuse ducimus nefas essef. Neque id sane opus est, quo ipsius participatione fruamur: quando hoc beneficii per Spiritum suum nobis Dominus largitur, ut unum corpore, spiritu et anima secum fiamus. Vinculum ergo istius coniunctionis est Spiritus Christig, cuius nexu copulamur: et quidam veluti 356 canalis, per quem quicquid Christus ipsea et est et habet, ad nos derivatur [Chryso. Sermone quodam de Spiritu sancto]1. Nam si solem conspicimus radiis in terram emicantem, ad generandos, fovendos, vegetandos eius foetus suam quodammodo substantiam ad eam traiicere: cur inferior Spiritus Christi esset irradiatiob, ad communionem carnis et sanguinis eius in nos traducendam? Quapropter Scriptura, ubi de nostra cum Christo participatione loquitur, vim eius universam ad spiritum refert. Pro multis tamen unus locus sufficiet. Paulus enim ad Rom. cap. octavoc, Christum non aliter in nobis quam per Spiritum suum habitare disserit2: quo tamen illam, de qua nunc sermo est carnis et sanguinis communionem non tollit, sed ab uno Spiritu effici docet, ut totum Christum possideamus et habeamus in nobis manentem.

12. Maintenant il convient parler des meslinges hyperboliques, c’est à dire excessifs, que la superstition a mis sus. Car Satan a icy brassé des illusions avec merveilleuses astuces, pour retirer du ciel les entendemens, et les appesantir icy-bas: leur faisant à croire que Jesus Christ est attaché à l’element du pain. Premierement gardons-nous d’imaginer telle presence que les Sophistes l’ont songée: comme si le corps de Christ descendoit sur la table, et estoit là posé en presence locale pour estre touché des mains, masché des dens, et englouty du gosier. Car le Pape Nicolas dicta ceste belle formule à Berengaire, pour l’approuver vray repentant. Or ce sont parolles si enormes et prodigieuses, que le glosateur du droit canon est contraint de dire que si les lecteurs n’estoyent bien advisez et discrets, ils pourroyent estre induits par icelles en heresie pire que celle de Berengaire. Le maistre des Sentences, combien qu’il travaille beaucoup d’excuser l’absurdité, toutesfois encline plustost à l’opposite. Car comme nous ne doutons point qu’il n’ait sa mesure comme requiert la nature d’un corps humain, et qu’il ne soit contenu au ciel, auquel il a esté receu jusques à tant qu’il viendra au jugement: aussi nous estimons que c’est une chose illicite de l’abbaisser entre les elemens corruptibles, ou imaginer qu’il soit par tout present. Et de fait, cela n’est ja necessaire pour en avoir la participation: veu que le Seigneur Jesus nous eslargit ce benefice par son Esprit, que nous sommes faits un avec luy de corps, d’esprit et d’ame177. Pourtant le lien de ceste conjonction est le sainct Esprit, par lequel nous sommes uniz ensemble: et est comme canal ou conduit, par lequel tout ce que Christ est et possede, descend jusques à nous. Car si nous appercevons à l’œil, que le soleil luisant sur la terre envoye par ses rais aucunement sa substance pour engendrer, nourrir et vegeter les fruits d’icelle, pourquoy la lueur et irradiation de l’Esprit de Jesus Christ seroit-elle moindre, pour nous apporter la communication de sa chair et de son sang? Pourtant l’Escriture en parlant de la participation que nous avons avec Christ, reduit toute la vertu d’icelle à son Esprit. Toutesfois un lieu suffira pour tous les autres. Sainct Paul au huitieme des Romains, declaire que Christ n’habite autrement en nous que par son Esprit (Rom. 8:9 ss.). En quoy faisant, neantmoins il ne destruit point ceste communication de son corps et de son sang, dont il est maintenant question; mais il demonstre l’Esprit estre le seul moyen par lequel nous possedons Christ, et l’avons habitant en nous.

12. Second part of the chapter, reduced to nine heads. The transubstantiation of the Papists considered and refuted. Its origin and absurdity. Why it should be exploded.

I now come to the hyperbolical mixtures which superstition has introduced. Here Satan has employed all his wiles, withdrawing the minds of men from heaven, and imbuing them with the perverse error that Christ is annexed to the element of bread. And, first, we are not to565dream of such a presence of Christ in the sacrament as the artificers of the Romish court have imagined, as if the body of Christ, locally present, were to be taken into the hand, and chewed by the teeth, and swallowed by the throat. This was the form of Palinode, which Pope Nicholas dictated to Berengarius, in token of his repentance, a form expressed in terms so monstrous, that the author of the Gloss exclaims, that there is danger, if the reader is not particularly cautious, that he will be led by it into a worse heresy than was that of Berengarius (Distinct. 2 c. Ego Berengarius). Peter Lombard, though he labours much to excuse the absurdity, rathers inclines to a different opinion.As we cannot at all doubt that it is bounded according to the invariable rule in the human body, and is contained in heaven, where it was once received, and will remain till it return to judgment, so we deem it altogether unlawful to bring it back under these corruptible elements, or to imagine it everywhere present. And, indeed, there is no need of this, in order to our partaking of it, since the Lord by his Spirit bestows upon us the blessing of being one with him in soul, body, and spirit.The bond of that connection, therefore, is the Spirit of Christ, who unites us to him, and is a kind of channel by which everything that Christ has and is, is derived to us. For if we see that the sun, in sending forth its rays upon the earth, to generate, cherish, and invigorate its offspring, in a manner transfuses its substance into it, why should the radiance of the Spirit be less in conveying to us the communion of his flesh and blood? Wherefore the Scripture, when it speaks of our participation with Christ, refers its whole efficacy to the Spirit. Instead of many, one passage will suffice. Paul, in the Epistle to the Romans (Rom. 8:9-11), shows that the only way in which Christ dwells in us is by his Spirit. By this, however, he does not take away that communion of flesh and blood of which we now speak, but shows that it is owing to the Spirit alone that we possess Christ wholly, and have him abiding in us.

12. Ik kom nu tot de overdreven vermengingen, die de superstitie heeft ingevoerd; want met een verwonderlijke sluwheid heeft de Satan hier gespeeld, om de geesten der mensen van de hemel af te trekken en met een verkeerde dwaling te doortrekken, alsof Christus verbonden was aan het element van het brood. En in de eerste plaats moeten wij ons geenszins zulk een tegenwoordigheid van Christus in het sacrament dromen, als de kunstenaars van het Roomse hof verzonnen hebben, alsof het lichaam van Christus daar door een plaatselijke aanwezigheid gesteld werd, zodat het met de handen getast, met de tanden vermaald en met de mond ingeslikt zou kunnen worden. Want dit was de formule van de herroeping, die paus Nicolaus aan Berengarius gedicteerd heeft om tot een getuigenis te zijn van zijn bekering, en wel met woorden, die zo wonderbaarlijk zijn, dat de schrijver van de toelichting uitroept, dat, wanneer de lezers niet voorzichtig op hun hoede zijn, het gevaar bestaat, dat ze daaruit een erger ketterij zullen putten, dan die van Berengarius was1. En ofschoon Petrus Lombardus zeer zijn best doet om de ongerijmdheid te verontschuldigen, neigt hij toch meer naar een andere mening. Want evenals wij er geenszins aan twijfelen, dat het lichaam van Christus, naar de voortdurende aard van het menselijk lichaam, begrensd is en zich in de hemel bevindt, waarheen het eenmaal is opgenomen, totdat het wederkomt ten oordeel, zo menen we, dat het geheel onbehoorlijk is het onder deze verderfelijke tekenen terug te brengen of zich te verbeelden, dat het overal tegenwoordig is. En dit is ook waarlijk niet nodig om van zijn gemeenschap te genieten; want de Heere schenkt ons deze weldaad door zijn Geest, opdat wij met lichaam, geest en ziel één met Hem worden. De band dus van die vereniging is de Geest van Christus, door welke wij verbonden worden, en als het ware een kanaal, waardoor al wat Christus zelf is en wat Hij heeft, tot ons gevoerd wordt. Want indien wij zien, dat de zon, wanneer ze met haar stralen de aarde beschijnt, om haar vruchten voort te brengen, te koesteren en te doen groeien, in zekere zin haar substantie op de aarde overbrengt, waarom zou dan de bestraling van Christus' Geest lager staan om de gemeenschap aan zijn vlees en bloed op ons over te voeren? Daarom schrijft de Schrift, wanneer ze spreekt over ons deelgenootschap aan Christus, de ganse kracht daarvan aan de Geest toe. In plaats van vele zal echter één plaats voldoende zijn. Want Paulus zet in Romeinen 8 uiteen, dat Christus in ons niet anders woont dat door zijn Geest: maar toch neemt hij daarmee die gemeenschap des vleses en des bloeds, waarover nu gesproken wordt, niet weg, maar hij leert, dat door de Geest alleen bewerkt wordt, dat wij de gehele Christus bezitten en in ons blijvende hebben.

12. Zweiter Abschnitt: Die Uberschätzung der Zeichen (12-19). Erster Unterabschnitt: Die römische Lehre (12-15). Räumliche Gegenwart des Leibes Christi?

Jetzt gehe ich zu den übertriebenen Vermengungen über, die der Aberglaube aufgebracht hat. Denn hier hat der Satan in erstaunlicher Arglist sein Spiel getrieben, um den Geist der Menschen vom Himmel wegzuziehen und sie mit dem verdrehten Irrtum zu erfüllen, als ob Christus an das Element des Brotes gebunden sei.

Zunächst dürfen wir uns nun die Gegenwart Christi im Sakrament in keiner Weise so zusammenträumen, wie sie sich die Kunstmeister des römischen Hofes erdacht haben, als ob Christi Leib in räumlicher Gegenwärtigkeit hingestellt würde, damit wir ihn mit unseren Händen betasteten, mit unseren Zähnen zerdrückten und mit unserem Munde verschluckten. Denn das ist der Inhalt der Widerrufsformel, die der Papst Nikolaus (II.) dem Berengar (von Tours) diktierte, damit sie als Zeuge seiner Bußfertigkeit diente; und das geschah mit derart ungeheuerlichen Worten, daß der Verfasser der Randbemerkungen (zum Decretum Gratiani) ausruft, es bestehe die Gefahr, daß die Leser, wenn sie nicht vorsichtig auf ihrer Hut seien, daraus eine schlimmere Ketzerei entnähmen, als es die des Berengar gewesen sei (Decretum Gratiani III,2,42; Glosse zum Decretum Gratiani zur nämlichen Stelle). Und Petrus Lombardus gibt sich zwar große Mühe, diesen Widersinn zu beschönigen, neigt aber trotzdem mehr zu einer abweichenden Ansicht.

Denn wir sind nun einerseits fest überzeugt, daß der Leib Christi nach der ständigen Art des menschlichen Leibes begrenzt ist und vom Himmel umschlossen wird (vgl. Apg. 3,21), in den er einmal aufgenommen ist, bis er wiederkommt, um Gericht zu halten; und deshalb halten wir es andererseits für völlig unstatthaft, ihn 949 wieder unter diese vergänglichen Elemente herabzuziehen oder sich einzubilden, er sei allenthalben gegenwärtig.

Das ist aber auch in der Tat nicht notwendig, damit wir des Anteilhabens an ihm genießen können: denn der Herr gewährt uns durch seinen Geist die Wohltat, daß wir nach Leib, Geist und Seele mit ihm eins werden. Das Band dieser Verbindung ist also der Geist Christi: er ist die Verknüpfung, durch die wir mit ihm verbunden werden, und er ist gleichsam ein Kanal, durch den alles, was Christus selber ist und hat, zu uns geleitet wird (Chrysostomus in einer Predigt über den Heiligen Geist). Wenn wir nämlich sehen, wie die Sonne mit ihren Strahlen auf die Erde scheint und gewissermaßen, um ihre Sprößlinge zu zeugen, zu nähren und zu beleben, ihre Substanz auf sie übergehen läßt – weshalb sollten dann die Strahlen des Geistes Christi von geringerem Vermögen sein, um uns die Gemeinschaft mit seinem Fleisch und Blut zuzutragen? Daher kommt es, daß die Schrift, wo sie von unserem Teilhaben an Christus redet, dessen gesamte Kraft auf den Heiligen Geist zurückführt. Statt vieler Stellen mag es genügen, eine einzige zu nennen. Paulus spricht nämlich im achten Kapitel seines Briefes an die Römer davon, daß Christus nicht anders als durch seinen Geist in uns wohnt (Röm. 8,9); aber damit hebt er doch jene Gemeinschaft mit Fleisch und Blut Christi, von der hier die Rede ist, nicht etwa auf, sondern er lehrt, daß es durch den Geist allein dazu kommt, daß wir den ganzen Christus besitzen und als den haben, der in uns bleibt.

12. Теперь надлежит сказать о путанице и преувеличениях, которые были привнесены сюда суеверием. Ибо Сатана с удивительным коварством посеял среди нас множество иллюзий, чтобы отвлечь наш разум от Неба и обратить его к земле, заставив поверить, будто Иисус привязан к материи хлеба.

Прежде всего остережёмся вслед за софистами (в латинской версии - «ремесленниками Римского двора») так представлять присутствие Христа, будто его Тело нисходит на жертвенник и пребывает на нём, так сказать, локально, чтобы затем быть взятым руками, пережёванным зубами и проглоченным глоткой. Эту замечательную формулу папа Николай продиктовал Беренгарию, дабы удостовериться в его покаянии (См.: Decretum Gratiani III (De consecratione), dist.II, c.42). Но слова её столь чудовищны, что глоссатор канона был вынужден некоторые из них заменить: если читатели не будут должным образом предупреждены и наставлены, эти слова могут завести их в худшую ересь, нежели беренгариева. И автор «Сентенций», приложивший не мало усилий к тому, чтобы оправдать абсурдность этой формулы, тем не менее склоняется к противоположному мнению (Пётр Ломбардский. Сентенции, IV, dist. XII, c. 4-5 (MPL, CXCII, 865)).

Ибо мы не сомневаемся как в том, что тело Иисусово имеет свои пределы в соответствии с требованиями человеческой природы и взято на Небо вплоть до того дня, когда Христос придёт судить нас, так и в том, что непозволительно сводить его к тленным элементам или воображать, будто оно присутствует повсюду (Кальвин намекает здесь на доктрину Лютера о вездесущности Тела Христова). Чтобы обрести причастность к нему, фактически в последнем нет никакой необходимости: ведь Иисус Христос дарует нам причастность Себе через своего Духа, соединяющего нас с Ним в единое целое по плоти, разуму и душе. Поэтому связь этой общности есть Дух Святой, скрепляющий нас воедино. И Он же есть канал или проводник, по которому к нам нисходит всё, чем является и чем обладает Христос (Иоанн Златоуст. Проповедь о Святом Духе (изд. Bale, 1530, V, 379; в MPG отсутствует)).

Мы видим, как озаряющее землю солнце некоторым образом посылает посредством лучей свою субстанцию, чтобы рождать и питать земные плоды вплоть до достижения ими спелости. Но разве свет и излучение Духа Иисуса Христа обладает меньшей силой и неспособно приобщить нас к его Плоти и Крови? Поэтому Писание, говоря о нашем приобщении ко Христу, приписывает его осуществление Духу Христову. В качестве свидетельства достаточно привести одно место. Св. Павел в восьмой главе Послания к римлянам заявляет, что Христос живёт в нас не иначе, к посредством своего Духа. Этими словами апостол отнюдь не разрушает той причастности Телу и Крови Христовым, о которой идёт здесь речь. Он лишь доказывает, что Дух есть единственное средство, благодаря которому мы получаем Христа и имеем Его в себе.

 

13. | Verecundius Scholastici, quos tam barbarae impietatis horror tenuit: nihil tamen ipsi quoque quam subtilioribus praestigiis luduntd. || Non circumscriptive, nec corporali modo contineri illic Christum concedunt3; sed rationem deinde comminiscuntur, quam nec ipsi intelligunt, nec aliis possunt explicare; quae tamen eo recidit, ut Christus in specie panis quam vocant quaeratur4. Quid enim? quum substantiam panis in Christum converti dicunt5, annon affigunt albedini, quam illic reliquam faciunt? At sic continetur in sacramento ut in caelo maneat, inquiunt: nec aliam quam habitudinis praesentiam statuimus6. Verum quaecunque faciendo fuco vocabula obtendant, hic omnium finis est, per consecrationem Christum fieri qui antea panis erat: ut deinde sub illo panis colore lateat Christus. || Quod etiam diserte exprimere eos non pudet. Sunt enim Lombardi verba, corpus Christi, quod in se visibile est, sub specie panis, facta consecratione, latere et operiri [Lib. 4. Dist. 12]7. Ita illius panis figura nihil aliud quam larva est, quae 357 carnis conspectum auferat oculis. || Neque vero multis coniecturis opus est, ut deprehendamus, quas istis verbis insidias tendere voluerint, quum res ipsa clare loquatur. Quanta enim superstitione iam seculis aliquot, non tantum hominum vulgus, sed primores quoque ipsi detenti fuerint, ac hodie in Papisticis Ecclesiis detineantur, videre esta. Namb de vera fide parum solliciti (qua sola et in Christic pervenimus societatem, et cum ipso cohaeremus) modo carnalem eiusd praesentiam habeant, quam ultra verbum fabricarunte, satis illum praesentem habere se putantf. Proinde hoc in summa profectum videmus ista ingeniosa subtilitate, ut panis pro Deo habereturg.

13. Les Theologiens scolastiques ayans horreur d’une impieté si barbare parlent un peu plus sobrement, ou en parolles couvertes: toutesfois ce n’est que pour evader plus subtilement. C’est qu’ils concedent que Jesus Christ n’est point enclos au pain et au vin localement, ne d’une façon corporelle: mais ils forgent une façon nouvelle, laquelle ils n’entendent point, et tant moins la peuvent-ils expliquer aux autres: toutesfois la somme revient là, qu’ils enseignent de chercher Jesus Christ en l’espece du pain, qu’ils appellent. Qu’ainsi soit, quand ils disent que la substance du pain est convertie en luy, n’attachent-ils point sa substance à la blancheur, laquelle ils disent seule rester là? Mais ils disent qu’il est tellement contenu en l’espece du pain qu’il demeure cependant au ciel, et nomment ceste presence, d’Habitude. Mais quelques mots qu’ils inventent pour couvrir leur mensonge et luy donner couleur, si reviennent-ils tousjours à ceste fin, que ce qui estoit pain devient Christ: tellement qu’apres la consecration, la substance de Jesus Christ est cachée sous la couleur du pain. Ce qu’ils n’ont point honte de prononcer haut et clair. Car voicy les propres mots de leur Maistre des Sentences, que le corps de Christ estant invisible en soy, est caché et couvert sous l’apparence du pain, apres la consecration178. Et pourtant selon luy, la figure du pain n’est qu’une masque pour oster le regard du corps.

13. Transubstantiation as feigned by the Schoolmen. Refutation. The many superstitions introduced by their error.

The Schoolmen, horrified at this barbarous impiety, speak more modestly, though they do nothing more than amuse themselves with more subtle delusions. They admit that Christ is not contained in the sacrament circumscriptively, or in a bodily manner, but they afterwards devise a method which they themselves do not understand, and cannot explain to others. It, however, comes to this, that Christ may be sought in what they call the species of bread. What? When they say that the substance of bread is converted into Christ, do they not attach him to the white colour, which is all they leave of it? But they say, that though contained in the sacrament, he still remains in heaven, and has no other presence there than that of abode. But, whatever be the terms in which they attempt to make a gloss, the sum of all is, that that which was formerly bread, by consecration becomes Christ: so that Christ thereafter lies hid under the colour of bread. This they are not ashamed distinctly to express. For Lombard’s words are, “The body of Christ, which is visible in itself, lurks and lies covered after the566act of consecration under the species of bread” (Lombard. Sent. Lib. 4 Dist. 12). Thus the figure of the bread is nothing but a mask which conceals the view of the flesh from our eye. But there is no need of many conjectures to detect the snare which they intended to lay by these words, since the thing itself speaks clearly. It is easy to see how great is the superstition under which not only the vulgar but the leaders also, have laboured for many ages, and still labour, in Popish Churches. Little solicitous as to true faith (by which alone we attain to the fellowship of Christ, and become one with him), provided they have his carnal presence, which they have fabricated without authority from the word, they think he is sufficiently present. Hence we see, that all which they have gained by their ingenious subtlety is to make bread to be regarded as God.

13. De Scholastieken, die bevangen waren door een huivering voor een zo barbaarse goddeloosheid, zijn schroomvalliger te werk gegaan; maar toch doen ook zij niets anders dan met wat fijner begoochelingen spelen. Zij geven toe, dat Christus in het sacrament niet plaatselijk besloten noch op lichamelijke wijze ingesloten is; maar daarna verzinnen zij een redenering, die zij zelf niet begrijpen en ook anderen niet kunnen uitleggen, maar die hierop neerkomt, dat Christus in de gedaante des broods, zoals zij het noemen, gezocht moet worden. Immers wanneer ze zeggen, dat de substantie van het brood in Christus wordt veranderd, hechten zij Hem dan niet aan de blanke kleur van het brood, die zij daar over laten? Maar, zeggen ze, Hij is zo in het sacrament besloten, dat Hij toch in de hemel blijft, en wij stellen geen andere tegenwoordigheid dan die van de gestalte. Maar welke woorden ze ook gebruiken om een schone schijn voor te wenden: dit is toch het eind van die alle, dat hetgeen tevoren brood was, door de consecratie Christus wordt, opdat daarna onder die kleur van het brood Christus verborgen zij. En zij schamen zich er ook niet voor dat uitdrukkelijk te zeggen. Want het zijn de woorden van Lombardus1, dat het lichaam van Christus, dat op zichzelf zichtbaar is, nadat de consecratie geschied is, onder de gedaante van het brood schuil gaat en verborgen wordt. Zo is de gedaante van dat brood niets anders dan een masker, dat de aanblik van het vlees onttrekt aan de ogen. En er zijn niet veel gissingen nodig om te ontdekken, welke lagen zij door die woorden hebben willen leggen, daar de zaak zelf duidelijk spreekt. Want men kan zien, in hoe grote superstitie reeds ettelijke eeuwen lang niet slechts de grote massa der mensen, maar ook de voornaamsten zelf bevangen zijn geweest. Want zich weinig bekommerend over het ware geloof, waardoor wij alleen tot Christus' gemeenschap komen en met Hem verenigd worden, menen zij, dat zij Hem voldoende als tegenwoordig bezitten, wanneer ze maar zijn vleselijke tegenwoordigheid hebben, die ze buiten Gods Woord om hebben tot stand gebracht. Daarom zien wij in hoofdsom, dat men door die vernuftige scherpzinnigheid zo ver gekomen is, dat het brood voor God gehouden werd.

13.

Bescheidener äußern sich solche Schultheologen, die in der Abscheu gegen solch barbarische Gottlosigkeit befangen sind. Aber auch sie tun trotzdem nichts anderes, als daß sie mit feineren Gaukeleien ihr Spiel treiben. Sie geben zu, daß Christus nicht im räumlichen Sinne oder auf leibliche Weise im Sakrament enthalten sei; aber dann erdenken sie sich einen Gedankengang, den sie weder selbst begreifen noch anderen begreiflich machen können, und der geht dann doch darauf hinaus, daß man Christus in der Gestalt (species) des Brotes sucht, wie sie es nennen. Wieso nun? Sie behaupten, die Substanz des Brotes werde in Christus verwandelt – binden sie ihn damit nicht an die weiße Farbe, die nun nach ihrer Meinung allein (von dem Brote) übrigbleibt? Aber, so sagen sie, er ist in der Weise im Sakrament enthalten, daß er doch zugleich im Himmel verbleibt, und wir behaupten keine andere Gegenwärtigkeit als die der sinnlichen Beschaffenheit. Aber was für Wörter sie nun auch zum Vorwand nehmen mögen, um ihrer Sache einen schönen Schein zu geben, so ist doch das Ziel bei allen dies, daß etwas, was zuvor Brot war, durch die Weihe (consecratio) nun Christus wird, so daß sich Christus nun weiter unter dieser Farbe des Brotes verbirgt. Sie schämen sich auch nicht, diese Meinung ausdrücklich auszusprechen. Denn der Lombarde erklärt wörtlich, der Leib Christi, der an und für sich sichtbar sei, liege nach Vollzug der Weihe unter der Gestalt des Brotes verborgen und werde von ihr überdeckt (Sentenzen IV,10,2). So ist also das Abbild jenes Brotes nichts anderes als eine Larve, die unseren Augen den Anblick des Fleisches entziehen soll. Es sind aber auch nicht viele Vermutungen vonnöten, damit wir herausbekommen, was für trügerische Anschläge sie mit diesen Worten haben bereiten wollen; denn die Tatsachen selber reden klar und deutlich. Denn es liegt vor Augen, in was für einem großen Aberglauben schon manche Jahrhunderte lang nicht nur die große Menge der Menschen, sondern auch die führenden Männer gesteckt haben, ja, auch heute noch unter den papistischen Kirchen stecken. Denn um den wahren Glauben, durch den allein wir zu der Gemeinschaft mit Christus kommen und mit Christus verbunden 950 sind, haben sie sich wenig Sorge gemacht, aber unterdessen meinen sie Christus genugsam gegenwärtig zu haben, wenn sie nur seine fleischliche Gegenwart besitzen, die sie sich außerhalb des Wortes ausgeklügelt haben. Daher sehen wir wie bei dieser scharfsinnigen Spitzfindigkeit im wesentlichen soviel herausgekommen ist, daß man das Brot für Gott hält!

13. Схоластические теологи, страшась столь варварского нечестия, выражаются более сдержанно или уклончиво. Но это всего лишь попытка более ловко обойти затруднение. На словах они соглашаются с тем, что Иисус Христос не заключён локальным и телесным образом в хлебе и вине (Alexander Halensis. Summa theologiae, IV, qu. 40, m. 3, art. 7; Bonaventura: «utrum corpusChristi sit dimensive sive circum» («...что тело Христово пространственно или ограниченно присутствует а этих образах»). - Comment. IV, dist. 10, pars I, qu. 4 (изд. Quaracchi-Firenze, v. IV, р. 222 р.); Gabrial Biel. Comment. Sent., IV, dist. X, qu. 1Е). Однако они изображают некий новый способ присутствия Христа, который сами не могут уразуметь, а ещё менее - объяснить другим. Суть же их учения сводится к тому, что Христа якобы нужно искать в так называемом образе (species) хлеба (Флорентийский собор (1439), булла «Exulatate Deo»). Что это значит? Когда они говорят, что субстанция хлеба пресуществляется в Иисуса Христа, не связывают ли они субстанцию с белизной, которая, по их словам, единственно остаётся неизменной? Но они утверждают, что Христос таким же образом содержится в образе хлеба, каким в то же время остается на Небесах. Это присутствие они называют «habitudo» (Gabriel Biel. Comment. Sent., IV, dist. X, qu. 1A). Но какими бы словами они ни прикрывали свои лживые измышления, всё сводится к одному: то, что было хлебом, становится Христом. Таким образом, после освящения хлеба под его видом скрывается субстанция Иисуса Христа. И они не стыдятся заявлять об этом во всеуслышание! Так, автор «Сентенций» утверждает, что тело Христово, само по себе видимое, после освящения облекается в образ хлеба и скрывается в нём (Пётр Ломбардский. Сентенции. IV,dist. 10, 2 (МРL, СХСII, 860)). И потому, согласно его учению, образ хлеба есть не более чем маска, скрывающая от взора тело.

 

14. | Hinc prodiit fictitia illa transsubstantiatio, pro qua hodie acrius depugnant quam pro omnibus aliis fidei suae capitibush 1. || Neque enim se expedire primi localis praesentiae architecti poterant quomodo Christi corpus panis substantiae permixtumi foret, quin protinus occurrerent multa absurda. Ergo ad hoc figmentum confugere necesse fuit, fieri conversionem panis in corpus: non quod proprie ex pane corpus fiat, sed quia Christus, ut sub figura se occultet, substantiam in nihilum redigit2. Mirum autem est eo inscitiae imo stuporis fuisse prolapsos, ut non solum repugnante Scriptura, sed etiam veteris Ecclesiae consensu3, 358 monstrum illud in medium proferrent. Fateor quidem nonnullos veterum conversionis voce interdum fuisse usos: non quod abolere vellent in externis signis substantiam, sed ut docerent panem mysterio dicatum longe a vulgari distare, ac iam alium esse1. Ubique autem clare praedicant omnes sacram Coenam duabus partibus constare, terrena et caelesti: ac terrenam sine controversia interpretantur panem et vinum2. || Certe quicquid garrianta, vetustatis patrocinio, quod evidenti Deib verbo saepe opponere audent3, in confirmando isto dogmate destitui palam estc; nec enim itad pridem excogitatum fuite, ignoratum quidem nonf melioribus illis seculis modog, quibus purior adhuc vigebat religionis doctrina: || sed quum iam admodum inquinata esset illa puritas4. || Nemoh est veterum qui sacra Coenae symbola non fateatur disertis verbis panem et vinum esse: etsi, ut dictum esti, variis epithetis illa interdum insigniunt, ad commendandam mysterii dignitatem. || Nam quod dicunt, in consecratione fieri arcanam conversionem, ut iam aliud sit quam panis et vinum, nuper admonui5 eo non significarek, in nihilum ipsa redigi, sed iam alio loco habenda esse quam communes cibos, 359 qui duntaxat ad pascendum ventrem sunt destinati: quum in iis nobis exhibeatur spiritualis animae cibus ac potus. Id neque nos negamus. Si conversio est, inquiunt isti, necesse est aliud ex alio fieri. Si intelligunt, fieri aliquid quod prius non erat, assentior. Si ad suam illam imaginationem trahere volunt, respondeant mihi quam mutationem fieri sentiant in Baptismo. Nam Patres hic quoque mirificam conversionem statuunt, quum dicunt ex corruptibili elemento fieri spirituale animae lavacrum, aquam tamen manere nemo negat. At nihil, inquiunt, tale in Baptismo habetur quale illud est in Coena, Hoc est corpus meum. Quasi de verbis illis agatur, quae satis expeditum sensum habent: ac non potius de illa voce conversionis, quae nihil amplius in Coena significare debet quam in Baptismo. Valeant igitur cum istis syllabarum aucupiis, quibus nihil aliud quam suam ieiunitatem produnt. || Nec vero significatio aliter quadraret, nisi veritas quae illic figuratur, vivam effigiem haberet in externo signo. Voluit Christus externo symbolo testari, carnem suam esse cibum; si inane duntaxat panis spectrum, non panem verum proponeret, ubi analogia, vel similitudo, quae deducere nos a re visibili ad invisibilem debet? Nam ut omnia inter se conveniant, non longius se extendet significatio quam nos specie carnis Christi pasci. || Quemadmodum si in Baptismo figura aquae oculos falleret, nobis certum non esset ablutionis nostrae pignus: imo fallaci illo spectaculo vacillandi nobis occasio daretur. Evertitur ergo sacramenti natura, nisi in modo significandi terrenum signum rei caelesti respondeata. || Ac proinde perit nobis mysterii huius veritas, nisi verus panis verum Christi corpus repraesentet. Iterum repeto1, Quum Coena nihil aliud sit quam conspicua eius promissionisb || testificatio quae Ioannis sexto habetur, nempe Christum esse panem vitae qui e caelo descendit2: panem visibilem intercederec oportet quo spiritualis ille figuretur: nisi 360 nobis perire volumus omnema fructum quem in hac parte sustinendae nostrae imbecillitati Deusb indulgetc. || Iam qua ratione colligeret Paulus, nos omnes panem unum ac corpus unum esse qui panem unum simul participamus [1. Cor. 10. d. 17], si spectrum panis duntaxat, ac non) potius naturalis veritas maneretd?

14. De là est sortie ceste transsubstantiation fantastique, pour laquelle les Papistes combattent aujourdhuy plus asprement que pour tous les autres articles de leur foy. Les premiers inventeurs de ceste opinion ne se pouvo y ent re soudre, comment le corps de Jesus Christ fust meslé avec la substance du pain, que beaucoup d’absurditez ne leur vinssent incontinent devant les yeux. Ainsi, la necessité les a contraint de courir à ce miserable refuge: c’est que le pain est converty au corps de Jesus Christ: non pas qu’à proprement parler, le pain soit fait corps: mais pource que Jesus Christ, pour se cacher sous la figure du pain, aneantit la substance d’iceluy. Or c’est merveille qu’ils soyent trebuschez en telle ignorance, voire stupidité, que non seulement ils ayent osé contredire à toute l’Escriture saincte, mais aussi à ce qui avoit esté tousjours tenu en l’Eglise ancienne, pour mettre en avant un tel monstre. Je confesse bien qu’aucuns des Anciens ont quelquefois usé du mot de Conversion: non pas pour abolir la substance des signes exterieurs, mais pour enseigner que le pain dedié à ce mystere, est different du pain commun, et tout autre qu’il n’estoit auparavant. Cependant tous d’un accord ils afferment que la saincte Cene a deux choses: l’une terrestre, et l’autre celeste. Et ne font point de scrupule en cela, que le pain et le vin sont les signes terrestres. Certes quoy qu’ils babillent, il est tout notoire qu’en cest endroit ils ont les Anciens contraires, lesquels souvent ils osent bien opposer pour authorité à Dieu mesme. Car ceste imagination a esté controuvée depuis peu de temps: pour le moins elle a esté incognue non seulement du temps que la pure doctrine estoit encore en vigueur, mais mesme depuis que ceste pureté a esté infectée de beaucoup de souillures. Quoy qu’il en soit, il n’y a nul des Anciens qui ne confesse ouvertement que le pain et le vin sont signes du corps et du sang de Jesus Christ: combien que quelquefois pour magnifier la dignité du mystere, il leur donnent divers tiltres. Car ce qu’ils disent qu’en consacrant le pain il se fait une conversion secrete, tellement qu’il y a autre chose que du pain et du vin, ce n’est pas, comme j’ay desja monstré, pour signifier que le pain et le vin s’esvanouissent, mais qu’on les doit avoir en autre estime que des viandes communes, qui sont seulement pour paistre le ventre: veu que là nous avons le boire et le manger spirituel pour nous nourrir nos ames. Nous confessons donques que ce que disent les anciens Docteurs est vray. Mais à ce que ces forgeurs d’opinion nouvelle arguent, que s’il y a conversion, il faut que le pain soit aneanty, et que le corps de Jesus Christ y succede: je respon qu’il est bien vray que le pain est fait autre qu’il n’estoit pas: mais s’ils veulent tirer cela à leur resverie, je leur demande quel changement ils pensent qu’il se face au Baptesme. Car les Anciens recognoissent qu’il s’y fait aussi une conversion admirable, c’est qu’un element corruptible est fait lavement spirituel des ames: et toutesfois nul ne nie que l’eau ne demeure en sa substance. Ils repliquent qu’il n’y a point tel tesmoignage du Baptesme comme de la Cene, VOICY MON CORPS. Mais il n’est point question encores de ces mots-là: ains seulement du mot de Conversion, lequel n’emporte non plus en un endroit qu’en l’autre. Ainsi, qu’ils se deportent d’amener tels menus fatras, lesquels monstrent combien ils sont despourveus de bonnes raisons. Et de fait, la signification ne pourroit autrement consister, si la verité qui est là figurée n’avoit son image vive au signe exterieur. Jesus Christ a voulu declairer visiblement que sa chair est viande. S’il ne proposoit qu’une apparence vuide du pain sans aucune substance, où seroit la similitude laquelle nous doit mener des choses visibles au bien invisible qui nous est representé? Car si on les veut croire, on ne seroit point conduit plus outre, et ne pourroit-on recueillir autre chose, sinon que nous sommes repeus d’une vaine apparence de la chair de Christ. Comme si au Baptesme il n’y avoit qu’une figure d’eau qui trompast noz yeux, ce ne nous seroit pas un certain gage de nostre lavement: qui pis est, par un tel spectacle frustratoire nous aurions occasion de chanceller: bref, la nature des Sacremens est renversée, si le signe terrien ne respond à la chose celeste, pour bien signifier ce qui doit estre là cognu. Et par ainsi la verité de la Cene seroit mise sous le pied, sans qu’il y eust du vray pain pour representer le vray corps de Jesus Christ. Je dy derechef, puis que la Cene n’est autre chose qu’une confirmation visible de ce qui est recité au sixieme de sainct Jean, assavoir que Jesus Christ est le pain de vie qui est descendu du ciel (Jean 6:51), qu’il est du tout requis qu’il y ait du pain materiel et visible, pour figurer celuy qui est spirituel: si nous ne voulons que le moyen que Dieu nous a donné pour supporter nostre foiblesse, perisse sans que nous en ayons aucun profit. Davantage, comment sainct Paul conclurroit-il, que nous qui participons d’un pain, sommes faits tous ensemble un pain et un corps (1 Cor. 10:17), s’il n’y avoit qu’un fantosme de pain seulement, et non pas la propre verité et substance?

14. The fiction of transubstantiation why invented contrary to Scripture, and the consent of antiquity. The term of transubstantiation never used in the early Church. Objection. Answer.

Hence proceeded that fictitious transubstantiation1 for which they fight more fiercely in the present day than for all the other articles of their faith. For the first architects of local presence could not explain, how the body of Christ could be mixed with the substance of bread, without forthwith meeting with many absurdities. Hence it was necessary to have recourse to the fiction, that there is a conversion of the bread into body, not that properly instead of bread it becomes body, but that Christ, in order to conceal himself under the figure, reduces the substance to nothing. It is strange that they have fallen into such a degree of ignorance, nay, of stupor, as to produce this monstrous fiction not only against Scripture, but also against the consent of the ancient Church. I admit, indeed, that some of the ancients occasionally used the term conversion, not that they meant to do away with the substance in the external signs, but to teach that the bread devoted to the sacrament was widely different from ordinary bread, and was now something else. All clearly and uniformly teach that the sacred Supper consists of two parts, an earthly and a heavenly. The earthly they without dispute interpret to be bread and wine. Certainly, whatever they may pretend, it is plain that antiquity, which they often dare to oppose to the clear word of God, gives no countenance to that dogma. It is not so long since it was devised; indeed, it was unknown not only to the better ages, in which a purer doctrine still flourished, but after that purity was considerably impaired. There is no early Christian writer who does not admit in distinct terms that the sacred symbols of the Supper are bread and wine, although, as has been said, they sometimes distinguish them by various epithets, in order to recommend the dignity of the mystery. For when they say that a secret conversion takes place at consecration, so that it is now something else than bread and wine, their meaning, as I already observed, is, not that these are annihilated, but that they are to be considered in a different light from common food, which is only intended to feed the body, whereas in the former the spiritual food and drink of the mind are exhibited. This we deny not. But, say our opponents, if there is conversion, one thing must become another. If567they mean that something becomes different from what it was before, I assent. If they will wrest it in support of their fiction, let them tell me of what kind of change they are sensible in baptism. For here, also, the Fathers make out a wonderful conversion, when they say that out of the corruptible element is made the spiritual laver of the soul, and yet no one denies that it still remains water. But say they, there is no such expression in Baptism as that in the Supper, This is my body; as if we were treating of these words, which have a meaning sufficiently clear, and not rather of that term conversion, which ought not to mean more in the Supper than in Baptism. Have done, then, with those quibbles upon words, which betray nothing but their silliness. The meaning would have no congruity, unless the truth which is there figured had a living image in the external sign. Christ wished to testify by an external symbol that his flesh was food. If he exhibited merely an empty show of bread, and not true bread, where is the analogy or similitude to conduct us from the visible thing to the invisible? For, in order to make all things consistent, the meaning cannot extend to more than this, that we are fed by the species of Christ’s flesh; just as, in the case of baptism, if the figure of water deceived the eye, it would not be to us a sure pledge of our ablution; nay, the fallacious spectacle would rather throw us into doubt. The nature of the sacrament is therefore overthrown, if in the mode of signifying the earthly sign corresponds not to the heavenly reality; and, accordingly, the truth of the mystery is lost if true bread does not represent the true body of Christ. I again repeat, since the Supper is nothing but a conspicuous attestation to the promise which is contained in the sixth chapter of John—viz. that Christ is the bread of life, who came down from heaven, that visible bread must intervene, in order that that spiritual bread may be figured, unless we would destroy all the benefits with which God here favours us for the purpose of sustaining our infirmity. Then on what ground could Paul infer that we are all one bread, and one body in partaking together of that one bread, if only the semblance of bread, and not the natural reality, remained?

14. Hieruit is die verzonnen transsubstantiatie voortgekomen, voor welke zij tegenwoordig heftiger vechten dan voor alle andere hoofdstukken van hun geloof. Immers de eerste uitvinders van de plaatselijke tegenwoordigheid konden zich niet redden uit de vraag, hoe het lichaam van Christus met de substantie van het brood vermengd was, zonder dat terstond vele ongerijmde dingen zich voordeden. Dus moesten ze de toevlucht nemen tot dit verzinsel, dat een verandering plaats heeft van het brood in het lichaam, niet dat het lichaam in eigenlijke zin wordt uit het brood, maar zo, dat Christus de substantie van het brood te niet maakt, opdat Hij zich onder de figuur des broods zou verbergen. En het is wonderlijk, dat zij tot zulk een onwetendheid ja van domheid vervallen zijn, dat ze niet alleen tegen de Schrift, maar ook tegen het eenparig gevoelen der oude kerk in dat gedrocht te voorschijn brachten. Ik erken wel, dat sommigen der ouden het woord verandering somtijds gebruikt hebben, niet omdat ze in de uiterlijke tekenen de substantie wilden wegnemen, maar om te leren dat het door het sacrament gewijde brood veel verschilt van het gewone brood en nu een ander is. Maar overal verkondigen allen duidelijk, dat het Heilige Avondmaal bestaat uit twee delen, een aards en een hemels; en onder het aards deel verstaan ze zonder enig geschil het brood en de wijn. Ongetwijfeld, wat ze ook bazelen, het is duidelijk, dat ze van de steun der oude leraars, die ze dikwijls tegenover het duidelijke Woord Gods durven stellen, tot bevestiging van dit leerstuk verstoken blijven. Immers het is eerst niet zo lang geleden uitgedacht, daar het onbekend was niet alleen in die betere tijden, toen de zuivere leer der religie nog krachtiger leefde, maar ook toen die zuiverheid reeds zeer bezoedeld was. Er is niemand der oude leraars, die niet uitdrukkelijk erkent, dat de heilige tekenen van het Avondmaal zijn brood en wijn; ofschoon ze, gelijk gezegd is, die soms met verschillende lofwoorden versieren, om de waardigheid van het sacrament aan te prijzen. Want wanneer ze zeggen, dat in de consecratie een verborgen verandering geschiedt, zodat het nu wat anders is dan brood en wijn, dan geven ze daarmee, gelijk ik zo pas vermeldde, niet te kennen, dat het brood en de wijn te niet gaan, maar dat ze nu anders moeten beschouwd worden dan gewone spijzen, die slechts bestemd zijn tot het voeden van de buik, daar ons in hen de geestelijke spijs en drank der ziel geschonken wordt. En dit loochenen ook wij niet. Indien er verandering is, zeggen zij, dan moet uit het ene het andere worden. Indien zij het zo verstaan, dat het iets wordt, wat het tevoren niet was, dan stem ik dat toe. Maar indien ze die verandering willen betrekken op die inbeelding van hen, laat hen mij dan antwoorden, welke verandering zij menen dat plaats heeft in de Doop. Want de vaderen stellen ook hier een wonderbare verandering, wanneer ze zeggen, dat uit het verderfelijke water een geestelijk bad der ziel wordt. En toch loochent niemand, dat het water blijft. Maar, zeggen ze, in de Doop vindt men niets van die aard als bij het Avondmaal de woorden: "Dit is mijn lichaam.". Alsof het ging over die woorden, die een genoegzaam duidelijke betekenis hebben en niet veeleer over het woord verandering, dat bij het Avondmaal niet méér moet betekenen dan bij de Doop. Laat hen dus lopen met hun woordenzifterij, waarmee ze niets anders verraden dan hun domheid. En de betekenis zou niet passen, indien de waarheid, die in het sacrament wordt voorgesteld, niet een levende uitbeelding had in het uiterlijke teken. Christus heeft door het uiterlijke teken willen betuigen, dat zijn vlees spijs is. Indien Hij alleen een ijdele gedaante van het brood, niet het ware brood voorstelde, waar zou dan de analogie of de gelijkenis zijn, die ons van de zichtbare zaak tot de onzichtbare moet voeren? Want, wil alles onderling overeenkomen, dan zal de betekenis zich niet verder uitstrekken dan dat wij door de schijn van het vlees van Christus gevoed worden. Evenals, wanneer in de Doop slechts een schijn van water was en onze ogen bedroog, de Doop voor ons niet het gewisse pand van onze afwassing zou zijn, ja door dat bedrieglijk schouwspel ons gelegenheid gegeven zou worden om te wankelen. De aard van het sacrament wordt dus te niet gedaan, indien in de manier van betekening het aardse teken niet beantwoordt aan de hemelse zaak. En daarom gaat voor ons de waarheid van dit sacrament verloren, indien niet het ware brood het ware lichaam van Christus voor ogen stelt. Ik herhaal nog eens: daar het Avondmaal niets anders is dan de zichtbare getuigenis van de belofte, die in Johannes 6 staat, namelijk dat Christus is het brood des levens, dat van de hemel is nedergedaald, moet er zichtbaar brood zijn, opdat daardoor dat geestelijk brood wordt afgebeeld; tenzij wij willen, dat voor ons verloren gaat alle vrucht, die God in dit stuk ons goedertieren schenkt tot ondersteuning van onze zwakheid. Verder, hoe zou Paulus kunnen besluiten (1 Cor. 10:17) dat wij allen één brood en één lichaam zijn, daar wij tezamen ééns broods deelachtig zijn, indien slechts een schijn van brood en niet veeleer de natuurlijke waarheid bleef?

14. Die Transsubstantiation

Daraus ist dann jene erdachte „Transsubstantiation“ (Substanzwandlung) entsprungen, für die sie heutzutage heftiger streiten als für alle anderen Hauptstücke ihres Glaubens. Die ersten Baumeister der räumlichen Gegenwärtigkeit (Christi im Sakrament) konnten sich eben nicht aus der Frage herauswinden, wieso denn Christi Leib mit der Substanz des Brotes vermischt sein könnte, ohne daß sofort zahlreiche Widersinnigkeiten aufträten. Es erwies sich also als notwendig, zu der selbsterdachten Auskunft seine Zuflucht zu nehmen, es geschähe (bei dem Abendmahl) eine Verwandlung („Wandlung“) des Brotes in den Leib (Christi) – nicht, daß im eigentlichen Sinn aus dem Brot der Leib würde, sondern dergestalt, daß Christus die Gestalt des Brotes zunichte machte, um sich unter dem Bild desselben zu verbergen.

Es ist aber doch verwunderlich, daß sie in eine derartige Unwissenheit, ja, Stumpfheit verfallen sind, daß sie gegen den Widerspruch nicht allein der Schrift, sondern auch der einhelligen Überzeugung der Alten Kirche diese Ungeheuerlichkeit vorgebracht haben.

Ich gebe allerdings zu, daß einige unter den alten Kirchenlehrern den Ausdruck „Verwandlung“ zuweilen angewandt haben, und zwar nicht, weil sie die Absicht gehabt hätten, bei den äußeren Zeichen die Substanz abzuschaffen, sondern weil sie lehren wollten, wie das für das Geheimnis (Sakrament) geweihte Brot bei weitem von dem gewöhnlichen unterschieden sei und bereits etwas anderes darstelle. Alle aber erklären sie allenthalben klar und deutlich, daß das Heilige Abendmahl aus zwei Stücken besteht, einem irdischen und einem himmlischen, und unter dem irdischen verstehen sie unstreitig Brot und Wein.

Was die Römischen aber auch schwatzen mögen, so liegt es jedenfalls auf der Hand, daß ihnen der Beistand der Alten Kirche, den sie oftmals dem klaren Worte Gottes entgegenzustellen sich erdreisten, bei der Bekräftigung dieser Lehre abgeht. Auch ist diese Lehre ja nicht eben vor sehr langer Zeit ausgedacht worden; sie ist jedenfalls nicht nur jenen besseren Zeiten unbekannt, in denen noch eine reinere Lehre der Religion in Kraft stand, sondern auch jenen Zeiten, in denen diese Reinheit bereits einigermaßen besudelt war. Unter den alten Kirchenlehrern befindet sich keiner, der nicht mit ausdrücklichen Worten zugäbe, daß die heiligen Merkzeichen des Abendmahls Brot und Wein sind, obwohl sie sie, wie gesagt, zuweilen mit verschiedenartigen (schmückenden) Beiwörtern auszeichnen, um die Würde des Sakraments zu preisen. Denn wenn sie sagen, in der Weihe vollzöge sich eine verborgene Verwandlung, so daß nun etwas anderes da sei als Brot und Wein, so geben sie damit, wie ich bereits bemerkte, nicht etwa zu verstehen, daß diese Elemente zunichte gemacht würden, sondern vielmehr dies, daß sie nun anders angesehen werden müßten als gewöhnliche Nahrungsmittel, die bloß dazu bestimmt sind, den Leib zu speisen, und zwar darum, weil uns in ihnen ja die geistliche Speise und der geistliche Trank der Seele dargeboten werden. Das bestreiten auch wir nicht.

Wenn nun aber eine Verwandlung eintritt, so sagen sie, so muß eben notwendig eins aus dem anderen entstehen. Wenn sie darunter verstehen, daß es etwas wird, was es vorher nicht war, so sage ich Ja. Wollen sie es aber auf ihre Phantasterei beziehen, so sollen sie mir Antwort geben, was für eine Verwandlung denn nach ihrer Meinung bei der Taufe eintritt. Denn auch dabei stellen die Kirchenväter eine wundersame Verwandlung fest, indem sie behaupten, aus dem vergänglichen 951 Element werde das geistliche Bad der Seele, wobei jedoch keiner bestreitet, daß das Wasser Wasser bleibt. Aber, so sagen sie, bei der Taufe finden wir doch nichts von der Art wie das Wort beim Abendmahl: „Das ist mein Leib.“ Als ob es sich hier um jene Worte handelte, die einen genügend deutlichen Sinn haben, und nicht vielmehr um den Ausdruck „Verwandlung“, der beim Abendmahl keine größere Bedeutung haben darf als bei der Taufe. Sie sollen sich also mit solcher Silbenhascherei davonmachen, mit der sie nichts anderes an den Tag bringen als ihre Unkenntnis!

Auch würde die Bedeutung (des Zeichens) nicht passen, wofern nicht die Wahrheit, die in Brot und Wein veranschaulicht wird, in dem äußeren Zeichen einen lebendigen Ausdruck fände. Christus hat mit einem äußeren Merkzeichen bezeugen wollen, daß sein Fleisch eine Speise ist; wenn er uns nun bloß ein eitles Gespenst von Brot, nicht aber wirkliches Brot vorsetzte – wo bliebe dann jenes Entsprechungsverhältnis oder jene Ähnlichkeit, die uns von der sichtbaren Sache zur unsichtbaren führen soll? Damit nämlich alles zusammenpaßte, würde sich unter solchen Umständen die Bedeutung nicht weiter erstrecken, als daß wir durch die „Gestalt“ des Fleisches Christi gespeist würden! Ebenso steht es bei der Taufe: wenn da bloß ein Bild von Wasser wäre und unsere Augen täuschte, dann wäre die Taufe für uns kein gewisses Unterpfand unserer Reinwaschung, ja, es würde uns durch solchen trügerischen Augenschein Anlaß zum Schwanken geben. Das Wesen des Sakraments wird also zunichte gemacht, wenn nicht das irdische Zeichen in der Art der zeichenhaften Veranschaulichung der himmlischen Sache entspricht. Und daher geht also die Wahrheit dieses Geheimnisses verloren, wenn nicht das wahre Brot den wahren Leib Christi vergegenwärtigt. Ich wiederhole es noch einmal: das Abendmahl ist nichts anderes als die sichtbare Bezeugung der Verheißung, die sich im sechsten Kapitel des Johannesevangeliums findet, nämlich daß Christus das Brot des Lebens ist, das vom Himmel herabgekommen ist (Joh. 6,46.51); soll also dieses geistliche Brot veranschaulicht werden, so muß notwendig sichtbares Brot dazwischentreten, wofern wir nicht wollen, daß uns alle Frucht verlorengeht, die Gott in diesem Stück zur Unterstützung unserer Schwachheit gewährt. Paulus sagt, wir alle, die wir miteinander eines Brotes teilhaftig sind, seien ein Brot und ein Leib (1. Kor. 10,17); in welcher Weise sollte er nun zu diesem Schluß kommen können, wenn uns bloß ein Gespenst von Brot bliebe und nicht vielmehr die natürliche Wirklichkeit?

14. Отсюда происходит то фантастическое пресуществление (транс-субстанциация), за которое паписты бьются сегодня яростнее, чем за все прочие пункты своей веры.

Изобретатели этого мнения не могли решить: как соединить тело Иисуса Христа с субстанцией хлеба таким образом, чтобы множество абсурдных следствий подобного соединения не бросалось тотчас в глаза. Нужда вынудила их прибегнуть к такой жалкой уловке: дескать, хлеб превращается в тело Иисуса Христа. То есть не то чтобы хлеб в собственном смысле становился телом, но Иисус Христос, дабы облечься образом хлеба, уничтожает субстанцию хлеба (Gabriel Biel. Comment. Sent., IV, dist. X, qu. 1G).

Поразительно, как они впали в подобное невежество, более того - в безумие. Ведь выдвинув это чудовищное утверждение, они дерзнули противоречить не только всему Святому Писанию, но и единодушному учению древней Церкви (Тертуллиан. Против Маркиона, III, 19: IV, 40 (МРL, II, 376, 491); Ориген. Комментарии к Книге Чисел, XVI, 9 (МРG, XII, 701); Комментарии к Евангелию от Матфея,XI, 14 (МРG, XIII, 950-951); Cyprianus. Epistola, 63. II, 2; IV, 3 (МРL, IV, 386 р.); Амвросий. Тол., на Пс 38, 25 (МРL, XVI, 1102); Августин. О христианском учении, III, XVI, 24 (МРL, XXXIV, 74 р.); Письма, 98 (Бонифацию), 9 (МРL, XXXIII, 363 р.); Против Адиманта, XII, 3 (МРL, XLII, 144); Феодор Мопсуэстийский. Комметентарии на 1 Кор, СХI, 34 (МРG, LХVI, 889); Апостольские конституции, VII, 25 (MPG, I, 1018);Isidore Hispalensis. De ecclesiasticis officiis, I, XVIII, 3 (МРL, LХХХIII, 755)). Действительно, некоторые из древних учителей употребляли слово «превращение» (conversion) не для того, чтобы уничтожить субстанцию внешних знаков, а чтобы указать на отличие посвящённого таинству хлеба от обычного хлеба, того, каким он был прежде (Кирилл Иерусалимский. Катехизис, XXII, 2;XXIII, 7 (МРG, XXXIII, 1098, 1114-1115); Григорий Нисский. Катехитическая проповедь, 37 (МРG, XL, 5, 94bc); Иоанн Златоуст. О предательстве Иуды, I, 6 (МРG, ХLIХ, 580). Амвросий. О вере, IV, X, 124 (МРL,XVI, 641) и другие сочинения.). Но все они единодушно утверждают наличие в Вечере двух сторон - земной и Небесной, и не смущаются тем, что хлеб и вино суть земные знаки (Ириней. Против ересей,  IV, 18, 5 (данные об МРL не указаны)).

Что бы ни бормотали наши противники, во всяком случае очевидно, что здесь они противоречат древним учителям, авторитет которых нередко осмеливаются выставлять вопреки авторитету самого Бога. Так называемое «пресуществление» (transsubstantiatio) - изобретение недавнего времени. Оно не было известно не только в эпоху, когда ещё сохранялась чистота учения, но и позднее, когда эту чистоту уже запятнало множество извращений. Во всяком случае не было ни одного древнего отца, который не исповедовал бы прямо и открыто, что хлеб и вино суть знаки Тела и Крови Иисуса Христа (хотя порой отцы дают им другие имена с целью возвеличить таинство).

Что же касается утверждения древних о том, что через освящение хлеба совершается тайное превращение (conversio), так что возникает уже нечто иное, нежели хлеб и вино, то это не означает, как было сказано, что хлеб и вино исчезают. Это означает лишь то, что их надлежит отличать от обычной пищи, предназначенной исключительно для насыщения чрева, ибо эти хлеб и вино суть пища духовная, призванная питать наши души.

Таким образом, мы признаём истинным учение древних отцов. А на эти новоявленные утверждения о пресуществлении, то есть уничтожении хлеба и замене его телом Иисуса Христа, я отвечу так. Верно, что хлеб становится иным, чем был прежде. Но если наши противники надеются найти в этом обоснование своим измышлениям, я спрошу: а какое изменение, по их мнению, совершается в ходе крещения? Ибо древние признают, что здесь тоже имеет место чудесное превращение: тленный элемент становится духовным омовением. И однако никто не отрицает, что вода сохраняет свою субстанцию! Наши противники в ответ заявляют, что о Крещении нет такого свидетельства, как о Вечере: «Сие есть тело Моё». Но сейчас речь идёт не об этих словах, а только о слове «превращение», значение которого в обоих случаях одинаково. Так что пусть они остерегутся подобных легковесных возражений, обнаруживающих полную безосновательность их точки зрения.

В самом деле: значение может существовать только тогда, когда представленная в нём истина находит живой образ во внешнем знаке. Иисус Христос пожелал сделать для нас очевидным, что его Плоть есть пища. Но если бы Он предложил нам одну лишь пустую видимость хлеба, лишённую субстанции, в чем заключалось бы то сходство, которое должно привести нас от видимой вещи к представленному в ней невидимому благу? Если верить нашим противникам, придётся признать, что мы питаемся только пустой видимостью Плоти Христовой.

То же самое относится и к крещению; если бы перед нами был лишь призрачный образ воды, он не был бы надёжным залогом нашего очищения. Более того, подобное обманчивое зрелище могло бы стать для нас причиной сомнений. Короче говоря, природа таинства извращается, если земной знак не соответствует небесной реальности и перестаёт означать то, что должно быть познано через него. И потому истина Вечери упраздняется, коль скоро в ней отсутствует подлинный хлеб, представляющий подлинное Тело Иисуса Христа. Повторю ещё раз: Вечеря - не что иное, как видимое подтверждение сказанного в шестой главе Евангелия от Иоанна: Иисус Христос есть хлеб жизни, сшедший с Небес. Поэтому совершенно необходимо, чтобы в этой жизни для изображения духовной реальности предлагался материальный, видимый хлеб. В противном случае средство, посылаемое нам Богом для укрепления нас вопреки нашей немощи, пропадёт без пользы. Кроме того, каким образом св. Павел мог бы заключить, что все мы, причащающиеся от одного хлеба, - один хлеб и одно тело (1 Кор 10:17), если бы перед нами был только призрак хлеба, а не его подлинная субстанция?

 

15. e | Nec vero Satanae praestigiis tam foede unquam delusi fuissent, nisi quia iam fascinati erant illo errore, corpus Christi sub pane inclusum ore corporeo in ventrem transmitti. Tam brutae imaginationis causa fuit, quod consecratio tantundem apud eos valebat ac magica incantatio. Principium autem illud eos latebat, panem nonnisi hominibus ad quos dirigitur sermo esse sacramentum: sicuti aqua Baptismi in se non mutatur, sed nobis esse incipit quod prius non erat simulatque annexa est promissio. Exemplo similis sacramenti hoc melius liquebit. Aqua e rupe profluens in deserto [Exod. 17. b. 6] eiusdem rei tessera et signum erat Patribus, quam nobis figurat vinum in Coena. Docet enim Paulus, eundem potum spiritualem eos bibisse [1. Cor. 10. a. 4]. Atque iumentis populi et pecori communis erat aquatio. Unde facile colligitur, in elementis terrenis, dum ad spiritualem usumf adhibentur, non aliam fieri conversionem quam hominum respectu, quatenus illis promissionum sunt sigilla. Adhaec quum Dei consilium sit, ut iam saepius inculco, nos commodis vehiculis sursum ad se tollere, illud impie sua pervicacia frustrantur, qui ad Christum quidem nos vocant, sed sub pane invisibiliter latentem1. Neque enim fieri potest ut mens hominum, a locorum immensitate se expediens, ad Christum usque supra caelos penetretg. Quod illis negabat natura, magis noxio pharmaco corrigere tentarunt: ut manendo in terris nulla caelesti Christi propinquitate egeamus. En necessitas quae ipsos adegit ad transfigurandum Christi corpus. Bernardi quidem aetate, etsi durior invaluerat loquendi ratio, transsubstantiatio tamen nondum agnita erat. Ac omnibus retro seculis similitudo illa in ore omnium volitabat, pani et 361 vino rem spiritualema coniunctam esse in hoc mysterio1. De vocibus acute, ut sibi videntur, respondent, sed nihil afferendo causae praesenti consentaneumb. || Virga (inquiunt) Mosis in serpentem conversa, quanvis asciscat nomen serpentis, pristinum tamen retinet, virgaque dicitur [Exod. 4. a. 3, et 7. b. 10]. Ita secundum eos aeque probabile est, quanvis in novam substantiam transeat panis, καταχρηστικῶς, sed tamen non inepte, vocari quod apparet oculis. Sed quid simile aut vicinum reperiunt inter illustre miraculum et fictitiam eorum illusionem cuius nullus in terra oculus testis est? Praestigiis luserant magi, ut Aegyptiis persuasum esset, divina virtute ad mutandas creaturas supra naturae ordinem pollere. Prodit Moses, ac profligatis eorum fallaciis, insuperabilem Dei potentiam a sua parte stare ostendit: quia una eius virga omnes reliquas absumit [Ibidem 12]2. Sed quia ocularis fuit illa conversio, nihil ad praesentem causam, ut diximus: et exiguo post tempore visibiliter rediit virga ad suam formam3. Adde quod nescitur, substantiaene fuerit illa extemporalis conversio. Spectanda etiam est allusio ad virgas magorum: quas ideoc || colubrosd dicere noluit Prophetae, ne videretur innueref conversionem quae nulla erat: quiag praestigiatores illi nihil aliud quam tenebras spectantium oculis offuderanth. Quid autem cum eo simile habent istae locutiones, Panis quem frangimus, Quoties ederitis panem hunci [1. Cor. 10. b. 16 et 11. f. 26], Communicabant in fractione panis [Act. 2. g. 42], et aliak eiusmodi?l || Incantatione quidem magorum oculos tantum fuisse deceptos certum est. Quod ad Mosen, magis ambigua res est, per cuius manum Deo nihilo 362 magis difficile fuit ex virga facere serpentem, et rursus virgam ex serpente, quam induere Angelos carneis corporibus, et paulo post exuere. Si eadem vel affinis esset huius mysterii ratio, esset aliquis color eorum solutioni. Hoc igitur fixum maneat, non vere nec apte promitti nobis in Coena carnem Christi vere esse in cibum, nisi vera externi symboli substantia respondeat. Atque (ut error unus ex alio nascitur) locus Ieremiae tam insulse detortus est ad probandam transsubstantiationem, ut referre pigeat. Conqueritur Propheta lignum positum in pane suo [Iere. 11. d. 19]1: significans hostium saevitia panem suum infectum esse amaritudine. Quemadmodum David simili figura cibum suum fuisse felle corruptum et potum aceto deplorat [Psal. 69. c. 22]. Isti allegorice corpus Christi ligno crucis fuisse affixum volunt. At ita senserunt nonnulli veterum. Quasi vero non magis ignoscendum sit eorum inscitiae, et sepeliendum dedecus, quam addenda impudentia, ut cogantur cum genuino Prophetae sensu hostiliter adhuc confligere.

15. Et de fait, jamais n’eussent esté si vilainement abusez des illusions de Satan, s’ils n’eussent desja esté ensorcellez de cest erreur, que le corps de Christ estant enclos sous le pain, se prenoit en la bouche pour estre envoyé au ventre. La cause d’une fantasie si brutale a esté, que ce mot de Consecration leur estoit comme un enchantement ou conjuration d’art magique. Ce principe leur estoit incognu, que le pain n’est point Sacrement, sinon au regard des hommes, ausquels la Parolle est adressée. Comme l’eau du Baptesme n’est point changée en soy: mais quand la promesse y est adjoustée, elle commence de nous estre ce qu’elle n’estoit pas. Cecy sera encore mieux liquidé par l’exemple d’un Sacrement semblable. L’eau qui decouloit du rocher au desert servoit aux Juifs pour estre signe et mereau d’une mesme chose que nous figurent aujourdhuy le pain et le vin en la Cene: car sainct Paul dit qu’ils ont beu un mesme breuvage spirituel (Ex. 17:6; 1 Cor. 10:4). Or cependant elle servoit d’abbreuvoir pour le bestial. Dont il est aisé de recueillir, quand les elemens terrestres sont appliquez à l’usage spirituel de la foy, qu’il ne s’y fait autre conversion, qu’au regard des hommes: d’autant que ce leur sont seaux des promesses de Dieu. Davantage, puis que l’intention de Dieu est, comme j’ay desja souvent reiteré, de nous eslever à soy par moyens qu’il cognoit propres, ceux qui en nous appellant à Christ, veulent que nous le cherchions estant invisiblement caché sous le pain, font tout au rebours. De monter à Christ il n’en estoit pas question entre eux: pource qu’il y avoit trop long intervalle. Parquoy ce qui leur estoit abbatu de nature, ils ont tasché de le corriger par un remede plus pernicieux: c’est qu’en demeurant en terre nous n’ayons nul besoin d’approcher des cieux, pour estre conjoints à Jesus Christ. Voila toute la necessité qui les a contraints à transfigurer le corps de Christ. Du temps de sainct Bernard, combien qu’il y eust desja un langage plus dur et plus lourd, toutesfois la transsubstantiation n’estoit pas encore cognue. Auparavant jamais n’avoit esté que ceste similitude ne fust en la bouche d’un chacun, que le corps et le sang de Jesus Christ sont conjoints en la Cene avec le pain et le vin. Il leur semble qu’ils ont de belles eschappatoires, quant au texte expres qu’on leur allegue: où notamment les deux parties du Sacrement sont appellées pain et vin. Car ils repliquent que la verge de Moyse estant convertie en serpent (Ex. 4:3; 7:10), combien qu’elle empruntast le nom de serpent, ne laissoit pas de retenir le sien naturel de verge. Dont ils concluent qu’il n’y a nul inconvenient que le pain, combien qu’il soit changé en autre substance, pource qu’il apparoit pain aux yeux, en retienne quant et quant le nom. Mais qu’est-ce qu’ils trouvent de semblable ou prochain entre le miracle de Moyse, qui est tout notoire, et leur illusion diabolique, de laquelle il n’y a œil en terre qui puisse estre tesmoin? Les Magiciens faisoyent leur sorcellerie pour persuader au peuple d’Egypte qu’ils estoyent garnis de vertu divine pour changer les creatures. Moyse vient alencontre: et apres avoir rabbatu leur fallace, monstre que la puissance invincible de Dieu estoit de son costé, d’autant qu’il fait engloutir toutes les verges des autres par la sienne (Ex. 7:12). Mais puis que telle conversion s’est faite à veue d’oeil, elle n’appartient point à la cause presente, comme j’ay dit. Et aussi un petit apres, la verge retourna à sa premiere forme. Outreplus, on ne sait si ceste conversion soudaine fust vrayement en la substance. Il faut aussi noter que Moyse a opposé sa verge à celle des Magiciens, et pour ceste cause luy a laissé son nom naturel: afin qu’il ne semblast accorder à ces trompeurs une conversion qui estoit nulle, d’autant qu’ils avoyent esblouy les yeux des ignorans par leurs enchantemens. Or cela ne se peut tirer à des sentences toutes diverses, quand il est dit, Le pain que nous rompons est la communication du corps de Christ. Item, Quand vous mangerez de ce pain, il vous souviendra de la mort du Seigneur. Item, Ils communiquoyent à rompre le pain (1 Cor. 10:16; 11:26; Act. 2:42). Tant y a qu’il est bien certain que les Magiciens par leur enchantement ne faisoyent que tromper la veue. Quant est de Moyse, il y a plus grande doute: par la main duquel il n’a point esté plus difficile à Dieu de faire d’une verge un serpent, et derechef d’un serpent une verge, que de vestir les Anges de corps charnels, et puis les en despouiller. S’il y avoit pareille raison en la Cene, ou qui en approchast, ces bonnes gens auroyent quelque couleur en leur solution. Mais puis qu’il n’est pas ainsi, que ce poinct nous demeure arresté, qu’il n’y auroit nulle raison ne fondement pour nous figurer en la Cene que la chair de Jesus Christ est vrayement viande, sinon que la vraye substance du signe exterieur respondist à cela. Or comme un erreur est engendré de l’autre, ils ont si sottement tiré un passage de Jeremie pour approuver leur transsubstantiation, que j’ay honte de le reciter. Le Prophete se plaind qu’on a mis du bois en son pain (Jer. 11:19): signifiant que ses ennemis luy ont cruellement osté le goust de son manger. Comme David par semblable figure se lamente que son pain luy a esté corrompu de fiel, et son boire de vinaigre (Ps. 69:22). Ces Docteurs subtils exposent par allegorie, que le corps de Jesus Christ a esté pendu au bois. Ils allegueront qu’aucuns des Anciens l’ont ainsi entendu. A quoy je respond que c’est bien assez de pardonner à leur ignorance, et ensevelir leur deshonneur, sans adjouster ceste impudence, de les faire boucliers pour rebouter le sens naturel du Prophete.

15. The error of transubstantiation favoured by the consecration, which was a kind of magical incantation. The bread is not a sacrament to itself, but to those who receive it. The changing of the rod of Moses into a serpent gives no countenance to Popish transubstantiation. No resemblance between it and the words of institution in the Supper. Objection. Answer.

They could not have been so shamefully deluded by the impostures of Satan had they not been fascinated by the erroneous idea, that the body of Christ included under the bread is transmitted by the bodily mouth into the belly. The cause of this brutish imagination was, that consecration had the same effect with them as magical incantation. They overlooked the principle, that bread is a sacrament to none but those to whom the word is addressed, just as the water of baptism is not changed in itself, but begins to be to us what it formerly was not, as soon as the promise is annexed. This will better appear from the example of a similar sacrament. The water gushing from the rock in the desert was to the Israelites a badge and sign of the same thing that is figured to us in the Supper by wine. For Paul declares that they drank the same spiritual drink (1 Cor. 10:4). But the water was common to the herds and568flocks of the people. Hence it is easy to infer,that in the earthly elements, when employed for a spiritual use, no other conversion takes place than in respect of men, inasmuch as they are to them seals of promises. Moreover, since it is the purpose of God, as I have repeatedly inculcated, to raise us up to himself by fit vehicles, those who indeed call us to Christ, but to Christ lurking invisibly under bread, impiously, by their perverseness, defeat this object. For it is impossible for the mind of man to disentangle itself from the immensity of space, and ascend to Christ even above the heavens. What nature denied them, they attempted to gain by a noxious remedy. Remaining on the earth, they felt no need of a celestial proximity to Christ. Such was the necessity which impelled them to transfigure the body of Christ. In the age of Bernard, though a harsher mode of speech had prevailed, transubstantiation was not yet recognised. And in all previous ages, the similitude in the mouths of all was, that a spiritual reality was conjoined with bread and wine in this sacrament. As to the terms, they think they answer acutely, though they adduce nothing relevant to the case in hand. The rod of Moses (they say), when turned into a serpent, though it acquires the name of a serpent, still retains its former name, and is called a rod; and thus, according to them, it is equally probable that though the bread passes into a new substance, it is still called by catachresis, and not inaptly, what it still appears to the eye to be. But what resemblance, real or apparent, do they find between an illustrious miracle and their fictitious illusion, of which no eye on the earth is witness? The magi by their impostures had persuaded the Egyptians, that they had a divine power above the ordinary course of nature to change created beings. Moses comes forth, and after exposing their fallacies, shows that the invincible power of God is on his side, since his rod swallows up all the other rods. But as that conversion was visible to the eye, we have already observed, that it has no reference to the case in hand. Shortly after the rod visibly resumed its form. It may be added, that we know not whether this was an extemporary conversion of substance.1 For we must attend to the illusion to the rods of the magicians, which the prophet did not choose to term serpents, lest he might seem to insinuate a conversion which had no existence, because those impostors had done nothing more than blind the eyes of the spectators. But what resemblance is there between that expression and the following? “The bread which we break;”—“As often as ye eat this bread;”—“They communicated in the breaking of bread;” and so forth. It is certain that the eye only was deceived by the incantation of the magicians. The matter is more doubtful with regard to Moses, by whose hand it was not more difficult for God to make a serpent out of a rod, and again to make a rod out of a serpent, than to clothe angels with corporeal569bodies, and a little after unclothe them. If the case of the sacrament were at all akin to this, there might be some colour for their explanation. Let it, therefore, remain fixed that there is no true and fit promise in the Supper,that the flesh of Christ is truly meat, unless there is a correspondence in the true substance of the external symbol. But as one error gives rise to another, a passage in Jeremiah has been so absurdly wrested, to prove transubstantiation, that it is painful to refer to it. The prophet complains that wood was placed in his bread, intimating that by the cruelty of his enemies his bread was infected with bitterness, as David by a similar figure complains, “They gave me also gall for my meat: and in my thirst they gave me vinegar to drink” (Psalm 69:21). These men would allegorise the expression to mean, that the body of Christ was nailed to the wood of the cross. But some of the Fathers thought so! As if we ought not rather to pardon their ignorance and bury the disgrace, than to add impudence, and bring them into hostile conflict with the genuine meaning of the prophet.

15. Zij zouden nooit door de betovering van Satan zo schandelijk bedrogen zijn, indien ze niet reeds betoverd waren door die dwaling, dat het lichaam van Christus, in het brood besloten, door de lichamelijke mond in de buik neergelaten wordt. De oorzaak van deze zo plompe inbeelding was deze, dat de consecratie bij hen zoveel betekende als een magische betovering. Maar dit beginsel was voor hen verborgen, dat het brood slechts een sacrament is voor die mensen, tot wie het woord gericht wordt; evenals het water van de Doop in zichzelf niet verandert, maar voor ons begint te zijn, wat het tevoren niet was, zodra als de belofte er mee verbonden wordt (Ex. 17:6) Door het voorbeeld van een gelijk sacrament zal dit beter blijken. Het water, dat uit de rots stroomde in de woestijn was voor de vaderen een pand en teken van dezelfde zaak, die ons wordt afgebeeld door de wijn bij het Avondmaal. Want Paulus leert (1 Cor. 10:4) dat ze dezelfde geestelijke drank gedronken hebben. Maar ook de lastdieren van het volk en het vee gebruikten het water. Daaruit kan men gemakkelijk opmaken, dat in de aardse elementen, wanneer ze tot een geestelijk gebruik aangewend worden, geen andere verandering plaats heeft, dan ten opzichte der mensen, inzoverre ze voor hen zegelen zijn der beloften. Bovendien, daar het Gods bedoeling is, zoals ik reeds meermalen gepoogd heb in te prenten, ons door geschikte middelen opwaarts tot zich te heffen, wordt dit goddeloos verijdeld door de hardnekkigheid van hen, die ons wel tot Christus roepen, maar dan tot een Christus, die op onzichtbare wijze schuil gaat onder het brood. Immers het is, zeggen ze, onmogelijk, dat de geest der mensen, zich losmakend van de onmetelijke plaatselijke afstand, tot Christus boven de hemelen doordringt. Hetgeen de natuur hun ontzegde, hebben ze door een nog schadelijker geneesmiddel pogen te verbeteren, opdat wij, op aarde blijvend, de nabijheid van Christus in de hemel niet behoeven te derven. Ziedaar de noodzakelijkheid, die hen er toe gebracht heeft het lichaam van Christus te doen veranderen van gedaante. In de tijd van Bernardus was de transsubstantiatie, ofschoon een harder manier van spreken in gebruik was gekomen dan vroeger, toch nog niet bekend. En in alle vorige eeuwen was deze gelijkenis in aller mond, dat in dit sacrament met het brood en de wijn een geestelijke zaak verbonden was. Aangaande de woorden brood en wijn antwoorden zij, naar ze menen, scherpzinnig, maar ze brengen niets aan, dat past bij de zaak, waarover het gaat. De staf van Mozes, zeggen ze, die veranderd was in een slang, krijgt wel de naam van slang, maar behoudt zijn oude naam en wordt staf genoemd (Ex. 4:3; 7:10) Zo is het volgens hen even aannemelijk, dat het brood, ofschoon het tot een nieuwe substantie overgaat, in oneigenlijke zin, maar toch niet ongeschikt, brood genoemd wordt, wat het ook voor de ogen schijnt te zijn. Maar welke gelijkheid of verwantschap vinden ze tussen dat luisterrijke wonder en hun verzonnen bedriegerij, van welke geen enkel oog op aarde getuige is? De tovenaars hadden met hun tovenarijen gewerkt, om de Egyptenaren ervan te overtuigen, dat ze door Goddelijke kracht het vermogen hadden om schepselen boven de orde der natuur te veranderen. Mozes komt te voorschijn, en toont door hun bedriegerijen te verslaan, aan, dat de onoverwinnelijke kracht Gods aan zijn zijde stond, omdat zijn staf alleen alle overige staven verslindt. Maar omdat die verandering met de ogen zichtbaar was, doet ze niets terzake voor ons onderwerp, zoals wij gezegd hebben; gelijk na korte tijd de staf zichtbaar terugkeerde tot zijn vorige gedaante. Daar komt bij, dat men niet weet, of die tijdelijke verandering een verandering der substantie geweest is. Ook moet men er op letten, dat de staf zijn naam behoudt door de vergelijking met de staven der tovenaars; want de profeet heeft die staven daarom geen slangen willen noemen, opdat hij niet zou schijnen een verandering te kennen te geven, die geen verandering was; immers die tovenaars hadden niets anders gedaan dan de ogen der toeschouwers verblinden. Maar wat hebben deze uitdrukkingen daarmee voor overeenkomst: "Het brood, dat wij breken"; "zo dikwijls als gij dit brood zult eten"; "zij hielden gemeenschap in de breking des broods", en andere dergelijke! Dat door de bezwering der tovenaars alleen de ogen bedrogen zijn geweest, is zeker. Wat Mozes betreft, is de zaak niet zo duidelijk, maar het was voor God niets moeilijker door zijn hand van de staf een slang te maken en wederom van de slang een staf, dan de engelen te bekleden met vleselijke lichamen en hen een weinig later weer daarvan te ontdoen. Indien het met dit sacrament evenzo of op een dergelijke wijze stond, zou hun oplossing een schijn van juistheid hebben. Dit moet dus vastblijven, dat ons niet naar waarheid en niet op geschikte wijze bij het Avondmaal beloofd wordt, dat het vlees van Christus waarlijk tot spijs is, tenzij de waarachtige substantie van het uiterlijk teken daaraan beantwoordt. En (gelijk de ene dwaling uit de andere ontstaat) de plaats van Jeremia (Jer. 11:19) wordt zo dwaas verdraaid om de transsubstantiatie te bewijzen, dat het mij verdriet het te vermelden. De profeet klaagt, dat er hout gelegd is in zijn brood1 : te kennen gevend, dat door de wreedheid der vijanden zijn brood bitter gemaakt was. Evenals David (Ps. 69:22) met een gelijk beeld klaagt, dat zijn spijs bedorven is door gal en zijn drank door edik. Zij willen, dat hierdoor allegorisch wordt aangeduid, dat het lichaam van Christus aan het hout des kruises is gehecht. Maar, zeggen ze, zo hebben sommigen der oude leraars het opgevat. Alsof het niet beter was hun onwetendheid te vergeven hun schande te begraven, dan de onbeschaamdheid er aan toe te voegen, dat ze gedwongen worden nu nog met de ware zin van de profeet op vijandige wijze te strijden.

15. Der tatsächliche Grund und die vorgebrachten Begründungen für die Transsubstantiationslehre

Sie wären nun aber von den Gaukeleien des Satans nie und nimmer so jämmerlich angeführt worden, wenn sie nicht schon (zuvor) von jenem Irrtum bezaubert gewesen wären, der Leib Christi sei in das Brot eingeschlossen und werde dann mit dem leiblichen Munde in den Leib befördert. Die Ursache für diese grobe Einbildung bestand darin, daß die Weihe (Konsekration) bei ihnen ebensoviel bedeutete wie eine Zauberbeschwörung. Dabei war ihnen aber der Grundsatz verborgen, daß das Brot nur für solche Menschen ein Sakrament ist, an die sich das Wort richtet, wie sich auch das Wasser der Taufe nicht in sich verändert, sondern, sobald sich die Verheißung mit ihm verbindet, für uns etwas zu sein anfängt, was es zuvor nicht war.

Ich will ein ähnliches Sakrament als Beispiel nehmen; dann wird die Sache deutlicher werden. Das Wasser, das in der Wüste aus dem Felsen hervorfloß (Ex. 17,6), war für die Väter das Erkennungsmerkmal und Zeichen für die nämliche Sache, die uns der Wein im Abendmahl veranschaulicht. Denn Paulus lehrt, sie hätten (mit uns) „einerlei geistlichen Trank getrunken“ (1. Kor. 10,4). Dieses Wasser haben nun aber zusammen mit dem Volke auch seine Lasttiere und sein Vieh genossen. Daraus ergibt sich mit Leichtigkeit, daß bei den irdischen 952 Elementen, wenn sie zu geistlichem Gebrauch angewendet werden, keine andere Verwandlung stattfindet als mit Bezug auf die Menschen, insofern diese Elemente für sie ja Siegel der Verheißungen sind.

Und zudem: wenn es, wie ich nun zu mehreren Malen einschärfe, Gottes Absicht ist, uns mit geeigneten Mitteln zu sich emporzuheben, so machen das die Leute, die uns zwar zu Christus rufen, aber zu dem, der unsichtbar unter dem Brot verborgen liegen soll, mit ihrer Halsstarrigkeit gottlos zunichte. Es kann doch nicht geschehen (so meinten sie), daß sich der Geist des Menschen von dem unermeßlichen räumlichen Abstand freimacht und über die Himmel hinaus bis zu Christus dringt. Und was ihnen die Natur versagte, das haben sie dann mit einer noch schädlicheren Arznei zu bessern gesucht, damit wir auf Erden bleiben und dabei (doch) nicht die Nähe des himmlischen Christus entbehren. Man sehe: das ist also die Notwendigkeit, die sie dazu gezwungen hat, den Leib Christi in seiner Substanz sich verwandeln zu lassen!

Zur Zeit des Bernhard hatte sich zwar schon eine recht harte Redeweise durchgesetzt; aber die Transsubstantiation war noch nicht anerkannt. Und in allen Jahrhunderten zuvor war das Gleichnis in aller Munde, in diesem Sakrament sei die geistliche Sache mit Brot und Wein verbunden.

Was die Worte (Brot und Wein) betrifft (die doch gegen solche Verwandlung sprechen), so geben sie zwar nach ihrer Meinung scharfsinnige Antworten; aber sie bringen dabei nichts vor, was zu der Sache, die hier zur Verhandlung steht, paßte. So sagen sie: der Stab des Mose, der in eine Schlange verwandelt wurde, bekommt zwar den Namen „Schlange“, aber er behält trotzdem den früheren Namen bei und wird als „Stab“ bezeichnet (Ex. 4,3; 7,10). So ist es nach ihrer Meinung im gleichen Maße anzuerkennen, wenn das Brot, obwohl es in eine neue Substanz übergeht, doch im uneigentlichen Sinne, aber doch nicht ohne Sinn als das bezeichnet wird, was es vor Augen und dem Anschein nach ist (nämlich eben als Brot). Aber was für eine Ähnlichkeit oder Verwandtschaft finden sie zwischen jenem Wunder, das doch bekannt ist, und ihrer ersonnenen Betrügerei, für die kein einziges Auge auf Erden Zeuge ist? (Die Sache war vielmehr so:) Die Zauberer trieben mit Gaukeleien ihr Spiel, um den Ägyptern die Überzeugung beizubringen, sie feien mit göttlicher Kraft ausgerüstet, um über die Ordnung der Natur hinaus die Kreaturen zu verwandeln. Da trat Mose auf, machte alle ihre Betrügereien zunichte und zeigte damit, daß die unüberwindliche Kraft Gottes auf seiner Seite stand, weil ja sein Stab allein alle übrigen verschlang (Ex. 7,12). Aber weil diese Verwandlung mit Augen sichtbar war, so hat sie, wie gesagt, mit unserer Sache hier nichts zu tun, auch kehrte der Stab kurze Zeit nachher in sichtbarer Weise wieder zu seiner Gestalt zurück (Ex. 7,15). Dazu kommt, daß man nicht weiß, ob jene zeitlich vorübergehende Verwandlung auch eine solche der Substanz gewesen ist. Auch muß man beachten, daß Mose (durch die Beibehaltung des Namens „Stab“) auf die Stäbe der Zauberer anspielt; denn der Prophet wollte diese Stäbe nicht als „Schlangen“ bezeichnen, um nicht den Eindruck zu erwecken, als deutete er eine Verwandlung an, die keine war; denn diese Gaukler hatten ja nichts anderes getan als die Augen der Zuschauer in Finsternis versetzt. Was besteht nun für eine Ähnlichkeit zwischen diesem Vorgang und den Worten über das Abendmahl? Ich nenne etwa: „Das Brot, das wir brechen ...“ (1. Kor. 10,16), oder: „Sooft ihr von diesem Brot esset ...“ (1. Kor. 11,26), oder: „Sie hatten Gemeinschaft im Brotbrechen ...“ (Apg. 2,42; ungenau) – oder ähnliche Worte. Es ist doch sicher, daß durch die Beschwörung der Zauberer bloß die Augen betrogen worden sind. Was Mose betrifft, so ist die Sache nicht so deutlich: es war eben für Gott genau so leicht, durch seine Hand aus dem Stab eine Schlange und wiederum aus der Schlange einen Stab zu machen, als den Engeln fleischliche Leiber anzulegen und sie ihnen wieder auszuziehen. 953 Wenn es mit diesem Sakrament gleich oder ähnlich bestellt wäre, so hätte die Lösung dieser Leute einigen Schein für sich. (Das ist aber nicht der Fall.) Es muß also fest stehenbleiben: im Abendmahl wird uns nur dann in Wahrheit und sachentsprechend die Verheißung gegeben, daß Christi Fleisch (uns) wahrhaft zur Speise wird, wenn dieser Verheißung die wirkliche Substanz des äußeren Merkzeichens entspricht.

Aber es entsteht ja immer ein Irrtum aus dem anderen, und so hat man auch eine Stelle bei Jeremia dermaßen unsinnig verdreht, um die Transsubstantiation zu beweisen, daß es mich verdrießt, davon zu berichten. Der Prophet klagt, daß man in sein Brot Holz gelegt hat (Jer. 11,19; nach der lateinischen Übersetzung, der Vulgata), und damit deutet er an, daß durch das Wüten seiner Feinde sein Brot voll Bitternis geworden ist. Das ist so, wie auch David unter Benutzung des gleichen Bildes klagt, man habe ihm seine Speise mit Galle und sein Getränk mit Essig verdorben (Ps. 69,22). Unsere Widersacher aber geben der Stelle (bei Jeremia) eine sinnbildliche Deutung in der Weise, daß hier gesagt wäre, Christi Leib sei an das Holz des Kreuzes geheftet (und dann nach dieser Stelle in das Brot gelegt) worden. Aber, so entgegnen sie wohl, so haben doch auch einige von den Alten gedacht! Als ob es nicht besser wäre, ihnen ihre Unwissenheit zugute zu halten und ihre Schande zuzudecken, als noch eine Unverschämtheit zuzufügen, so daß die Alten nun gezwungen werden, mit dem ursprünglichen Sinn des Prophetenworts feindselig aneinanderzugeraten.

15. И в самом деле, наши противники никогда не попались бы так глупо на уловки Сатаны, если бы не были ослеплены тем заблуждением, что тело Христово, будучи заключено в образе хлеба, может быть взято в рот и отправлено во чрево. Причиной такого глупейшего заблуждения стало слово «освящение», воспринятое ими как некое колдовское заклинание. При этом от них остался скрытым тот факт, что хлеб является таинством только для людей, к которым обращено Слово Божье (как и вода крещения сама по себе не меняется, но становится тем, чем не была прежде, только тогда, когда соединяется с обетованием).

Всё это легче объяснить на примере сходного таинства. Вода, истекающая из скалы в пустыне (Исх 17:6), послужила для евреев знаком и символом той же реальности, какую сегодня представляют для нас хлеб и вино Вечери. Ибо св. Павел говорит, что они (евреи) пили то же духовное питие (1 Кор 10:4). И однако той же самой водой поили скот! Отсюда нетрудно заключить, что когда земные элементы привлекаются верой для духовного употребления, они претерпевают превращение только с точки зрения людей - постольку, поскольку запечатлевают для нас Божьи обетования.

Далее, намерение Бога состоит в том (как я уже неоднократно повторял), чтобы приблизить нас к Себе теми способами, которые Он считает подходящими. Те же, кто, говоря о Христе, хочет заставить нас искать Его незримо таящимся в образе хлеба, совершают прямо противоположное. У них и речи нет о том, чтобы подняться ко Христу, ибо Он находится слишком высоко. Поэтому они пытаются исправить то, в чём им отказано природой, самым пагубным способом, а именно: оставаясь на земле, мы не испытываем никакой надобности приближаться к Небу для того, чтобы соединиться с Иисусом Христом. Вот тот мотив, который побуждает их говорить о превращении тела Христова.

Во времена св. Бернара, когда уже вошёл в употребление более грубый и упрощённый способ выражения, пресуществление ещё не было известно. А в предыдущие столетия считалось общепризнанным, что Тело и Кровь Иисуса Христа соединены в Вечере с хлебом и вином.

Когда нашим противникам указывают на тексты, где две части таинства прямо называются хлебом и вином, они пытаются отговориться следующим примером. Жезл Моисея (заявляют они) превратился в змея, однако по природе не перестал называться жезлом (Исх 4:3; 7:10). Отсюда они заключают, что нет ничего несообразного в том, чтобы претворившийся в другую субстанцию хлеб тем не менее по-прежнему именовался хлебом, поскольку сохраняет его внешний вид. Но что общего или близкого находят они между известным чудом Моисея и своим дьявольским обольщением, которое не может подтвердить ни один земной свидетель? Чародеи явили своё колдовское искусство для того, чтобы убедить египтян, будто они обладают божественной силой, способной изменять творения (Исх 7:11-12). Против них выступил Моисей и разоблачил их обман, доказав, что непобедимая сила Божья на его стороне: ведь именно она заставила Моисеев жезл поглотить все остальные жезлы. Но так как это превращение совершилось на виду у всех, оно не имеет отношения к тому предмету, о котором идёт речь. И опять же, вслед за тем жезл вновь обрёл свою первоначальную форму. Вдобавок неизвестно, действительно ли это внезапное превращение коснулось субстанции жезла. Следует также помнить, что Моисей противопоставил свой жезл жезлам чародеев и по этой причине сохранил за ним его природное имя, чтобы не создалось впечатления, будто он вслед за этими обманщиками признаёт мнимое превращение (ведь они просто ослепили невежд своими чарами). Что общего между этим примером и следующим изречением: «Хлеб, который преломляем, не есть ли приобщение Тела Христова?» (1 Кор 10:16) Или: «всякий раз, когда вы едите хлеб сей, ... смерть Господню возвещаете» (1 Кор 11:26)? Или: «Они ... пребывали ... в общении и преломлении хлеба» (Деян 2:42)?

Итак, очевидно, что чародеи своим колдовством просто обманывали зрение. Что касается Моисея, здесь не всё так просто. Во всяком случае, превратить его рукой жезл в змея, а затем обратно змея в жезл Богу было не труднее, чем облечь Ангелов плотскими телами, а затем совлечь эти тела. Если бы в Вечере происходило нечто подобное, наши достопочтенные противники имели бы некоторое основание для своих выводов. Но поскольку это не так, будем считать решённым следующее: у нас нет иных причин полагать, что в Вечере Плоть Иисуса Христа поистине становится пищей, кроме той, что этому соответствует подлинная субстанция внешнего знака.

Но одно заблуждение рождает другое. Ради подтверждения своей доктрины пресуществления наши противники ссылаются на слова Иеремии, причём столь неловко, что мне совестно говорить об этом. Пророк сетует нато, что ему в хлеб подложили дерево (Иер 11:10), желая тем самым сказать, что враги по жестокости своей лишили вкуса его пищу. К такому же способу выражения прибегает и Давид, когда жалуется, что ему дали в пищу жёлчь и напоили его уксусом (Пс 68/69:22). А наши утончённые учители заявляют, что слова Иеремии - аллегория, в которой подразумевается, что тело Иисуса Христа было подвешено на древе. По их мнению, именно так понимали это некоторые из древних. На это я отвечу: не достаточно ли того, что нам приходится прощать нашим противникам их невежество и недобросовестность? Должны ли мы ещё добавить к этому бесстыдство, с каким они заставляют древних служить им опорой в опровержение истинного смысла слов пророка?

 

16. Alii qui vident non posse analogiam signi et rei signatae convelli quin mysterii veritas concidat, fatentur panem Coenae vere substantiam esse terreni et corruptibilis elementi, nec quicquam in se pati mutationis, sed sub se habere inclusum Christi corpus2. Si ita sensum suum explicarent, dum panis in mysterio porrigitur, annexam esse exhibitionem corporis, quia inseparabilis est a signo suo veritas3: non valde pugnarem. Sed quia in pane corpus ipsum locantes, ubiquitatem illi affingunt naturae suae contrariam, addendo autem Sub pane, illic occultum latere volunt4: tales astutias e suis latebris paulisper extrahere necesse est. Neque enim adhuc ex professo totam hanc causam absolvere in animo est: sed tantum ut disputationis, quae mox suo loco sequetur5, fundamenta iaciam. Volunt ergo Christi corpus invisibile esse et immensum, ut sub pane lateat: quia se cum eo communicare aliter non putant, quam si in panem descendat: modum vero descensus, quo nos ad se sursum evehit, non comprehendunt. || Obtendunt quoscunque possunt colores: sed ubi omnia dixerunt, satis apparet locali Christi praesentiae insisterea. || Unde id? nempe quia non aliam carnis et sanguinis participationem concipere sustinent, nisi quae vel 363 loci coniunctione atque contactu, vel crassa aliqua inclusione consteta.

16. Les autres, qui voyent qu’on ne peut rompre la proportion qui est entre le signe et la chose signifiée, que la verité du mystere n’aille bas, confessent bien que le pain de la Cene est vrayement substantiel, element terrestre et corruptible, et qu’il ne reçoit aucun changement en soy: mais ils disent que neantmoins le corps de Jesus Christ y est enclos. S’ils disoyent rondement, que quand le pain nous est presenté en la Cene, il y a vraye exhibition du corps, d’autant que la verité est inseparable d’avec son signe, je ne contrediroye pas beaucoup: mais d’autant qu’en fermant le corps dans le pain, ils imaginent qu’il est par tout, ce qui est contraire à sa nature; puis en adjoustant, qu’il est sous le pain, ils l’enserrent là comme en cachette: il est besoin de descouvrir telles astuces. Non pas que pour ceste heure je vueille deschiffrer le tout, mais ce que j’en diray servira de fondement pour la dispute qui suyvra cy apres en son lieu. Ils veulent que le corps de Jesus Christ soit invisible et infini, pour estre caché sous le pain: d’autant qu’à leur opinion, ils ne le peuvent recevoir, sinon qu’il descende là. Or ils ne cognoissent point la façon de descendre dont nous avons parlé, qui est pour nous eslever au ciel. Vray est qu’ils pretendent beaucoup de belles couleurs: mais apres qu’ils ont tout dit, il appert qu’ils s’amusent à une presence locale. Et dont vient cela, sinon qu’ils ne peuvent concevoir autre participation du corps de Jesus Christ, sinon qu’ils le tiennent icy bas comme pour le manier à leur appetit?

16. Refutation of consubstantiation; whence the idea of ubiquity.

Some, who see that the analogy between the sign and the thing signified cannot be destroyed without destroying the truth of the sacrament, admit that the bread of the Supper is truly the substance of an earthly and corruptible element, and cannot suffer any change in itself, but must have the body of Christ included under it. If they would explain this to mean, that when the bread is held forth in the sacrament, an exhibition of the body is annexed, because the truth is inseparable from its sign, I would not greatly object. But because fixing the body itself in the bread, they attach to it an ubiquity contrary to its nature, and by adding under the bread, will have it that it lies hid under it,1 I must employ a short time in exposing their craft, and dragging them forth from their concealments. Here, however, it is not my intention professedly to discuss the whole case; I mean only to lay the foundations of a discussion which will afterwards follow in its own place. They insist, then, that the body of Christ is invisible and immense, so that it may be hid under bread, because they think that there is no other way by which they can communicate with him than by his descending into the bread, though they do not comprehend the mode of descent by which he raises us up to himself. They employ all the colours they possibly can, but after they have said all, it is sufficiently apparent that they insist on the local presence of Christ. How so? Because they cannot conceive any other participation of flesh and blood than that which consists either in local conjunction and contact, or in some gross method of enclosing.

16. Anderen, die zien, dat de analogie van het teken en de betekende zaak niet kan worden weggenomen zonder dat de waarheid van het sacrament verdwijnt, erkennen, dat het brood van het Avondmaal waarlijk is een substantie van een aards en verderfelijk element, en in 't geheel geen verandering ondergaat, maar dat het Christus' lichaam onder zich ingesloten heeft. Indien ze hun gevoelen zo uitlegden, dat, wanneer het brood in het sacrament uitgereikt wordt, tegelijkertijd het lichaam gegeven wordt, omdat de waarheid onafscheidelijk is van haar teken, zou ik niet zeer daartegen strijden. Maar omdat ze het lichaam zelf in het brood plaatsen en het daardoor een alomtegenwoordigheid toedichten, die strijdt tegen zijn natuur, en omdat ze door de toevoeging: onder het brood, bedoelen, dat het lichaam daar verborgen schuilt, is het nodig zulke listigheden even uit hun schuilhoeken voor de dag te halen. Immers het is nog niet mijn bedoeling opzettelijk deze ganse zaak af te handelen, maar ik wil nu slechts de fundamenten leggen voor de uiteenzetting, die weldra te zijner plaatse volgen zal. Zij willen dus, dat het lichaam van Christus onzichtbaar is en onmetelijk, opdat het onder het brood moge verborgen zijn: want zij menen, dat ze met Hem geen gemeenschap kunnen hebben anders dan wanneer Hij in het brood nederdaalt; maar de wijze der nederdaling, door welke Hij ons tot zich opwaarts heft, begrijpen zij niet. Zij gebruiken alle mogelijke voorwendsels; maar wanneer ze alles gezegd hebben, blijkt voldoende, dat ze aanhouden op de plaatselijke tegenwoordigheid van Christus. Vanwaar dat? Wel, omdat ze niet in staat zijn, een ander deelhebben aan het vlees en bloed te bedenken, dan een dat bestaat in plaatselijke verbinding en aanraking of in een of andere grove insluiting.

16. Zweiter Unterabschnitt: Andere Vertreter der räumlichen Gegenwart Christi im Abendmahl (16-19). Die gegnerische Behauptung

Es gibt andere, die sehen, daß man das Entsprechungsverhältnis von Zeichen und bezeichneter Sache nicht zerstören kann, ohne daß damit die Wahrheit des Sakraments zusammenbricht, und die deshalb zugeben, daß das Brot im Abendmahl in Wahrheit die Substanz eines irdischen und vergänglichen Elements ist und keinerlei Verwandlung an sich erfährt, aber (und das ist der entscheidende Punkt) den Leib Christi „unter“ (in) sich eingeschlossen hat.

Es könnte nun sein, daß sie ihre Meinung so auslegten: wenn das Brot im Sakrament dargereicht wird, so ist damit die Darbietung des Leibes Christi unmittelbar verbunden, weil das Zeichen die in ihm dargestellte Wahrheit unabtrennbar bei sich hat. Wäre es so, dann würde ich keinen wesentlichen Streit erheben.

Tatsächlich aber denken sie den Leib selber im Brote räumlich anwesend und dichten ihm dabei eine Allgegenwärtigkeit an, die mit seiner Natur im Widerspruch steht, auch fügen sie die Wörtlein „Unter dem Brote“ hinzu und wollen damit zeigen, der Leib liege unter dem Brote verborgen. Weil es so steht, darum ist es vonnöten, solche Verschlagenheiten ein wenig aus ihren Schlupfwinkeln hervorzuziehen. Ich habe nun hier noch nicht im Sinne, diese ganze Angelegenheit als eigentliches Thema zu behandeln, sondern ich möchte nur zu der Auseinandersetzung, die bald an dem für sie vorgesehenen Orte folgen wird, die Fundamente legen. Sie wollen also, daß der Leib Christi unsichtbar und unermeßlich (d.h. unräumlich) sei, damit er unter dem Brote verborgen liege; denn sie glauben nicht anders mit ihm Gemeinschaft haben zu können, als wenn er in das Brot herniedersteigt. Die Art solchen Herniedersteigens aber, vermöge deren er uns zu sich in die Höhe hebt, begreifen sie nicht. Sie benutzen alle möglichen Scheinfarben als Vorwand; aber wenn sie alles ausgesprochen haben, so wird genugsam augenscheinlich, daß sie auf einer räumlichen Gegenwart Christi bestehen. Woher kommt das nun? Sie können sich eben kein anderes Teilhaben an seinem Fleisch und Blut vorstellen als ein solches, das in räumlicher Verbindung und Berührung oder 954 in irgendeiner groben Einschließung (des Leibes Christi in das Brot) besteht.

16.  Другие видят, что нельзя нарушить соответствие между знаком и означаемым, не нарушив одновременно истины таинства. Они признают, что хлеб Вечери есть подлинная субстанция, земной и тленный элемент, не претерпевающий сам по себе никаких изменений. Тем не менее они утверждают, что в нём заключено Тело Иисуса Христа (От католической доктрины пресуществления (transsubstantiatio) Кальвин переходит здесь к учению Лютера о сосуществлении (consubstantiatio) и вездесущности (ubiquitas) Тела Христова).

Если бы они прямо заявили, что вместе с хлебом Вечери нам поистине предлагается тело Христово, ибо истина неотделима от её знака, я бы не слишком возражал. Но они заключают тело внутрь хлеба и воображают, что оно везде (что противоречит его природе), а затем добавляют, что оно присутствует под видом хлеба, где пребывает скрытым образом. Необходимо разоблачить все эти уловки. Не спешу пока вдаваться в подробности; скажу лишь то, что послужит основанием для последующей дискуссии.

Они утверждают, что тело Иисуса Христа, чтобы скрываться под видом хлеба, должно быть невидимым и бесконечным. Ибо с их точки зрения причащение к нему возможно лишь при условии, что тело сойдёт вниз. Им неизвестен тот способ нисхождения, о котором говорим мы, то есть наше собственное восхождение на Небо. Конечно, они прикрываются множеством красивых фраз; но когда все эти фразы высказаны, становится ясно, что наши противники настаивают на локальном присутствии Христа. Отчего? Не оттого ли, что они не в состоянии представить себе иного способа причащения телу Иисуса Христа, кроме как удерживать его на земле, согласно их собственным желаниям?

 

17. | Acb quo errorem semel temerec susceptum obstinate tueantur, non dubitant aliqui ex ipsis iactared, non alias unquam dimensiones habuisse Christi carnem, nisi quam longe lateque caelum et terra patent. Quod autem puer ex utero natus sit, quod creverit, quod in cruce expansus, quod sepulchro inclusus, id dispensatione quadam factum, ut nascendi, moriendi, caeterisque humanis officiis defungereture; quod solita corporis specie post resurrectionem conspectus fueritf, quod in caelum assumptusg quod postremo etiam post ascensionem Stephano et Paulo visus [Act. 1. a. 3, et b. 9, et 7. g. 55, et 9. a. 3]: eadem id dispensatione factum, ut regem in caelo constitutum hominum aspectui patereth 1. Quid hoc est nisi Marcionem ex inferis excitarei?2 Nemok enim dubitet, corpus Christi phantasma vell phantasticum fuisse, si ea conditione fuit.m || Alii paulo argutius elabuntur, Corpus hoc quod in sacramento daturn, gloriosum esse et immortale; itaque nihil esse absurdio si pluribus in locis, si nullo loco, si nulla forma, sub sacramento contineturp 3. Sed quaero, Quale dabat discipulis Christusq pridie quam pateretur: annon verba sonant, mortale illud, quod paulo postr tradendum erat, dedisse? Iam antes, inquiunt, suam gloriam tribus discipulis in montet conspiciendam praebueratu [Matth. 17. a. 2]. Verum id quidemv, 364 sed ea claritate gustuma immortalitatis ad horam praebere illis voluitb. || Interea non reperient illic duplex corpus, sed unum illud, quod Christus gestabat, nova gloria ornatum. || Quum vero corpus suum in primac Coena distribueret, imminebat iamd hora qua a Deo percussus et humiliatus [Iesa. 53. a. 4], sine decore ut leprosus iaceret: tantum abest ut tunc gloriam resurrectionise proferre vellet. Et hic quanta Marcioni fenestra aperitur si Christi corpus uno in loco mortale et humile videbatur, in alio immortale et gloriosum tenebatur?f || Quanquam si valeat eorum opinio, idem quotidie accidit: quia fateri coguntur, corpus Christi in se visibile invisibiliter latere sub panis symbolo1. Et tamen qui eiusmodi portenta evomunt, adeo eos non pudet sui dedecoris, ut nos ultro atrocibus convitiis impetant quia non subscribimus.

17. Et afin de maintenir avec opiniastreté l’erreur qu’ils se sont forgé à la volée, ils ne doutent point, au moins aucuns d’entre eux, d’affermer que le corps de Jesus Christ n’a jamais eu autre mesure que toute l’estendue du ciel et de la terre. Quant à ce qu’il est nay petit enfant, qu’il est grandi, qu’il a esté crucifiė et mis au sepulchre: ils disent que cela s’est fait par une forme de dispensation, pour accomplir en apparence ce qui estoit requis à nostre salut. Quant à ce qu’il est apparu apres sa resurrection, et qu’il est monté au ciel, mesme que depuis il a esté veu de sainct Estienne et de sainct Paul (Act. 1:3, 9; 7:55; 9:3), que cela aussi s’est fait d’une mesme dispensation, à ce qu’il se monstrast à veu d’œil estre souverain Roy. Et qu’estce là, je vous prie, sinon de rappeler Marcion des enfers? Car nul de doutera que le corps de Jesus Christ ne soit fantastique ou fantosme, s’il a esté de ceste condition. Les autres eschappent un petit plus subtilement: c’est que ce corps qui est donné au Sacrement, est glorieux et immortel: et par ainsi qu’il n’y a nul inconvenient qu’il soit en plusieurs lieux, qu’il ne soit en nul lieu, et qu’il n’ait nulle forme. Mais je demande quel corps donnoit Jesus Christ à ses disciples la nuict devant qu’il souffrist. Les mots qu’il prononce n’expriment-ils pas clairement, que c’estoit le corps mortel qui devoit estre tantost apres livré? Ils repliquent, que desja il avoit fait voir sa gloire en la montagne à trois de ses disciples (Matth. 17:2). Ce que je leur confesse: mais je dy que ce n’estoit que pour leur donner quelque goust de son immortalité, voire et pour un petit de temps. Mais il ne trouveront pas là double corps: il n’y a que celuy mesme lequel est retourné sus l’heure à son naturel accoustumé. Or en distribuant son corps en la premiere Cene, l’heure approchoit qu’il devoit estre frappé et abattu pour estre deffiguré comme un ladre, n’ayant aucune dignité ne beauté en soy (Is. 53:4): tant s’en faut que pour lors il voulust faire monstre de la gloire de sa resurrection. Derechef, quelles fenestres ouvrent-ils à l’heresie de Marcion, si le corps de Jesus Christ estoit veu en un lieu, mortel et passible, et en l’autre lieu, immortel et glorieux? Que si on reçoit leur opinion, autant en advient-il tous les jours. Car ils sont contraints de confesser que le corps de Jesus Christ, lequel ils disent estre invisiblement caché sous l’espece du pain, est neantmoins visible en soy. Et neantmoins ceux qui desgorgent des resveries si monstrueuses, non seulement n’ont nulle honte de leur vilainie, mais nous injurient à toute outrance, d’autant que nous ne voulons respondre Amen.

17. This ubiquity confounds the natures of Christ. Subtleties answered.

Some, in order obstinately to maintain the error which they have once rashly adopted, hesitate not to assert that the dimensions of Christ’s flesh are not more circumscribed than those of heaven and earth. His birth as an infant, his growth, his extension on the cross, his confinement in the sepulchre, were effected, they say, by a kind of dispensation, that he might perform the offices of being570born, of dying, and of other human acts: his being seen with his wonted bodily appearance after the resurrection, his ascension into heaven, his appearance, after his ascension, to Stephen and Paul, were the effect of the same dispensation, that it might be made apparent to the eye of man that he was constituted King in heaven. What is this but to call forth Marcion from his grave? For there cannot be a doubt that the body of Christ, if so constituted, was a phantasm, or was phantastical. Some employ a rather more subtle evasion, That the body which is given in the sacrament is glorious and immortal, and that, therefore, there is no absurdity in its being contained under the sacrament in various places, or in no place, and in no form. But, I ask, what did Christ give to his disciples the day before he suffered? Do not the words say that he gave the mortal body, which was to be delivered shortly after? But, say they, he had previously manifested his glory to the three disciples on the mount (Mt. 17:2). This is true; but his purpose was to give them for the time a taste of immortality. Still they cannot find there a twofold body, but only the one which he had assumed, arrayed in new glory. When he distributed his body in the first Supper, the hour was at hand in which he was “stricken, smitten of God, and afflicted” (Isa. 53:4). So far was he from intending at that time to exhibit the glory of his resurrection. And here what a door is opened to Marcion, if the body of Christ was seen humble and mortal in one place, glorious and immortal in another! And yet, if their opinion is well-founded, the same thing happens every day, because they are forced to admit that the body of Christ, which is in itself visible, lurks invisibly under the symbol of bread. And yet those who send forth such monstrous dogmas, so far from being ashamed at the disgrace, assail us with virulent invectives for not subscribing to them.

17. En om hun dwaling, die ze eenmaal lichtvaardig hebben, hardnekkig te verdedigen, aarzelen sommigen van hen niet te verkondigen, dat het vlees van Christus nooit andere afmetingen heeft gehad dan zo ver en breed hemel en aarde zich uitstrekken. En wat betreft het feit, dat Hij als een kind uit de moederschoot geboren is, dat Hij opgegroeid is, dat Hij aan het kruis is uitgestrekt en dat Hij in het graf ingesloten is, daarvan zeggen ze, dat dit geschied is door een zekere beschikking, opdat Hij de taak van geboren worden, sterven en de andere menselijke plichten zou vervullen. En dat Hij in zijn gewone lichaamsgestalte na de opstanding gezien is, dat Hij in de hemel opgenomen is, dat Hij ten slotte ook na zijn hemelvaart door Stephanus en Paulus gezien is, daarvan zeggen ze, dat dit ook door diezelfde beschikking geschied is, opdat de blik der mensen Hem zou aanschouwen als Koning in de hemel. Wat is dit anders dan Marcion uit de hel opwekken! Want niemand zou er aan kunnen twijfelen, dat het lichaam van Christus een schijnbeeld of schijnlichaam geweest is, indien van het van dien aard geweest is. Sommigen ontkomen door wat scherpzinniger te redeneren, namelijk door te zeggen, dat dit lichaam, dat in het sacrament gegeven wordt, een verheerlijkt en onsterfelijk lichaam is, en dat er dus niets ongerijmds in ligt, indien het op meer plaatsen, zonder enige plaats, zonder enige gedaante in het sacrament begrepen is. Maar ik vraag: wat voor een lichaam gaf Christus aan de discipelen de dag voordat hij leed! Luiden de woorden niet zo, dat Hij dat sterfelijk lichaam, dat een weinig later overgegeven moest worden, gegeven heeft? Reeds tevoren, zeggen zij, had Hij zijn heerlijkheid aan de drie discipelen op de berg te aanschouwen gegeven (Matt. 17:1 e.v.). Dat is wel waar, maar door die heerlijkheid heeft Hij hun voor een uur de smaak der onsterfelijkheid willen geven. Intussen zullen zij daar geen dubbel lichaam vinden, maar alleen dat éne, dat Christus droeg, met nieuwe heerlijkheid versierd. Maar toen Hij zijn lichaam bij het eerste Avondmaal verdeelde, was de ure reeds aanstaande, waarop Hij, door God geslagen en vernederd, zonder eer als een melaatse zou liggen: zover is het er vandaan, dat Hij toen de heerlijkheid van zijn opstanding wilde vertonen. En hoe groot venster wordt hier voor Marcion geopend, indien het lichaam van Christus op de ene plaats sterfelijk en nederig gezien werd, en op de andere plaats onsterfelijk en heerlijk gehouden werd! Trouwens, indien hun mening van kracht zou zijn, geschiedt hetzelfde dagelijks: want ze worden gedwongen te erkennen, dat het lichaam van Christus, dat op zichzelf zichtbaar is, onzichtbaar schuilt onder het teken des broods. En toch schamen zij, die dergelijke wonderlijke dingen uitbraken, zich zo weinig voor hun schande, dat ze ons van hun kant met heftige scheldwoorden aanvallen, omdat wij ze niet onderschrijven.

17. Die gegnerische Lehre hebt die echte Leiblichkeit Christi auf

Um nun solchen Irrtum, den sie einmal unüberlegt aufgebracht haben, halsstarrig zu verteidigen, tragen einige von ihnen keine Bedenken, die Behauptung aufzustellen, daß Christi Fleisch niemals andere Maße gehabt habe, als so weit und breit sich Himmel und Erde erstrecken. Daß er aber als Kind aus dem Schoß seiner Mutter geboren, daß er gewachsen, am Kreuze ausgestreckt und im Grabe verschlossen worden ist, das ist nach ihrer Meinung vermöge einer Art von austeilender Ordnung (dispensatio) geschehen, damit er die Aufgabe erfüllte, geboren zu werden, zu sterben und andere menschliche Pflichten auf sich zu nehmen. Daß er nach seiner Auferstehung in der gewohnten leiblichen Gestalt gesehen worden, in den Himmel aufgenommen und schließlich nach seiner Himmelfahrt dem Stephanus und dem Paulus erschienen ist (Apg. 1,3.9; 7,55; 9,3), das geht, so behaupten sie weiter, auf die nämliche austeilende Ordnung zurück, damit es dem Anblick der Menschen zugänglich würde, daß er als König im Himmel eingesetzt sei. Was heißt das nun anders als den Marcion aus der Hölle hervorziehen? Denn es kann doch niemand bezweifeln, daß Christi Leib, wenn er in solchem Zustande war, ein Scheingebild oder ein Scheinleib gewesen ist!

Manche ziehen sich auch etwas spitzfindiger aus der Sache heraus: sie sagen, dieser Leib, der im Sakrament gegeben wird, sei ein verherrlichter und unsterblicher Leib, und es liege daher keinerlei Widersinn darin, wenn er an vielen Orten, ohne jeden Ort (ohne jede räumliche Gebundenheit) und ohne jede Gestalt, unter dem Sakrament enthalten sei.

Ich frage aber: In welcher Gestalt gab Christus seinen Leib denn den Jüngern an dem Tage, bevor er leiden sollte? Lauten nicht die Worte so, daß er ihnen eben jenen sterblichen Leib dargereicht hat, der kurz nachher dahingegeben werden sollte? Aber, so sagen sie, er hatte doch schon vorher drei Jüngern auf dem Berge (der Verklärung) seine Herrlichkeit zu schauen gegeben (Matth. 17,2)! Das ist allerdings wahr; aber mit dieser verklärten Herrlichkeit wollte er ihnen für eine Stunde einen Geschmack der Unsterblichkeit gewähren. Sie werden jedoch dabei nicht einen zwiefachen Leib finden, sondern eben den einen, den Christus trug, mit neuer Herrlichkeit geziert! Als er aber in dem ersten Abendmahl seinen Leib austeilte, da stand bereits die Stunde bevor, in der er von Gott „geschlagen“ und gedemütigt, ohne Zier und mit Aussatz behaftet daliegen sollte (Jes. 53,4). So wenig kann davon die Rede sein, daß er in diesem Mahl die Herrlichkeit der Auferstehung hätte an den Tag bringen wollen. Zudem: was für ein großes Fenster tut man dem Marcion auf, wenn Christi Leib an der einen Stelle sterblich und niedrig erschaut, an der anderen dagegen unsterblich und herrlich gehalten wurde! Wiewohl das, wenn die Meinung dieser Leute gelten soll, Tag für Tag in der gleichen Weise geschieht, weil sie ja notgedrungen zugeben müssen, daß der Leib Christi, der an und für sich sichtbar ist, unter dem Merkzeichen des Brotes unsichtbar verborgen liege. Und trotzdem schämen sich die Leute, die solche Ungeheuerlichkeiten von sich geben, ihrer Schande so rein gar nicht, daß sie uns von selbst mit wilden Schmähungen berennen, weil wir ihre Meinung nicht unterschreiben.

17. Упорно отстаивая это произвольное измышление, они не колеблясь утверждают (по крайней мере некоторые из них), что Тело Иисуса Христа всегда имело мерой всю протяжённость неба и земли. Что же касается Его рождения, взросления, распятия и погребения, то это была, по их словам, форма домостроительства, цель которого - создать видимость исполнения всего необходимого для нашего спасения. А такой формой домостроительства было появление Христа после воскресения, Его вознесение на Небо и даже Его последующее явление св. Стефану и св. Павлу (Деян 1:3-9; 9:3), где Он дал узреть Себя как верховного Царя. Что всё это значит, спрашиваю я, как не возвращение Маркиона из ада? (Тертулпиан. Против Маркиона, III, 8 (МРL, II, 359 р.); О плоти Христовой, 5 (МРL, II, 805р.)) Ведь если Тело Иисуса Христа действительно таково, всякому очевидна его призрачность.

Другие прибегают к более тонким ухищрениям. Так, они заявляют, что Тело, предлагаемое нам в таинстве, прославлено и бессмертно и потому нет ничего несообразного в том, чтобы оно присутствовало везде и нигде не имело бы никакой формы (Gabriel Biel. Comment. Sent., IV, dist. XI, qu. 1 D). Но я спрошу их: какое Тело предлагал Иисус Христос своим ученикам в ночь перед страстями? Разве Его слова не с полной очевидностью свидетельствуют о том, что это было смертное Тело, которое Ему вскоре предстояло предать на смерть? Наши противники возразят, что Христос уже явил на горе Свою славу троим ученикам (Мф 17:2). Согласен. Но Он сделал это для того, чтобы дать им некое предвкушение бессмертия, пусть лишь на краткое время. И никакой двойственности Тела здесь нет: есть лишь один и тот же Христос, вернувшийся вскоре к своему обычному естеству.

Когда же Он раздавал Своё Тело на первой Вечере, приближался час, в который Ему предстояло быть поражаемым, наказываемым и униженным, словно вору, лишённому всякого достоинства и благообразия (Ис 53:4), и как далёк Он был в то время от явления славы Своего воскресения! Так разве наши противники не распахивают двери перед маркионовой ересью, когда в одном месте рассматривают Тело Иисуса Христа как смертное и подверженное страданиям, а в другом - как бессмертное и прославленное? Если принять их точку зрения, то же самое происходит ежедневно. Ведь им приходится признать, что Тело Иисуса Христа, - по их утверждению, невидимо скрывающееся в образе хлеба, - само по себе видимо. И однако наши противники, изрыгающие столь чудовищные измышления, не только не стыдятся своего нечестия, но и осыпают нас оскорблениями за то, что мы не желаем отвечать им «аминь».

 

18. | Age, si corpus et sanguinem Domini, pani ac vino affigere libet: alterum ab altero necessario divelletur. Nam ut panis seorsum a calice porrigitur, ita corpus pani unitum, a sanguine in calicem incluso, divisum esse oportebit. Quum enim corpus in pane, sanguinem in calice esse affirment, panis autem et vinum locorum spatiis inter se distent: nulla tergiversatione elabi possint, quin a sanguine corpus sit secernendum. Quod autem obtendere solent, per concomitiantiam (ut fingunt)g in corpore esse sanguinem, et in sanguine vicissim corpus2, nimis sane frivolum est: quum symbola, quibus includuntur, ita distincta sint. Caeterum si oculis animisque in caelum evehimur, ut Christum illic in regni sui gloria quaeramus: || quemadmodum symbola nos ad eum integrum invitant, || ita sub panis symbolo pascemur eius corpore, sub vini symbolo distincte eius sanguine potabimur: ut demum toto ipso perfruamur. || Namh tametsi carnem suam a nobis sustulit, et corpore in caelum ascendit, ad dexteram tamen Patris sedet: hoc est, in potentia eti maiestate et gloria Patris regnat. Hoc regnum nec ullis locorum spatiis limitatum, nec ullis dimensionibus circunscriptum, quin Christus virtutem suam, ubicunque placuerit, in caelo et in terra exerat: quin se praesentem potentia et virtute exhibeat: quin suis semper adsit, vitam ipsis suam inspiransk, in iis vivat, 365 eos sustineat, confirmet, vegetet, conservet incolumesa, non secus acsi corpore adesset: || quin denique suo ipsius corpore eos pascat, cuius communionem Spiritus sui virtute in eos transfundit. || Secundum hanc rationem corpus et sanguis Christi in sacramento nobis exhibeturb.

18. Davantage, si quelcun veut lier au pain et au vin le corps et le sang du Seigneur, il sera necessaire que l’un soit separé de l’autre. Car comme le pain est baillé separément du calice, aussi faudra-il que le corps estant uny au pain, soit divisé du sang qui sera enclos dedans le calice. Car puis qu’ils afferment le corps estre au pain, le sang estre au calice: et il est ainsi que le pain et le vin sont divisez l’un de l’autre: ils ne peuvent eschapper par tergiversation quelconque, que le sang en ce faisant ne soit divisé du corps. Ce qu’ils ont accoustumé de pretendre, que le sang est au corps, et le corps pareillement dedans le sang, est par trop frivole, veu que les signes ausquels ils sont enclos, ont esté distinguez du Seigneur. Au reste, si nous dressons nostre veue et nostre cogitation au ciel, et sommes là transportez pour y chercher Christ en la gloire de son royaume, comme les signes nous guident à venir à luy tout entier: en ceste maniere nous serons distinctement repeus de sa chair sous le signe du pain, nourris de son sang sous le signe du vin, pour avoir jouissance entierement de luy. Car combien qu’il ait transporté de nous sa chair, et soit en corps monté au ciel: neantmoins il est seant à la dextre du Pere, c’est à dire qu’il regne en la puissance, majesté et gloire du Pere. Ce regne n’est point limité en aucunes espaces de lieux, et n’est point determiné en aucunes mesures, que Jesus Christ ne monstre sa vertu par tout où il luy plaist, au ciel et en la terre, qu’il ne se declaire present par puissance et vertu, qu’il n’assiste tousjours aux siens, leur inspirant sa vie vive en eux, les soustienne, les confirme, leur donne vigueur, et leur serve non pas moins que s’il estoit present corporellement: en somme, qu’il ne les nourrisse de son propre corps, duquel il fait decouler la participation en eux par la vertu de son Esprit. Telle donc est la façon de recevoir le corps et le sang de Jesus Christ au Sacrement.

18. Absurdities connected with consubstantiation. Candid exposition of the orthodox view.

But assuming that the body and blood of Christ are attached to the bread and wine, then the one must necessarily be dissevered from the other. For as the bread is given separately from the cup, so the body, united to the bread, must be separated from the blood, included in the cup. For since they affirm that the body is in the bread, and the blood is in the cup, while the bread and wine are, in regard to space, at some distance from each other, they cannot, by any quibble, evade the conclusion that the body must be separated from the blood. Their usual pretence—viz. that the blood is in the body, and the body again in the blood, by what they call concomitance, is more than frivolous, since the symbols in which they are included are thus distinguished. But if we are carried to heaven with our eyes and minds, that we may there behold Christ in the glory of his kingdom, as the symbols invite us to him in his integrity, so, under the symbol of bread, we must feed on his body, and, under the symbol of wine, drink separately of his blood, and thereby have the full enjoyment of him. For though he withdrew his flesh from us, and with his body ascended to heaven, he, however, sits at the right hand of the571Father; that is, he reigns in power and majesty, and the glory of the Father. This kingdom is not limited by any intervals of space, nor circumscribed by any dimensions. Christ can exert his energy wherever he pleases, in earth and heaven, can manifest his presence by the exercise of his power, can always be present with his people, breathing into them his own life, can live in them, sustain, confirm, and invigorate them, and preserve them safe, just as if he were with them in the body; in fine, can feed them with his own body, communion with which he transfuses into them. After this manner, the body and blood of Christ are exhibited to us in the sacrament.

18. Welaan, indien ze het lichaam en het bloed des Heeren willen vasthechten aan het brood en de wijn, dan zal noodzakelijk het lichaam van het bloed losgescheurd worden. Want evenals het brood afgezonderd van de beker wordt uitgereikt, zo zal ook het lichaam, dat met het brood verenigd is, van het bloed, dat in de beker is ingesloten, afgescheiden moeten zijn. Want aangezien ze verzekeren, dat het lichaam in het brood, en het bloed in de beker is, en daar het brood en de wijn plaatselijk van elkander gescheiden zijn, zullen ze door geen enkele uitvlucht er aan kunnen ontkomen te moeten erkennen, dat het lichaam van het bloed is afgescheiden. En wat ze plegen voor te wenden, dat het bloed door vergezelschapping, zoals zij het noemen, in het lichaam is en wederom het lichaam in het bloed, dat is waarlijk al te onbeduidend, daar de tekenen, waarin zij gesloten zijn, zo onderscheiden zijn. Maar indien wij met onze ogen en harten naar de hemel opgevoerd worden, om daar Christus in de heerlijkheid zijns Koninkrijks te zoeken, gelijk de tekenen ons tot Hem in zijn geheel noden, dan zullen wij onder het teken des broods zo met zijn lichaam gevoed worden, en onder het teken des wijns onderscheiden zo met zijn bloed gedrenkt, dat wij Hem eindelijk geheel genieten. Want ofschoon Hij zijn vlees van ons weggenomen heeft, en met zijn lichaam ten hemel opgevaren is, zit Hij toch aan de rechterhand des Vaders: dat is Hij regeert in de macht en majesteit en heerlijkheid des Vaders. Dit rijk is niet door enige plaatselijke ruimte begrensd, noch door enige afmeting bepaald, zodat Christus zijn kracht, waar Hij wil, in de hemel en op aarde bewijst; zich met zijn macht en kracht tegenwoordig betoont; de zijnen altijd nabij is, hun zijn leven inblazend, in hen leeft, hen onderhoudt, versterkt, doet toenemen, ongedeerd bewaart, even alsof Hij met zijn lichaam aanwezig was; zodat Hij hen eindelijk met zijn eigen lichaam voedt, welks gemeenschap Hij door de kracht zijns Geestes in hen overgiet. Naar deze wijze wordt ons het lichaam en het bloed van Christus in het sacrament gegeven.

18.

Wohlan, wenn man Leib und Blut des Herrn an Brot und Wein festbinden will, so muß man sie notwendig voneinander losreißen. Denn wie das Brot vom Kelche gesondert gereicht wird, so muß auch der Leib, der mit dem Brot dargereicht wird, notwendig von dem Blute getrennt sein, das ja in den Kelch eingeschlossen ist. Wenn sie nämlich behaupten, der Leib Christi sei im Brote und sein Blut im Kelch, und wenn weiterhin Brot und Wein durch einen räumlichen 955 Abstand voneinander getrennt sind, so können sie mit keiner Ausflucht der Folgerung entgehen, daß dann also auch der Leib Christi von seinem Blute getrennt werden muß.

Sie machen hier allerdings gewöhnlich einen Vorwand: vermöge des „wechselseitigen Beieinanderseins“ (concomitantia), wie sie es erdichten, sei das Blut im Leibe und der Leib wiederum im Blute. Aber das ist nun wahrhaftig eine gar zu leichtfertige Sache, da ja die Merkzeichen, in welche Leib und Blut eingeschlossen werden, in dieser Weise unterschieden sind.

Wenn wir dagegen mit unseren Augen und Herzen in den Himmel emporgeführt werden, um Christus dort in der Herrlichkeit seines Reiches zu suchen, dann wird es geschehen, daß wir, wie uns die Merkzeichen zu ihm in seiner Ganzheit einladen, in der gleichen Weise auch unter dem Merkzeichen des Brotes von seinem Leibe gespeist und unter dem Merkzeichen des Weines für sich besonders von seinem Blute getränkt werden, um ihn endlich selbst ganz zu genießen. Denn obwohl er sein Fleisch von uns weggenommen hat und mit seinem Leibe gen Himmel gefahren ist, sitzt er nun doch zur Rechten des Vaters, das heißt: er regiert in der Macht, Majestät und Herrlichkeit des Vaters. Dies sein Reich ist von keinerlei räumlichen Weiten begrenzt, von keinerlei Maßen umschlossen; nein, Christus läßt seine Kraft, wo es ihm gefällt, im Himmel und auf Erden wirken, er macht sich in Gewalt und Kraft als der Gegenwärtige kund, er sieht den Seinen immerfort zur Seite, haucht ihnen sein Leben ein, lebt in ihnen, stützt sie, stärkt sie, belebt sie und erhält sie unversehrt, nicht anders, als wenn er mit seinem Leibe gegenwärtig wäre, er speist sie endlich mit seinem eigenen Leibe, dessen Gemeinschaft er durch die Kraft seines Geistes auf sie übergehen läßt. In diesem Sinne wird uns im Sakrament Leib und Blut Christi dargereicht.

18.  Далее, если привязывать к хлебу и вину Тело и Кровь Господа, они по необходимости окажутся отделены друг от друга. Ибо как хлеб даётся отдельно от чаши, так и Тело, будучи соединено с хлебом, окажется отделённым от Крови, заключённой в чаше. Итак, если наши противники утверждают, что Тело пребывает в хлебе, а Кровь в чаше, и между тем хлеб и вино отделены друг от друга, то никакие ухищрения не позволят избежать вывода, что Кровь, таким образом, оказывается отделённой от Тела.

Обычные заявления наших противников о том, что Кровь заключена в Теле, а Тело в Крови, совершенно произвольно, так как представляющие их знаки различает сам Господь. Кроме того, если мы обратим наши взоры и помышления к Небу, дабы там искать Христа в славе Его владычества (так как знаки ведут нас ко Христу во всей его полноте), мы увидим, что Плоть Христова в образе хлеба и Его Кровь в образе вина насыщают нас по отдельности, доставляя полное приобщение ко Христу. Ибо хотя Он забрал от нас Свою Плоть и в ней вознёсся на Небо, Он тем не менее восседает одесную Отца, то есть правит в Отчей силе, величии и славе. Это владычество не ограничено никаким конкретным местом и не определено никакой мерой. Но Иисус Христос являет свою силу везде, где хочет, и обнаруживает в этой силе и власти своё присутствие, неизменно помогая своим верным, вдыхая в них Свою жизнь, поддерживая, укрепляя, ободряя их и служа им так же, как если бы телесно пребывал с ними. Короче говоря, Он питает их Своим собственным Телом, даруя им причастность к нему силою Святого Духа. Вот каким образом мы получаем в таинстве Тело и Кровь Иисуса Христа.

 

19. | Nos vero talem Christi praesentiam in Coena statuere oportetc || quae nec panis elemento ipsum affigat, nec in panem includat, nec ullod modo circunscribat (quae omnia derogare caelesti eius gloriae palam est) deinde quae nec mensuram illi suam auferat, vel pluribus simul locis distrahat, vel immensam illi magnitudinem affingat, quae per caelum et terram diffundatur; haec enime naturae humanaef veritati non obscure repugnant. g Istas, inquam, duas exceptiones nunquam patiamur nobis eripi. Nequid caelesti Christi gloriae derogetur: quod fit dum sub corruptibilia huius mundi elementa reducitur, vel alligatur ullis terrenis creaturis. Nequid eius corpori affingatur humanae naturae minus consentaneum: quod fit dum vel infinitum esse dicitur, vel in pluribus simul locis ponitur. Caeterum, hish absurditatibus sublatis, quicquid ad exprimendam veram substantialemque corporis ac sanguinis Domini communicationem, quae sub sacris Coenae symbolis fidelibus exhibetur, facere potest, libenter recipio: atque ita ut non imaginatione duntaxat aut mentis intelligentia percipere, sed ut re ipsa frui in alimentum 366 vitae aeternae intelligantura. || Cur tam odiosa mundo sit haec sententia et tam iniquis multorum iudiciis praeripiatur eius defensio, nihil causae est, nisi quod horribili fascino Satan dementavit eorum mentes. Certe quod docemus, Scripturis optime per omnia convenit: nihil continet vel absurdi, vel obscuri, vel ambigui: a vera pietate et solida aedificatione non abhorret: nihil denique in se habet quod offendat, nisi quod seculis aliquot, quum in Ecclesia regnaret illa Sophistarum inscitia et barbaries, indigne oppressa fuit tam perspicua lux et exposita veritasb. || Quia tamen Satan per turbulentos spiritus hodie quoque molitur quibuscunque potest calumniis et probris foedare, nec in ullam aliam rem maiori conatu incumbit: accuratius eam tueri et asserere operaepretium est.

19. Or il nous faut establir telle presence de Jesus Christ en la Cene, laquelle ne l’attache point au pain, et ne l’enferme point là dedans: laquelle finalement ne le mette point icy bas en ces elemens corruptibles, d’autant que tout cela derogue à sa gloire celeste: laquelle aussi ne luy face point un corps infiny pour le mettre en plusieurs lieux, ou pour faire accroire qu’il soit par tout au ciel et en la terre: d’autant que tout cela contrevient à la verité de sa nature humaine. Tenons donc ces exceptions fermes: assavoir que nous ne permettions point qu’on derogue à la gloire celeste de nostre Seigneur Jesus; ce qui se fait quand on le tire icy bas par imagination, ou qu’on le lie aux creatures terriennes. Que nous ne permettions point aussi qu’on attribue rien à son corps qui repugne à sa nature humaine: ce qui se fait quand on dit qu’il est infiny, ou qu’on le met en plusieurs lieux. Ayant osté ces deux inconveniens, je reçoy volontiers tout ce qui pourra servir à bien exprimer la vraye communication que Jesus Christ nous donne par la Cene en son corps et en son sang, de l’exprimer, dy-je, en sorte qu’on cognoisse que ce n’est point par imagination ou pensée que nous les recevons, mais que la substance nous est vrayement donnée. Il n’y a nulle raison pourquoy ceste doctrine soit tant odieuse au monde, et que la defense en soit forclose tant iniquement, sinon que Satan a ensorcellé plusieurs entendemens comme d’un horrible charme. Certes ce que nous enseignons convient tres-bien en tout et par tout à l’Escriture, et ne contient en soy, n’attire ou absurdité aucune, ou obscureté, ou ambiguité. Davantage, ne repugne point à la reigle de foy, et ne contrevient à l’edification des ames: bref, n’emporte rien qui puisse offenser, sinon d’autant que depuis la barbarie et bestise tant enorme des Sophistes, une clarté si patente et une verité tant liquide a esté vilainement opprimée. Toutesfois puis que Satan s’efforce encore aujourdhuy la denigrer de calomnies et vituperes par des esprits forcenez, et applique là toutes ses forces, il nous est besoin de la maintenir tant plus diligemment.

19. The nature of the true presence of Christ in the Supper. The true and substantial communion of the body and blood of the Lord. This orthodox view assailed by turbulent spirits.

The presence of Christ in the Supper we must hold to be such as neither affixes him to the element of bread, nor encloses him in bread, nor circumscribes him in any way (this would obviously detract from his celestial glory); and it must, moreover, be such as neither divests him of his just dimensions, nor dissevers him by differences of place, nor assigns to him a body of boundless dimensions, diffused through heaven and earth. All these things are clearly repugnant to his true human nature. Let us never allow ourselves to lose sight of the two restrictions. First, Let there be nothing derogatory to the heavenly glory of Christ. This happens whenever he is brought under the corruptible elements of this world, or is affixed to any earthly creatures. Secondly, Let no property be assigned to his body inconsistent with his human nature. This is done when it is either said to be infinite, or made to occupy a variety of places at the same time. But when these absurdities are discarded, I willingly admit anything which helps to express the true and substantial communication of the body and blood of the Lord, as exhibited to believers under the sacred symbols of the Supper, understanding that they are received not by the imagination or intellect merely, but are enjoyed in reality as the food of eternal life. For the odium with which this view is regarded by the world, and the unjust prejudice incurred by its defence, there is no cause,unless it be in the fearful fascinations of Satan. What we teach on the subject is in perfect accordance with Scripture, contains nothing absurd, obscure, or ambiguous, is not unfavourable to true piety and solid edification; in short, has nothing in it to offend, save that, for some ages, while the ignorance and barbarism of sophists reigned in the Church, the clear light and open truth were unbecomingly suppressed. And yet as Satan, by means of turbulent spirits, is still, in the present day,exerting himself to the utmost to bring dishonour on this doctrine by all kinds of calumny and reproach, it is right to assert and defend it with the greatest care.

19. Wij nu moeten zulk een aanwezigheid van Christus in het Avondmaal stellen, die Hem niet hecht aan het element des broods en niet in het brood insluit, noch op enige wijze afbakent (want het is duidelijk, dat dit alles aan zijn hemelse heerlijkheid te kort doet), die Hem vervolgens ook zijn eigen grootte niet ontneemt, of Hem uiteenrukt, zodat Hij tegelijkertijd op meer dan één plaats is, of Hem een onmetelijke grootte toedicht, die over hemel en aarde zich uitbreidt. Want deze dingen strijden duidelijk tegen de waarheid der menselijke natuur. Die twee uitzonderingen, zeg ik, moeten wij ons nooit laten ontrukken, opdat niet te kort gedaan wordt aan de hemelse heerlijkheid van Christus, hetgeen geschiedt, wanneer Hij gebracht wordt onder de verderfelijke elementen dezer wereld, of verbonden wordt aan enig aards schepsel; en ook opdat aan zijn lichaam niet iets toegedicht wordt, dat minder in overeenstemming is met de menselijke natuur: hetgeen geschiedt, wanneer men zegt, dat het onbegrensd is, of wanneer men het in meer plaatsen tegelijk stelt. Maar, wanneer deze ongerijmdheden weggenomen zijn, neem ik gaarne aan alles wat dienen kan om de ware en wezenlijke gemeenschap met het lichaam en bloed des Heeren, die onder de heilige tekenen van het Avondmaal aan de gelovigen geschonken wordt, uit te drukken; en ik neem zo aan, dat ik er onder versta, dat de gelovigen het lichaam en het bloed ontvangen niet slechts door de verbeelding of het inzicht van het verstand, maar dat zij ze inderdaad genieten tot een voedsel des eeuwigen levens. De oorzaak hiervan, dat deze opvatting bij de wereld zo gehaat is en haar verdediging door de onbillijke oordeelvellingen van velen wordt weggenomen, ligt slechts hierin, dat de Satan hun verstanden door een vreselijke betovering heeft verdwaasd. Ongetwijfeld, wat wij leren komt in alle opzichten zeer goed overeen met de Schrift: het bevat niets ongerijmds, of duisters, of twijfelachtigs; het wijkt niet af van de ware vroomheid en degelijke stichting; kortom het heeft niets in zich, dat aanstoot geeft; alleen is enige eeuwen lang, toen in de kerk die onwetendheid en barbaarsheid der sofisten regeerde, het zo heldere licht en de duidelijke waarheid onwaardig onderdrukt geweest. Maar aangezien de Satan door oproerige geesten ook tegenwoordig dat licht en die waarheid met alle mogelijke lasteringen en beschimpingen tracht te bezoedelen, en zich op niets anders met meer inspanning toelegt, is het wenselijk ze met meer nauwkeurigheid te beschermen en te verdedigen.

19. Wie ist die Gegenwart Christi im Abendmahl zu denken?

Wir müssen dagegen eine solche Gegenwart Christi im Abendmahl feststellen, die ihn weder an das Element des Brotes bindet noch in das Brot einschließt, noch ihn (auf Erden) auf irgendeine Weise räumlich eingrenzt – denn es liegt auf der Hand, daß all dies seiner himmlischen Herrlichkeit Abbruch tut. Die Gegenwart Christi im Abendmahl dürfen wir uns ferner nicht so vorstellen, daß sie ihm seine Größe wegnimmt oder ihn an vielen Orten zugleich sein läßt oder ihm eine unermeßliche Weite andichtet, die sich über Himmel und Erde verstreut – denn dies steht im klaren Gegensatz zu der Echtheit seiner menschlichen Natur. Es bestehen hier also zwei einschränkende Forderungen, die wir uns nie und nimmer wegnehmen lassen wollen. Einerseits darf der himmlischen Herrlichkeit Christi kein Eintrag getan werden, wie es geschieht, wenn man ihn wieder unter die vergänglichen Elemente dieser Welt bringt oder ihn an irgendwelche irdischen Kreaturen bindet. Andererseits darf seinem Leibe nichts angedichtet werden, was der menschlichen Natur nicht entspricht: das geschieht, wenn man behauptet, er sei unbegrenzt, oder wenn man ihn an vielen Orten zugleich sein läßt.

Im übrigen nehme ich nach Behebung dieser Widersinnigkeiten alles bereitwillig an, was dazu dienen kann, das wahre und wesenhafte Teilhaben an dem Leibe und Blute des Herrn zum Ausdruck zu bringen, die unter den heiligen Merkzeichen des Abendmahls den Gläubigen dargeboten werden. Und das soll dergestalt geschehen, daß man es nicht so versteht, als ob die Gläubigen Christi Leib und Blut bloß in der Einbildung oder mit dem Begreifen ihres Verstandes erfaßten, sondern vielmehr so, daß sie diese tatsächlich als Speise zum ewigen Leben genießen.

Daß diese (meine) Meinung der Welt so verhaßt ist und daß ihre Verteidigung durch die unbilligen Urteile vieler Leute von vornherein unmöglich gemacht 956 wird, das hat seine Ursache nur darin, daß der Satan die Sinne solcher Menschen mit furchtbarer Zauberei betört hat. Auf jeden Fall stimmt das, was wir lehren, in allen Stücken aufs beste mit der Schrift überein, es enthält nichts Widersinniges nichts Dunkles und nichts Zweideutiges, es steht nicht im Gegensatz zu wahrer Frömmigkeit und wohlgegründeter Erbauung, und es trägt endlich auch nichts Ärgernis, erregendes in sich – nur ist eben einige Jahrhunderte lang, da in der Kirche die Unwissenheit und Unbildung der Klüglinge das Regiment führte, solch klares Licht und solche auf der Hand liegende Wahrheit jämmerlich unterdrückt worden. Da sich aber der Satan auch heute bemüht, diese Wahrheit durch unruhsüchtige Geister mit allen möglichen Schmähungen und Vorwürfen zu besudeln, und da er auf nichts anderes mit größerer Anstrengung versessen ist, so ist es angebracht, sie nachdrücklicher zu schützen und zu verteidigen.

19. Нам надлежит установить присутствие Иисуса Христа в Вечере таким образом, чтобы не привязывать Его к хлебу и не заключать в хлеб. Другими словами, не следует низводить Христа к этим тленным элементам, что умалило бы его небесную славу, как не следует представлять Его в бесконечном Теле, пребывающем во множестве мест одновременно, повсюду на Небе и на земле, ибо это противоречит истинности Его человеческого естества.

Итак, установим эти твёрдые ограничения. С одной стороны, не позволим умалить небесную славу Господа нашего Иисуса Христа (а именно это происходит, когда Его низводят на землю силой воображения или привязывают к земным элементам). С другой стороны, не станем приписывать Его Телу ничего, что было бы противно Его человеческой природе (а это происходит, когда говорят о бесконечности или вездесущности Тела Христова). Отвергнув эти две крайности, я готов охотно признать всё то, что может помочь надлежащим образом выразить истинную причастность Иисусу Христу, которую Он дарует нам в Вечере, в Своём Теле и Своей Крови. Выразить так, чтобы стало понятно: мы приобщаемся Телу и Крови Христа не в воображении или мысленно, но они поистине даны нам в своей субстанции.

Если это учение ненавистно миру и нечестиво отвергается, тому есть лишь одно объяснение: козни Сатаны, ослепившего разум множества людей злыми чарами. Нет сомнения в том, что наше учение везде и во всём превосходно согласуется с Писанием и не содержит ни в самом себе, ни в выводах из него никакой неясности, двусмысленности или нелепости. Оно также не противоречит ни правилу веры, ни устроению души. Короче, в нём нет ничего сомнительного. И только величайшее варварство и глупость софистов повинны в том, что столь явная и очевидная истина оказалась презираемой и гонимой. Но и сегодня Сатана всеми силами тщится очернить её клеветой и злословием, используя для этого охваченные безумием души. Поэтому с тем большим рвением мы должны встать на её защиту.

 

20. | Porro, antequam ultra progredimur, tractanda est ipsa Christi institutio: praesertim quia adversariis haec maxime plausibilis est obiectio, nos discedere a Christi verbis1. Ergo ut 367 falsa invidia, qua nos gravant, levemur, aptissimum exordium erit a verborum interpretatione. Narrant tres Evangelistaea et Paulus, Christum accepisse panem, fregisse gratiis actis, dedisse suis discipulis ac dixisse, Accipite, comedite: hoc est corpus meum quod pro vobis traditur; vel frangitur. De calice ita Matthaeus et Marcus, Hic calix est sanguis Novi testamenti, qui pro multis fundetur in remissionem peccatorum. Paulus vero et Lucas, Hic calix novum testamentum est in meo sanguine [Matt. 26. c. 261; Marc. 14. c. 222; Luc. 22. b. 17. 193; 1. Cor. 11. e. 244]. Transsubstantiationis patroni per pronomen HOC speciem panis notari volunt: quia toto complexu orationis peragitur consecratio, et nulla est substantia quae demonstrari queat5. || Atqui si eos tenet verborum religio, quia Christus quod in manum porrigebat discipulis, corpus suum esse testatus est: ab eorum sane proprietate alienissimum est istud commentum, quod fuit panis, iam esse corpus. Quod in manus sumptum Apostolis praebet Christus, corpus suum asseverat; sumpserat vero panem, quis ergo non intelligat, panem etiamnum ostendi? ac proinde nihil absurdius quam ad speciem transferre quod de pane praedicatur? Alii, dum particulam EST pro transsubstantiari positam interpretantur6, ad glossam suffugiunt magis coactam et violenter detortam. Ideoque non est cur se verborum reverentia moveri obtendant. Est enim hoc gentibus ac linguis omnibus inauditum, ut verbum EST in hunc sensum usurpetur, nempe pro converti in aliudb. || Quantum ad eos 368 spectat qui panem in coena relinquunt, et affirmant esse Christi corpus multa illis est inter se varietas1. Qui modestius loquuntur, quanquam praecise urgent literam, Hoc est corpus meum, postea tamen deflectunt a rigore: ac tantundem valere dicunt atque corpus Christi esse cum pane, in pane et sub pane2. De re ipsa, quam affirmant, aliquid iam attigimus3, et mox plura adhuc dicenda erunt4; nunc tantum de verbis disputo, quibus se constringi dicunt, ne admittant panem vocari corpus, quia signum sit corporis5. Atqui si tropum omnem refugiunt, cur a simplici Christi demonstratione transiliunt ad suas loquutiones longe diversas?a || multum enim differunt, panem esse corpus, et corpus esse cum pane. Sed quia videbant fieri non posse ut simplex haec propositio staret, panem esse corpus: per illas loquendi formas, quasi per obliquos flexus, elabi tentarunt. Alii vero audaciores, asserere non dubitant, proprie loquendo, panem esse corpus: atque hoc modo vere se literales esse probant 369 1. Si obiicitur, panem igitur esse Christum et esse Deum: negabunt id quidem, quia verbis Christi expressum non est2. Sed nihil proficient negando: quando omnes consentiunt totum Christum nobis offeri in Coena. Intolerabilis autem blasphemia est, sine figura praedicari de elemento caduco et corruptibili, quod sit Christus. Quaero iam ex ipsis, idemne valeant duae istae propositiones, Christus est Filius Dei, et Panis est Christi corpus. Si diversas esse concedant (quod ab invitis extorquebitur)3 respondeant unde differentia? Non aliam, arbitror, adducent, nisi quod sacramentali modo panis vocatur corpus4. Unde sequitur, Christi verba non subiici communi regulae, nec debere ad grammaticam exigi. || Ex omnibus etiam morosis et praefractis literae exactoribus quaero, ubi Lucas et Paulus calicem dicunt testamentum in sanguine [Luc. 22. b. 20; 1. Cor. 11. f. 25], annon idem exprimant quod priore membro, ubi panem nominant corpus? Eadem certe religio fuit in una parte mysterii quae in altera: et quia obscura est brevitas, sensum melius elucidat longior sermo. Quoties ergo ex verbo uno contendent, panem esse corpus: ego ex pluribus verbis commodam interpretationem afferam, esse testamentum in corporea. Quid enim? an quaerendus erit interpres Paulo et Luca fidelior aut certiorb? || Neque tamen huc tendo, ut quicquam delibem de ea quam confessus sum corporis Christi communicatione5: stultam modo pervicaciam, qua tam hostiliter litigant de verbis, refellere propositum est. Panem, authoribus Paulo et Luca, corpus Christi esse intelligo: quia foedus est in corpore. Quod si impugnant, non mecum, sed cum Spiritu Dei certamen illis estc. || Utcunque verborum Christi reverentiad tangi se quiritentur, 370 quominus figurate intelligere ausint quae sunta aperte dicta1: non est tamen hic satis iustus praetextus, cur omnes quas contra obiicimusb rationes ita respuantc. || Interea quale sit istud, In Christi corpore et sanguine testamentum, ut iam admonui, tenere convenit: quia non aliter prodesset nobis foedus sacrificio mortis sancitum, nisi accederet arcana illa communicatio qua in unum cum Christo coalescimusd.

20. Or devant que proceder outre, nous avons à traiter l’institution de Jesus Christ: et principalement à cause que noz adversaires n’ont rien plus favorable que ceste objection, que nous n’accordons point aux mots de Jesus Christ. Parquoy pour nous descharger de ce blasme, lequel faussement ils nous mettent sus, ce sera un ordre bien convenable de commencer par l’interpretation de ce qui en est contenu en l’Escriture. Trois Evangelistes, assavoir sainct Matthieu, sainct Marc et sainc Luc; item, sainct Paul, recitent que Jesus Christ ayant pris du pain le rompit, et ayant rendu graces le donna à ses disciples, disant, Prenez, mangez, cecy est mon corps qui est livré, ou rompu pour vous. Du calice, sainct Matthieu et sainct Marc en parlent ainsi: Ce calice est le sang du nouveau Testament, lequel sera espandu pour plusieurs en remission de leurs pechez. Sainct Paul et sainct Luc changent un petit: Ce calice est le nouveau testament en mon sang (Matth. 26:26; Marc 14:22; Luc 22:17, 19; 1 Cor. 11:24, 25). Les advocats de la transsubstantiation pensent que ce mot demonstratif, CECY, se rapporte à l’espece du pain, pource que la consecration ne se fait pas que par toute la deduction des parolles: et il n’y a nulle substance visible, selon eux, qu’on puisse demonstrer. Mais si la reverence des parolles les tient si estroitement bridez, puis que Jesus Christ tesmoigne que ce qu’il baille à ses disciples est son corps, ils s’eslongnent bien fort de cela, en glosant que ce qui estoit pain devient le corps de Jesus Christ. Je dy derechef, que Jesus Christ afferme que ce qu’il avoit pris entre ses mains pour donner à ses disciples, est son corps. Or il avoit pris du pain. Qui est-ce donc qui ne voit que c’est le mesme pain qu’il monstre? Et par ainsi il n’y a rien plus desraisonnable, que d’appliquer à une vaine apparence ou fantosme, ce qui est notamment prononcé du pain. Ceux qui exposent le mot d’Estre, par transsubstantier, comme s’il estoit, Cecy est converty en mon corps, usent d’une subtilité encore plus contrainte et forcée. Et pourtant tous les deux n’ont nulle couleur de pretendre qu’ils se veulent tenir et arrester aux parolles de Jesus Christ. Car cela ne fut jamais accoustumé ny ouy en nulle langue, que ce verbe substantiel, C’EST, fust prins en tel sens, assavoir pour estre converty en autre chose. Quant est de ceux qui confessent que le pain demeure, et neantmoins entendent que c’est le corps de Jesus Christ, ils ont grande contrarieté entre eux. Ceux qui parlent plus modestement, combien qu’ils insistent fort sur la lettre, disans que selon les mots de Jesus Christ, le pain doit estre tenu pour son corps: toutesfois puis apres ils amollissent telle rigueur, s’exposans comme s’il estoit dit que le corps de Jesus Christ est avec le pain, au pain, et sous le pain. Nous avons desja touché quelque chose de leur opinion: encore en faudra-il traiter davantage cy apres. Maintenant je dispute seulement des parolles de Jesus Christ, desquelles ils se sentent liez, pour ne pouvoir accorder que le pain soit nommé Corps, pource qu’il en est signe. Or puis qu’ils fuyent toute exposition, comme s’il se falloit precisement tenir aux mots: pourquoy en délaissant ce que dit Jésus Christ, se transportent-ils à des locutions si diverses? Car ce sont choses bien differentes l’une de l’autre, que le pain soit corps, et que le corps soit avec le pain. Mais pource qu’ils voyent qu’il leur estoit impossible de maintenir ceste simple proposition, assavoir que le pain fust vrayement corps de Jesus Christ, ils ont essayé d’eschapper par voyes obliques, que le corps est donné sous le pain et avec le pain. Les autres estant plus hardis, n’ont point douté d’affermer qu’à parler proprement, le pain est corps: en quoy ils se monstrent estre du tout literaux. Si on leur objecte que le pain est donc Jesus Christ et est Dieu, ils le nieront fort et ferme, pource qu’il n’est point exprimé en ces parolles, Voicy mon corps. Mais ils ne profiteront rien en niant, veu que tous confessent que Jesus Christ nous est offert en la Cene. Or ce seroit un blaspheme insupportable, de dire sans aucune figure, qu’un element caduque et corruptible soit Jesus Christ. Je leur demande, assavoir si ces deux propositions vallent autant l’une que l’autre: Jesus Christ est Fils de Dieu, et le pain est corps de Jesus Christ. S’ils accordent qu’elles soyent diverses, comme cela leur sera arraché en despit de leurs dens: qu’ils me respondent dont vient telle difference. Je croy qu’ils ne me la sauront assigner autre, sinon que le pain est nommé Corps à la façon des Sacremens. Dont il s’ensuit que les parolles de Jesus Christ ne sont point sujettes à la reigle commune, et ne doyvent pas estre examinées selon la Grammaire. Je demande aussi à ces opiniastres qui ne peuvent souffrir qu’on expose les parolles de Jesus Christ, quand sainct Luc et sainct Paul disent que le calice est le nouveau Testament au sang (Luc. 22:20; 1 Cor. 11:25), si cela ne vaut pas autant que ce qui avoit esté dit au premier membre, que le pain est corps. Certes on doit faire autant de scrupule en une partie qu’en l’autre: et pource que la brieveté est obscure, ce qui est dit plus au long, esclaircit mieux le sens. Par ainsi, quand ils debatront sous ombre d’un mot, que le pain est le corps de Jesus Christ, je leur ameneray l’interpretation de sainct Paul et de sainct Luc, comme une chose declairée plus à plein: assavoir que le pain est testament ou ratification que le corps de Jesus Christ nous est donné. Où trouveront-ils meilleure interpretation, ne plus certaine? Et toutesfois je ne preten pas de diminuer tant peu que ce soit de la participation que j’ay cy dessus confessé que nous avons au corps de Jesus Christ: seulement je veux rabatre ceste folle opiniastreté qu’ils ont, en debatant si furieusement des parolles. J’enten suyvant le tesmoignage de sainct Paul et de sainct Luc, que le pain est le corps de Jesus Christ, pource qu’il en est le Testament ou alliance. S’ils reprouvent cela, ce n’est pas contre moy qu’ils bataillent, mais contre l’Esprit de Dieu. Quoy qu’ils protestent qu’ils ont telle devotion aux parolles de Jesus Christ, qu’ils n’y oseroyent admettre aucune figure, ceste couverture ne suffit pas pour leur faire reprouver tant orgueilleusement toutes les raisons que nous amenons à l’opposite. Cependant nous avons à noter quel est ce Testament au corps et au sang de Jesus Christ. Car il ne nous profiteroit rien que l’alliance de grace eust esté ratifiée par le sacrifice de sa mort, si ceste communication, par laquelle nous sommes faits un avec luy, n’estoit conjoincte quant et quant.

20. This view vindicated from their calumnies. The words of the institution explained in opposition to the glosses of transubstantiators and consubstantiators. Their subterfuges and absurd blasphemies.

Before we proceed farther, we must consider the ordinance itself, as instituted by Christ, because the most plausible objection of our opponents is, that we abandon his words. To free ourselves from the obloquy with which they thus load us, the fittest course wil1 be to begin with an interpretation of the words. Three Evangelists and Paul relate that our Saviour took bread, and after giving572thanks, brake it, and gave it to his disciples, saving, Take, eat: this is my body which is given or broken for you. Of the cup, Matthew and Mark say, “This is my blood of the new testament, which is shed for many for the remission of sins” (Mt. 26:26; Mark 14:22). Luke and Paul say, “This cup is the new testament in my blood” (Luke 22:20; 1 Cor. 11:25). The advocates of transubstantiation insist, that by the pronoun, this, is denoted the appearance of bread, because the whole complexion of our Saviour’s address is an act of consecration, and there is no substance which can be demonstrated. But if they adhere so religiously to the words, inasmuch as that which our Saviour gave to his disciples he declared to be his body, there is nothing more alien from the strict meaning of the words than the fiction, that what was bread is now body. What Christ takes into his hands, and gives to the apostles, he declares to be his body; but he had taken bread, and, therefore, who sees not that what is given is still bread? Hence, nothing can be more absurd than to transfer what is affirmed of bread to the species of bread. Others, in interpreting the particle is, as equivalent to being transubstantiated, have recourse to a gloss which is forced and violently wrested. They have no ground, therefore, for pretending that they are moved by a reverence for the words. The use of the term is, for being converted into something else, is unknown to every tongue and nation. With regard to those who leave the bread in the Supper, and affirm that it is the body of Christ, there is great diversity among them. Those who speak more modestly, though they insist upon the letter, This is my body, afterwards abandon this strictness, and observe that it is equivalent to saying that the body of Christ is with the bread, in the bread, and under the bread. To the reality which they affirm, we have already adverted, and will by-and-by, at greater length. I am not only considering the words by which they say they are prevented from admitting that the bread is called body, because it is a sign of the body. But if they shun everything like metaphor, why do they leap from the simple demonstration of Christ to modes of expression which are widely different? For there is a great difference between saying that the bread is the body, and that the body is with the bread. But seeing it impossible to maintain the simple proposition that the bread is the body, they endeavoured to evade the difficulty by concealing themselves under those forms of expression. Others, who are bolder, hesitate not to assert that, strictly speaking, the bread is body, and in this way prove that they are truly of the letter. If it is objected that the bread, therefore, is Christ, and, being Christ, is God,—they will deny it, because the words of Christ do not expressly say so. But they gain nothing by their denial, since all agree that the whole Christ is offered to us in the Supper. It is intolerable blasphemy to affirm, without figure, of a fading and corruptible element, that it is Christ. I now ask them, if they hold the two propositions to be identical, Christ is the Son of God, and Bread is the body of573Christ? If they concede that they are different (and this, whether they will or not, they will be forced to do), let them tell wherein is the difference. All which they can adduce is, I presume, that the bread is called body in a sacramental manner. Hence it follows, that the words of Christ are not subject to the common rule, and ought not to be tested grammatically. I ask all these rigid and obstinate exactors of the letter, whether, when Luke and Paul call the cup the testament in blood, they do not express the same thing as in the previous clause, when they call bread the body? There certainly was the same solemnity in the one part of the mystery as in the other, and, as brevity is obscure, the longer sentence better elucidates the meaning. As often, therefore, as they contend, from the one expression, that the bread is body, I will adduce an apt interpretation from the longer expression, That it is a testament in the body. What? Can we seek for surer or more faithful expounders than Luke and Paul? I have no intention, however, to detract, in any respect, from the communication of the body of Christ, which I have acknowledged. I only meant to expose the foolish perverseness with which they carry on a war of words. The bread I understand, on the authority of Luke and Paul, to be the body of Christ,because it is a covenant in the body. If they impugn this, their quarrel is not with me, but with the Spirit of God. However often they may repeat, that reverence for the words of Christ will not allow them to give a figurative interpretation to what is spoken plainly, the pretext cannot justify them in thus rejecting all the contrary arguments which we adduce. Meanwhile, as I have already observed, it is proper to attend to the force of what is meant by a testament in the body and blood of Christ. The covenant, ratified by the sacrifice of death, would not avail us without the addition of that secret communication, by which we are made one with Christ.

20. Verder moeten we, voor we verder gaan, de instelling zelve van Christus behandelen: vooral omdat dit de meest geliefde tegenwerping van onze tegenstanders is, dat wij afwijken van de woorden van Christus. Om ons dus te bevrijden van de valse haat, waarmede zij ons bezwaren, zal het het beste zijn om te beginnen met de uitlegging der woorden. De drie evangelisten en Paulus verhalen (Matt. 26:26; Marc.14:22; 1 Cor.11:24; Luc.22:17,19) dat Christus het brood genomen, na de dankzegging gebroken, en het aan zijn discipelen gegeven heeft en gezegd heeft: "Neemt, eet, dit is mijn lichaam, hetwelk voor ulieden gegeven, of gebroken wordt." Over de drinkbeker melden Matthéüs en Marcus dat Christus aldus sprak: "Deze drinkbeker is het bloed des Nieuwen Testaments, hetwelk voor velen vergoten wordt tot vergeving der zonden.". Maar Paulus en Lucas hebben: "Deze drinkbeker is het Nieuwe Testament in mijn bloed.". De verdedigers der transsubstantiatie beweren, dat door het voornaamwoord "dit" de gedaante van het brood aangeduid wordt, omdat de consecratie door de ganse omvang der woorden volbracht wordt, en er geen substantie is, die getoond kan worden. Maar indien ze zo nauwkeurig op de woorden letten, omdat Christus betuigde, dat hetgeen Hij zijn discipelen in handen gaf, zijn lichaam was, zo is voorwaar hun verzinsel, dat hetgeen brood was, nu zijn lichaam is, volkomen vreemd aan de eigenlijke zin van Christus' woorden. Hetgeen Christus in handen neemt en aan de apostelen geeft, daarvan zegt hij, dat het zijn lichaam is; maar Hij had brood genomen: wie zou dus niet begrijpen, dat het nog brood was, hetgeen Hij toonde, en dat er daarom niets ongerijmder is dan op de gedaante over te brengen hetgeen van het brood gezegd wordt! Anderen nemen hun toevlucht tot een nog meer gedwongen en gewelddadig verdraaide uitlegging, doordat ze het zo uitleggen, dat het woordje "is" gezet is voor getranssubstantieerd worden. Zij hebben dus geen reden om voor te wenden, dat ze zich laten bewegen door de eerbied voor de woorden. Want dit is bij alle volkeren en in alle talen ongehoord, dat het woord "is" in deze zin gebruikt wordt, namelijk in de betekenis van "in iets anders veranderen". Wat betreft hen, die het brood in het Avondmaal laten blijven en verzekeren, dat het het lichaam van Christus is, tussen die is grote verscheidenheid. Zij, die wat bescheidener spreken, wijken, ofschoon ze nauwkeurig de nadruk leggen op de letter: "dit is mijn lichaam", toch later af van hun gestrengheid, en zeggen, dat dit hetzelfde betekent als dat het lichaam van Christus is met het brood, in het brood en onder het brood. Over de zaak zelf, die zij verzekeren, hebben wij reeds iets gezegd en zal weldra nog meer gezegd moeten worden. Nu handel ik alleen over de woorden, door welke zij, naar ze zeggen, verhinderd worden toe te laten, dat het brood het lichaam genoemd wordt, omdat het een teken is van het lichaam. Maar indien ze elke oneigenlijke wijze van spreken verwerpen, waarom springen ze dan van de eenvoudige woorden van Christus over op hun zo geheel daarvan verschillende wijze van spreken! Want er is een groot verschil tussen of men zegt, dat het brood het lichaam is, of dat het lichaam is met het brood. Maar omdat ze zagen, dat het onmogelijk was, dat de woorden: "het brood is mijn lichaam" eenvoudig betekenen, wat er staat, hebben zij gepoogd door die wijzen van spreken, als door kromme buigingen, te ontsnappen. En anderen, die nog stoutmoediger zijn, aarzelen niet te zeggen, dat het brood in eigenlijke zin het lichaam is, en op die manier bewijzen ze, dat ze zich waarlijk aan de letter houden. Indien daar tegen aangevoerd wordt, dat dus het brood Christus is en God, dan zullen zij dat wel ontkennen, omdat het in de woorden van Christus niet uitgedrukt is. Maar door die ontkenning zullen ze niets vorderen, want allen zijn het er over eens, dat de gehele Christus ons in het Avondmaal aangeboden wordt. En het is een onverdragelijke godslastering, dat men zonder figuur van een vergankelijk en verderfelijk element zegt, dat het Christus is. Ik vraag hun verder, of deze twee uitdrukkingen hetzelfde betekenen: "Christus is Gods Zoon" en "Het brood is Christus' lichaam". Indien zij toegeven, dat ze verschillen (wat ze tegen hun wil moeten doen), laat hen dan antwoorden, van waar het onderscheid is. Zij zullen, meen ik, geen ander onderscheid aanvoeren, dan dat het brood naar de wijze van het sacrament lichaam genoemd wordt. Daaruit volgt, dat de woorden van Christus niet onderworpen zijn aan de algemene regel en niet naar de spraakkunst moeten worden onderzocht. Ik vraag ook aan alle hardnekkige en strenge onderzoekers der letter, of Lucas en Paulus, wanneer ze zeggen, dat de drinkbeker is het Testament in zijn bloed, niet hetzelfde uitdrukken als in het eerste deel, waar ze het brood het lichaam noemen. Ongetwijfeld is er in het ene deel van het sacrament dezelfde nauwkeurigheid geweest als in het andere, en omdat de kortheid duister is, verklaart de langere uitdrukking de zin beter. Zo dikwijls als zij dus op grond van één woord zullen beweren, dat het brood Christus' lichaam is, zal ik op grond van meer woorden een passende uitlegging geven, namelijk deze, dat het is het Testament in zijn lichaam. Immers, zal men een getrouwer of zekerder uitlegger moeten zoeken dan Paulus en Lucas? En toch is het niet mijn bedoeling van die gemeenschap met het lichaam van Christus, die ik beleden heb, iets af te doen; maar het is alleen mijn voornemen om de dwaze hardnekkigheid, waarmee zij zo vijandig strijden over de woorden, te weerleggen. Op gezag van Paulus en Lucas versta ik het zo, dat het brood het lichaam van Christus is, omdat het is het verbond in zijn lichaam. Indien ze dit bestrijden, voeren ze de krijg niet met mij, maar met de Geest Gods. Ook al klagen zij, dat zij uit eerbied voor de woorden van Christus niet figuurlijk durven opvatten hetgeen duidelijk gezegd is, zo is dit voorwendsel toch niet rechtmatig genoeg om alle redeneringen, die wij er tegen inbrengen, zo te verwerpen. Intussen moeten wij, gelijk ik alreeds gezegd heb, weten, hoedanig dat Testament in Christus' lichaam en bloed is; want het verbond, dat door de offerande zijns doods bevestigd is, zou ons geen voordeel doen, indien er niet bijkwam die verborgen gemeenschap, waardoor wij met Christus verenigd worden.

20. Dritter Teil: Der Sinn der Einsetzungsberichte (20-25). Wege zur Deutung

Bevor wir nun weiter fortschreiten, müssen wir die Stiftung selbst behandeln, wie sie Christus vollzogen hat; vor allem, weil der beliebteste Einwurf unserer Widersacher darin besteht, wir wichen von den Worten Christi ab. Um uns nun von der falschen Nachrede, mit der sie uns belasten, freizumachen, werden wir am geschicktesten mit der Auslegung der (Einsetzungs-) Worte den Anfang machen. Nach dem Bericht von drei Evangelisten und dem des Paulus hat Christus das Brot genommen, es nach einer Danksagung gebrochen, seinen Jüngern gegeben und gesagt: „Nehmet hin und esset, das ist mein Leib, der für euch gegeben – oder: gebrochen – wird.“ Von dem Kelch berichten Matthäus und Markus die Worte: „Dieser Kelch ist das Blut des Neuen Testaments, welches vergossen wird für viele zur Vergebung der Sünden“ (Fassung etwas ungenau nach Matth. 26,28). Paulus und Lukas dagegen berichten: „Dieser Kelch ist das Neue Testament in meinem Blut ...“ (Fassung nach 1. Kor. 11,25; zum Ganzen: Matth. 26,26-28; Mark. 14,22-24; Luk. 22,17.19f.; 1. Kor. 11,24f.).

Die Verteidiger der Transsubstantiation sind nun der Ansicht, durch das Wörtchen „das“ sei die „Gestalt“ des Brotes angedeutet; denn (nach ihrer Ansicht) wird die „Weihe“ (Konsekration) durch den ganzen Zusammenhang der Worte vollzogen, und es ist keine „Substanz“ vorhanden, auf die sich weisen ließe. Aber wenn sie sich von der frommen Ehrerbietung gegen die Worte halten lassen, weil Christus bezeugt hat, das, was er seinen Jüngern in die Hand gab, sei sein Leib, – so hat jedenfalls ihr Hirngespinst, nach dem das, was zuvor Brot war, nun (Christi) Leib sein soll, mit dem eigentlichen Sinn dieser Worte nicht das mindeste zu tun. Was Christus in die Hand nimmt und seinen Aposteln darreicht, das ist, so erklärt er, sein Leib. Er hatte aber Brot in die Hand genommen – und wer begreift also nicht, daß es auch noch Brot war, was er ihnen zeigte, und daß es deshalb nichts Widersinnigeres gibt, als wenn man das, was von dem Brot gesagt wird, auf die „Gestalt“ überträgt?

Andere verstehen das Wörtlein „ist“ so, als ob es für „verwandelt werden“ gesetzt sei (also den Vorgang der Transsubstantiation andeute), und nehmen damit ihre Zuflucht zu einer noch gezwungeneren und gewaltsam verdrehten Auslegung. Sie haben also keinen Grund, um den Vorwand zu brauchen, sie ließen sich durch die Ehrfurcht vor den Worten bewegen. Denn in keinem Volk und in keiner Sprache hat man je etwas davon gehört, daß das Wörtchen „ist“ in diesem Sinne gebraucht würde, also in dem Sinne von „in etwas anderes verwandelt werden“.

Was nun diejenigen anbetrifft, die das Brot im Abendmahl bleiben lassen (also nicht von einer „Gestalt“ oder dergleichen reden) und dann behaupten, es sei der Leib Christi, so besteht unter ihnen eine große Vielartigkeit.

Einige drücken sich recht bescheiden aus; sie legen zwar scharfen Nachdruck auf den Buchstaben: „Das ist mein Leib“, lassen aber nachher doch von ihrer Schärfe 957 ab und sagen, diese Worte bedeuteten soviel, wie daß Christi Leib „mit dem Brot, im Brot und unter dem Brot“ sei. Über die Sache, die sie behaupten, haben wir bereits einige kurze Andeutungen gegeben, und es muß bald noch ausführlicher darüber gesprochen werden. Jetzt geht die Erörterung allein um die Worte, von denen sie nach ihrer Behauptung gezwungen werden, die Ansicht nicht zuzulassen, daß das Brot deshalb „Leib“ genannt wird, weil es das Zeichen des Leibes ist. Wenn sie nun aber jeder figürlichen Redeweise (tropus) aus dem Wege gehen, weshalb springen sie dann von dem einfachen Hinweis Christi zu ihren so wesentlich andersartigen Redeweisen über? Denn es ist etwas wesentlich anderes, ob man sagt, das Brot sei der Leib, oder: der Leib sei „mit“ dem Brot! Aber sie haben eben gesehen, wie es unmöglich ist, daß man die Aussage: „das Brot ist der Leib“ in ihrem einfachen Wortsinn aufrechterhält, und deshalb haben sie versucht, mit solchen Redeformen wie auf krummen Umwegen zu entwischen.

Andere sind aber kühner, und die behaupten ohne Zögern, das Brot sei im eigentlichen Sinne der Leib – und auf diese Weise beweisen sie, daß sie wirklich dem Buchstaben gehorchen! Wenn man ihnen entgegenhält, dann sei also das Brot Christus und Gott, dann werden sie das zwar abstreiten, weil es sich in den Worten Christi nicht ausdrücklich findet. Sie werden aber mit ihrem Leugnen nichts erreichen; denn es besteht doch allgemeine Übereinstimmung darüber, daß uns im Abendmahl der ganze Christus dargeboten wird! Es ist aber eine unerträgliche Gotteslästerung, wenn man ohne Bild von einem gebrechlichen und vergänglichen Element erklärt, es sei Christus. Ich nenne zwei Aussagen, einmal: „Christus ist der Sohn Gottes“, und zum anderen: „das Brot ist der Leib Christi“ – und nun frage ich sie, ob die das gleiche bedeuten. Wenn sie zugestehen, daß sie allerdings verschiedenartig sind – und zu diesem Zugeständnis kann man sie gegen ihren Willen zwingen –, so sollen sie mir die Frage beantworten, woher solche Verschiedenheit kommt. Sie werden meines Erachtens keine andere Ursache anführen, als daß eben das Brot in der Weise des Sakraments als „Leib“ bezeichnet wird. Daraus ergibt sich dann, daß Christi Worte der allgemeinen Regel nicht unterworfen sind und nicht nach der Grammatik gerichtet werden dürfen. Und dann: Lukas und Paulus nennen den Kelch „das (Neue) Testament im Blute ...“ (Luk. 22,20; 1. Kor. 11,25); nun frage ich all diese Leute, die so hart und streng auf den Buchstaben dringen, ob Lukas und Paulus mit diesen Worten nicht das nämliche zum Ausdruck bringen wie im ersten Aussageglied, wo es heißt: „Das ist mein Leib.“ Jedenfalls bestand doch bei dem einen Teil des Sakraments die gleiche heilige Ehrfurcht wie bei dem zweiten, und da nun die Kürze keinen deutlichen Sinn ergibt, so läßt die längere Rede den Sinn klar hervortreten. Allemal also, wenn sie auf Grund des einen Wortes behaupten, das Brot sei der Leib Christi, so bringe ich auf Grund einer größeren Anzahl von Worten die gut passende Auslegung vor, das Brot sei „das Testament in seinem Leibe“. Wieso kann man denn einen getreueren und gewisseren Ausleger suchen als Lukas und Paulus?

Ich habe nun aber nicht im Sinn, die Gemeinschaft mit dem Leibe Christi, die ich bekannt habe, irgendwie abzuschwächen; meine Absicht geht nur darauf, die törichte Halsstarrigkeit, mit der sie so feindselig über Worte streiten, abzuwehren. Mit Paulus und Lukas als Gewährsmännern verstehe ich es so, daß das Brot der Leib Christi ist, und zwar, weil es der Bund in seinem Leibe ist. Wenn sie dagegen ankämpfen, so haben sie nicht mit mir, sondern mit dem Geiste Gottes zu streiten. Und mögen sie auch gewaltig klagen, sie würden durch die Ehrerbietung vor den Worten Christi daran gehindert, das Wagnis zu unternehmen, daß sie das, was offen gesagt ist, figürlich verstünden, so ist das doch kein hinreichend gerechter Vorwand, um all die Gründe, die wir dagegen ins Feld führen, dergestalt zu verwerfen.

958 Indessen müssen wir, worauf ich bereits aufmerksam machte, wohl wissen, was es bedeutet, wenn es heißt, im Leibe und im Blute Christi sei das Testament (der Bund); denn der Bund, der durch das Opfer seines Todes bekräftigt worden ist, würde uns nichts nützen, wenn nicht jene verborgene Gemeinschaft dazukäme, vermöge deren wir mit Christus in eins zusammenwachsen.

20.  Но прежде чем идти дальше, мы должны рассмотреть данное самим Иисусом Христом установление. Рассмотреть в первую очередь потому, что излюбленный довод наших противников, обращённый против нас, - несоответствие нашего учения словам Иисуса Христа (Речь идёт об интерпретации слов «Сие есть...» Именно по этому пункту произошёл разрыв между Лютером и Цвингли на Марбургском коллоквиуме 1529 г.). Чтобы опровергнуть эту несправедливо возводимую на нас клевету, было бы весьма уместно начать с толкования того, что содержится в Писании. Три евангелиста - св. Матфей, св. Марк и св. Лука,- а также св. Павел сообщают, что Иисус Христос взял хлеб, преломил его и, благословив, раздал ученикам со словами: «Приимите, ядите: сие есть Тело Моё, за вас ломимое» (Мф 26:26; Мк 14:22; Лк 22:19; 1 Кор 11:24). О чаше св. Матфей и св. Марк говорят так: «Сие есть Кровь Моя нового завета, за многих изливаемая во оставление грехов» [Мф 26:28; Мк 14:24]. Св. Павел и св. Лука передают немного иначе: «Сия чаша есть новый завет в Моей Крови» [Лк 22:20; 1 Кор 11:25].

Защитники пресуществления полагают, что указательное местоимение «сие» относится к образу хлеба, так как освящение совершается всем содержанием слов и нет (по их мнению) никакой видимой субстанции, на которую можно было бы указать (Фома Аквинский. Сумма теологии, III, qu. 78, art. 5). Итак, они хотят строго придерживаться буквального смысла слов. Но когда Иисус Христос свидетельствует, что раздаваемое ученикам есть Его Тело, а наши противники комментируют это таким образом, что субстанция, которая прежде была хлебом, сделалась теперь Телом Иисуса Христа, они очень далеко отходят от буквального смысла сказанного. Повторяю: Иисус Христос утверждает, что взятое Им в руки и раздаваемое ученикам есть Его Тело. Но это взятое - хлеб. Так разве не очевидно, что это тот же хлеб, который был предъявлен вначале? И значит, нет ничего более неразумного, чем приписывать пустой видимости или призраку то, что явно было сказано о хлебе.

Те, кто толкует слово «есть» в смысле пресуществления, прибегают к ещё более вымученным ухищрениям (Bonaventura. Comment. Sent., IV, dist. 8, p. 2, art. 1). Но ни те ни другие не имеют ни малейших оснований претендовать на точное следование словам Иисуса Христа. Ибо ни в одном языке глагол существования «быть» никогда не означал превращения одной вещи в другую.

Что касается тех, кто утверждает, будто хлеб остаётся хлебом, и тем не менее считает его Телом Иисуса Христа, то между ними существуют значительные расхождения. Одни, более умеренные, сперва настаивают на букве Писания и заявляют, что, по словам Иисуса Христа, хлеб должно считать Его Телом (речь идёт о лютеранах). Однако затем они смягчают строгость своих высказываний и толкуют слова Христа таким образом, как если бы они означали, что Тело Его пребывает «вместе с хлебом», «в хлебе», «под видом хлеба». Мы уже отчасти касались этого мнения и ещё будем говорить о нём ниже. Теперь же речь у нас идёт о словах Иисуса Христа. Наши противники чувствуют себя связанными этими словами и потому не могут согласиться с тем, что хлеб назван Телом, так как он является знаком Тела (Luther. Epistola ad Hervagium, 1526 (Werke, B. 19, S. 472); Sermon von dem Sacrament, 1526 (ibid., S. 483-485)). Но если они отвергают любые интерпретации и настаивают на точном следовании буквальному смыслу, почему тогда они отходят от сказанного Иисусом Христом и обращаются к совсем иному способу выражения? Ведь это совершенно разные веши - сказать, что хлеб есть Тело и что Тело есть «вместе с хлебом». Но для них очевидна невозможность отстаивать то простое утверждение, что хлеб поистине есть Тело Иисуса Христа. Поэтому они пытаются воспользоваться обходными путями и говорят, что Тело дано «под видом хлеба» и «вместе с хлебом».

Другие, более дерзкие, не колеблются утверждать, что хлеб в собственном смысле есть Тело, и тем являют себя последовательными буквалистами (Westphal. Farrago confusanearum et inter se dissidentium opinionum de Coena Domini ... Magdeburgia, 1522, fol. E 4b. См. также: Luther. Werke, B. 6, S. 511 f.). Если им сказать, что тогда хлеб есть Иисус Христос, а значит Бог, они будут решительно возражать, потому что слова Христа «Сие есть Тело Моё» не имеют такого буквального значения. Но подобное отрицание не принесёт им пользы, так как общепризнано, что в Вечере нам предлагается Иисус Христос. Однако утверждать, что некий тленный и недолговечный элемент есть в собственном смысле Иисус Христос, значит богохульствовать самым нетерпимым образом. Я спрашиваю: одно ли и то же сказать, что Иисус Христос есть Сын Божий и что хлеб есть Тело Иисуса Христа? Если они ответят, что нет (а они будут вынуждены так ответить), пусть скажут, в чём заключается различие. Думаю, они сумеют назвать лишь одно, а именно: хлеб назван Телом в сакраментальном смысле. Отсюда следует, что слова Иисуса Христа не подчиняются общему правилу и не могут рассматриваться исключительно с точки зрения грамматики. Я спрошу также этих спорщиков, не допускающих никакого истолкования буквального смысла слов Иисуса Христа: когда св. Лука и св. Павел говорят, что чаша есть новый завет в Крови (Лк 22:20; 1 Кор 11:25), не относится ли сказанное и к первому члену, то есть к тому, что хлеб есть Тело? Несомненно, мы должны с одинаковым тщанием отнестись к обеим частям таинства, а поскольку краткость рождает непонимание, то более пространно сказанное лучше проясняет смысл. Поэтому если они будут прикрываться в споре словами о том, что хлеб есть Тело Иисуса Христа, я сошлюсь на интерпретацию св. Павла и св. Луки как на более полное объяснение. А именно: хлеб есть завет, или подтверждение того факта, что нам дано Тело Иисуса Христа. Где найдут они лучшее и надёжнейшее истолкование?

Я, однако, вовсе не намерен в какой бы то ни было степени умалять нашу причастность Телу Иисуса Христа, о которой была речь выше. Я только хочу поколебать это глупое упрямство, с которым они столь яростно спорят о словах. Как я понимаю, следуя свидетельству св. Павла и св. Луки, хлеб есть Тело Иисуса Христа, потому что Он есть завет, или договор. Если наши противники с этим не согласны, они спорят не со мной, а с Духом Божьим. Что бы ни заявляли они о своём благоговейном отношении к словам Иисуса Христа о недопущении каких бы то ни было вольных толкований их буквального смысла, это не даёт им достаточного основания для того, чтобы отвергать все приводимые нами противоположные доводы.

Теперь мы должны указать, каков этот завет в Теле и Крови Иисуса Христа. Ведь тот факт, что завет благодати был подтверждён смертной жертвой Иисуса Христа, не принёс бы нам никакой пользы, если бы не был сопряжён с той причастностью Христу, в силу которой мы становимся одно с Ним.

 

21. Restat igitur ut propter affinitatem quam habent cum suis symbolis res signatae, nomen ipsum rei fateamur attributum fuisse symbolo: figurate id quidem, sed non sine aptissima analogiae. || Allegorias et parabolas omitto, nequis subterfugia mef quaerere, et extra praesentem causam egredi causetur. || Dico metonymicum esse hunc sermonem, qui usitatus est passim in Scriptura, ubi de mysteriis2 agiturg. || Neque enim aliter accipere possish quod dicitur, Circuncisionem esse foedus3, agnum esse transitum4, sacrificia Legis essei expiationes5: denique petram, ex qua in deserto aqua profluebat [Exod. 17. b. 6], fuisse Christum6, nisi translatitie dictum accipiask. || Nec modo a superiore ad inferius nomen transfertur: sed contra, 371 etiam rei signatae tribuitur nomen signi visibilisa: || ut quum dicitur Deus apparuisse Mosi in rubo [Exod. 3. a. 2]: arca foederis vocatur Deus, et Dei facies [Psal. 84. b. 8, et 42. a. 3]: et columba, Spiritus sanctus [Matth. 3. d. 16]. || Nam etsib essentia symbolum a re signatac differt, quod haec spiritualis est et caelestis, illud corporeum et visibile: quia tamen rem cui repraesentandae consecratum est, non figurat tantum ceu nuda et inanis tessera, sed vere etiam exhibet: cur non eius appellatio in ipsum iure competat? Quod si humanitus excogitata symbola, quae imagines sunt rerum absentium potius quam notae praesentium, quas etiam ipsas fallaciter saepissime adumbrant, earum tamen titulis interdum ornantur: quae a Deo sunt instituta, multo maiori ratione rerum nomina mutuantur, quarum et certam minimeque fallacem significationem semper gerunt, et adiunctam habent secum veritatem. || Tanta igitur est similitudo et vicinitas alterius ad alterum, ut proclivis ultro citroque sit deductio. Desinant itaque adversarii insulsas facetias in nos congerere, Tropistas vocando1: quando ex communi Scripturae usu sacramentalem loquendi modum exponimusd. || Name quum in multis sacramenta simul conveniunt, tum in hac metonymia quaedam est ipsis omnibus inter se communitas. Ut ergo lapidem, e quo Israelitis spiritualis potus scaturiebat, Christum fuisse Apostolus docet [1. Cor. 10. a. 4], quod visibile symbolum foret, sub quo spiritualis ille potus vere quidem, sed non ad oculum percipiebatur: ita corpus Christi panis hodie nuncupatur, quando symbolum est quo veram corporis sui manducationem offert nobis Dominus. || Neque aliter vel sensit vel loquutus est Augustinus: nequis hoc aspernetur tanquam novum commentum. Si sacramenta (inquit) quandam similitudinem earum rerum quarum sacramenta sunt, non haberent, utique sacramenta non essent. Ex hac autem similitudine plerunque etiam ipsarum rerum nomina accipiunt. Sicut ergo secundum quendam modum sacramentum corporis Christi 372 corpus Christi est: sacramentum sanguinis Christi sanguis Christi est: ita sacramentum fidei fides est [Epist. 23. ad Bonif.]1 a. Multi sunt apud eum similes loci, quos supervacuum foret congerere2, quum unus ille sufficiatb: || nisi quod monendi sunt lectores idem a sancto viro tradi in Epistola ad Evodium3. Frivola autem tergiversatio est, ubi docet Augustinus, frequentem ac tritam esse metonymiam in mysteriis, non fieri mentionem Coenae4; quia hoc recepto, ratiocinari a genere ad speciem non liceretc, nec valeret argumentum, Omne animal motu praeditum est; ergo bos et equus motu praeditus estd. Quanquam longior disceptatio alibi eiusdem sanctie verbis dirimitur, ubi dicit Christum non dubitasse vocare corpus suum, quum signum daret corporis suif: contra Adimantum Manichaeum cap. 125. Et alibi in Psal. 36, Miranda (inquit) Christi patientia, quod Iudam adhibuit ad convivium, in quo corporis et sanguinis sui figuram discipulis commendavit et tradidit.

21. Il reste donc que pour l’affinité qu’ont les choses signifiées avec leurs figures, nous confessions que ce nom de corps a esté attribué au pain: non pas nuement, comme les mots chantent, mais par une similitude bien convenable. Je n’introduy icy nulles figures ne paraboles, afin qu’on ne me reproche point que je cherche des subterfuges, en m’esloignant du texte. Je dy que c’est une façon de parler qui se trouve par toute l’Escriture, quand il est question des Sacremens. Car on ne sauroit autrement prendre, que la Circoncision ait esté l’alliance de Dieu, l’Agneau ait esté l’issue d’Egipte, les sacrifices de la Loy, satisfactions pour les pechez: finalement que le rocher dont l’eau sortit au desert (Ex. 17:6), ait esté Jesus Christ, sinon par translation. Et non seulement le nom de la chose plus digne est transferé à celle qui est inferieure, mais aussi à l’opposite, le nom de la chose visible est approprié à celle qui est signifiée: comme quand il est dit que Dieu est apparu à Moyse au buisson (Ex. 3:2): quand le coffre de l’alliance est nommé Dieu, et La face de Dieu (Ps. 84:8; 43:3): et la colombe est dite, Le sainct Esprit (Matth. 3:16). Car combien que le signe differe en substance de la verité qu’il figure, d’autant qu’il est corporel, visible et terrestre, et icelle est spirituelle et invisible, toutesfois pource que non seulement il figure la chose à laquelle il est dedié, comme s’il en estoit une simple remembrance et nue, mais aussi l’offre vrayement et de fait: pourquoy est-ce que le nom ne luy conviendra? Car si les signes in ventez des hommes qui sont plustost images des choses absentes que marques des presentes, et ausquels souvent il n’y a que vaine representation, neantmoins prennent quelque fois le tiltre des choses qu’ils signifient, il y a bien plus de raison que ceux qui sont instituez de Dieu, puissent emprunter les noms de ce qu’ils testifient sans aucune fallace, et mesmes en ont l’effect et la verité pour nous la communiquer. Bref, il y a telle affinité et similitude de l’un à l’autre, que telle translation mutuelle ne doit pas estre trouvée estrange ne rude. Parquoy ceux qui nous appellent Tropistes, se monstrent en leur sotte facetie du tout barbares, veu qu’en matiere de Sacrement l’usage commun de l’Escriture est du tout pour nous. Car comme ainsi soit que les Sacremens ayent grande similitude ensemble, principalement ils conviennent tous quant à ceste translation de nom. Comme donc l’Apostre enseigne que la pierre dont provenoit aux Israelites le breuvage spirituel, avoit esté Christ (1 Cor. 10:4), entant que c’estoit un symbole, sous lequel ce breuvage spirituel estoit receu, non pas visiblement à l’œil, mais toutesfois à la verité: en ceste maniere le pain est aujourdhuy appellé corps de Christ, d’autant que c’est un symbole, sous lequel nostre Seigneur nous offre la vraye manducation de son corps. Et afin que nul ne reprouve mon dire comme nouveau, sainct Augustin n’a pas autrement senty ne parlé. Si les Sacremens, dit-il, n’avoyent quelque similitude avec les choses desquelles ils sont Sacremens ce ne seroyent plus Sacremens. À cause de ceste similitude, ils ont mesme souvent les noms des choses qu’ils figurent. Pourtent comme le Sacrement du corps de Christ est aucunement le corps mesme, et le Sacrement du sang est le sang mesme: aussi le Sacrement de la foy est nommé Foy179. Il y a beaucoup de sentences semblables en ses livres, lesquelles il seroit superflu d’amasser icy, veu que ceste seule que j’ay alleguée suffist: sinon que les lecteurs doyvent estre advertis que le mesme Docteur conferme et reitere ce propos en l’Epistre à Evodius. C’est une tergiversation frivole, de repliquer que quand sainct Augustin parle ainsi des Sacremens, il ne fait pas mention de la Cene: car par ce moyen il ne seroit plus licite d’arguer du tout à une partie. Certes si on ne veut abolir toute raison, on ne peut dire que ce qui est commun à tous Sacremens n’appartienne aussi à la Cene: combien que le mesme Docteur couppe broche à toute dispute en un autre lieu, en disant que Jesus Christ n’a point fait de difficulté de nommer son corps, quand il en donnoit le signe. Item, que ç’a esté une patience admirable à Jesus Christ, de recevoir Judas au convive, auquel il instituoit et donnoit à ses disciples la figure de son corps et son sang.

21. Why the name of the thing signified is given to the sacramental symbols. This illustrated by passages of Scripture; also by a passage of Augustine.

It remains, therefore, to hold, that on account of the affinity which the things signified have with their signs, the name of the thing itself is given to the sign figuratively, indeed, but very appropriately. I say nothing of allegories and parables, lest it should be alleged that I am seeking subterfuges, and slipping out of the present question. I say that the expression which is uniformly used in Scripture, when the sacred mysteries are treated of, is metonymical. For you cannot otherwise understand the expressions, that circumcision is a “covenant”—that the lamb is the Lord’s “passover”—that the sacrifices of the law are expiations—that the rock from which the water flowed in the desert was Christ,—unless you interpret them metonymically.”1 Nor is the name merely transferred from the superior to the inferior, but, on the contrary, the name of the visible sign is given to the thing signified, as when God is said to have appeared to Moses in the bush; the ark of the covenant is called God, and the face of God, and the dove is called the Holy Spirit.2 574For although the sign differs essentially from the thing signified, the latter being spiritual and heavenly, the former corporeal and visible,—yet, as it not only figures the thing which it is employed to represent as a naked and empty badge, but also truly exhibits it, why should not its name be justly applied to the thing? But if symbols humanly devised, which are rather the images of absent than the marks of present things, and of which they are very often most fallacious types,are sometimes honoured with their names,—with much greater reason do the institutions of God borrow the names of things, of which they always bear a sure, and by no means fallacious signification, and have the reality annexed to them. So great, then, is the similarity, and so close the connection between the two, that it is easy to pass from the one to the other. Let our opponents, therefore, cease to indulge their mirth in calling us Tropists, when we explain the sacramental mode of expression according to the common use of Scripture. For, while the sacraments agree in many things, there is also, in this metonymy, a certain community in all respects between them. As, therefore, the apostle says that the rock from which spiritual water flowed forth to the Israelites was Christ (1 Cor. 10:4), and was thus a visible symbol under which, that spiritual drink was truly perceived, though not by the eye, so the body of Christ is now called bread, inasmuch as it is a symbol under which our Lord offers us the true eating of his body. Lest any one should despise this as a novel invention, the view which Augustine took and expressed was the same: “Had not the sacraments a certain resemblance to the things of which they are sacraments, they would not be sacraments at all. And from this resemblance, they generally have the names of the things themselves. This, as the sacrament of the body of Christ, is, after a certain manner, the body of Christ, and the sacrament of Christ is the blood of Christ; so the sacrament of faith is faith” (August. Ep. 23, ad Bonifac.). He has many similar passages, which it would be superfluous to collect, as that one may suffice. I need only remind my readers, that the same doctrine is taught by that holy man in his Epistle to Evodius. Where Augustine teaches that nothing is more common than metonymy in mysteries, it is a frivolous quibble to object that there is no mention of the Supper. Were this objection sustained, it would follow, that we are not entitled to argue from the genus to the species; e. g., Every animal is endued with motion; and, therefore, the horse and the ox are endued with motion.1 Indeed, longer discussion is rendered unnecessary by the words of the Saint himself, where he says, that when Christ gave the symbol of his body, he did not hesitate to call it his body (August. Cont. Adimantum, cap. 12). He elsewhere says, “Wonderful was the patience of Christ in admitting Judas to the575feast, in which he committed and delivered to the disciples the symbol of his body and blood” (August. in. Ps. 3).

21. Er blijft dus over, dat wij bekennen, dat wegens de verwantschap, die de betekende zaken met hun tekenen hebben, de naam zelf van de zaak aan de tekenen toegekend wordt, en dat wel figuurlijk, maar toch niet zonder een zeer geschikte analogie. Allegorieën en gelijkenissen laat ik lopen, opdat niemand zou beweren, dat ik uitvluchten zoek en mij begeef buiten het onderwerp, waarover het gaat. Ik zeg, dat dit een figuurlijke wijze van spreken is, die overal in de Schrift gebruikelijk is, waar gehandeld wordt over de verborgenheden. Immers op geen andere wijze zoudt ge het kunnen verstaan, wanneer gezegd wordt, dat de besnijdenis een verbond is, dat het Lam is de doorgang, dat de offeranden der wet verzoeningen zijn, en eindelijk dat de rots, uit welke in de woestijn het water vloeide, Christus was, indien ge niet aanneemt, dat dit alles overdrachtelijk gezegd is. En niet alleen wordt de naam van het hogere op het lagere overgebracht, maar ook wordt daartegenover de naam van het zichtbare teken toegekend aan de betekende zaak; zo wanneer gezegd wordt, dat God aan Mozes verschenen is in de braambos (Ex. 3:2) wanneer de ark des Verbonds God en Gods aanschijn genoemd wordt (Ps. 84:8; 42:3) en de Heilige Geest een duif (Matt. 3:16) Want ofschoon het teken in wezen verschilt van de betekende zaak, omdat deze geestelijk en hemels is, en het teken lichamelijk en zichtbaar, waarom zou, daar het toch de zaak, tot wier vertegenwoordiging het geheiligd is, niet slechts als een bloot en ijdel teken afbeeldt, maar ook waarlijk schenkt, de benaming van die zaak niet met recht mogen toegepast worden op het teken! Indien de tekenen, die door mensen uitgedacht zijn en die veeleer beelden zijn van afwezige dan merken van tegenwoordige zaken, welke ze ook zeer dikwijls bedrieglijk afbeelden, toch somtijds met de namen daarvan versierd worden, dan ontlenen de tekenen, die door God zijn ingesteld, met veel meer reden hun namen aan de dingen, wier zekere en allerminst bedrieglijke aanwijzing zij altijd dragen en wier waarheid zij altijd bij zich hebben. Zo groot is de gelijkenis en de verwantschap tussen beide, dat de naam wederkerig gemakkelijk van het een op het ander overgaat. Laat dus onze tegenstanders ophouden hun zoutloze geestigheden op ons1 te richten, waarmee ze ons tropisten noemen, daar wij de sacramentele wijze van spreken naar het algemeen gebruik der Schrift uitleggen. Want evenals de sacramenten in veel dingen overeenkomen, zo hebben zij alle ook in deze figuurlijke wijze van spreken een zekere onderlinge gemeenschap. Evenals dus de apostel leert (1 Cor. 10:4) dat de steen, waaruit voor de Israëlieten een geestelijke drank opwelde, Christus geweest is, omdat hij een zichtbaar teken was, onder hetwelk die geestelijke drank wel waarlijk, maar niet zichtbaar voor de ogen werd ontvangen, zo wordt tegenwoordig het lichaam van Christus brood genoemd, omdat die een teken is, waardoor de Heere ons de ware nuttiging van zijn lichaam aanbiedt. En niet anders heeft Augustinus het opgevat of gesproken2 ; laat niemand dit dus verachten als een nieuw verzinsel. "Indien de sacramenten," zegt hij, "niet enige gelijkenis hadden met die dingen waarvan ze sacramenten zijn, zouden ze geen sacramenten zijn; en uit deze gelijkenis ontvangen ze meestal ook de namen der dingen zelf: gelijk dus in zeker opzicht het sacrament van Christus' lichaam Christus' lichaam is, en het sacrament van Christus' bloed Christus' bloed, zo is het sacrament van het geloof het geloof." Er zijn vele dergelijke plaatsen bij hem, welke het overbodig zou zijn bij elkaar te brengen, daar deze ene voldoende is; alleen moeten de lezers er op gewezen worden, dat hetzelfde door de heilige man geleerd wordt in de brief aan Evodius. En het is een onbetekende uitvlucht om te zeggen, dat Augustinus op de plaatsen, waar hij leert, dat de figuurlijke wijze van spreken in de sacramenten herhaaldelijk voorkomt en gewoon is, geen melding maakt van het Avondmaal. Want wanneer men dat aanvaardde, zou men niet van het algemene tot het bijzondere mogen redeneren, en dan zou ook dit bewijs niet gelden: alle dieren kunnen zich bewegen, dus kan ook een rund en een paard zich bewegen. Trouwens een langere woordenstrijd wordt door de woorden van dezelfde heilige man weggenomen, wanneer hij elders3 zegt, dat Christus niet geaarzeld heeft, toen Hij een teken gaf van zijn lichaam, dat teken zijn lichaam te noemen. En elders4 zegt hij: "Het was een wonderbare lankmoedigheid van Christus, dat Hij Judas noodde tot de maaltijd, waarin Hij de figuur van zijn lichaam en zijn bloed aan de discipelen heeft aanbevolen en overgegeven."

21. Die figürliche Deutung der entscheidenden Worte

Es bleibt also übrig, daß wir zugeben, daß um der Ähnlichkeit willen, die die im Zeichen veranschaulichten Dinge (res signatae) mit ihren Merkzeichen haben, eben der Name der Sache auch dem Merkzeichen beigelegt worden ist; und dies ist zwar in figürlicher Weise (figurate) geschehen, jedoch nicht ohne ein höchst passendes Entsprechungsverhältnis (analogia). Sinnbildliche Deutungen und Gleichnisse lasse ich beiseite, damit niemand behauptet, ich suchte Ausflüchte oder ginge über die gegenwärtig zur Besprechung stehende Sache hinaus.

Ich behaupte, daß es sich hier um eine übertragende Redeweise (metonymicus sermo) handelt, die in der Schrift immer wieder gebräuchlich ist, wo es um die Geheimnisse (Sakramente) geht. Denn wenn es heißt, die Beschneidung sei der „Bund“ (Gen. 17,13), das Lamm sei das „Vorübergehen“ (Passah; Ex. 12,11), die Opfer unter dem Gesetz seien Sühnungen (Lev. 17,11; Hebr. 9,22), und schließlich der Fels, aus dem in der Wüste Wasser hervorfloß, sei Christus gewesen (Ex. 17,6; 1. Kor. 10,4), so kann man das nur dann verstehen, wenn man annimmt, daß es in übertragendem Sinne gesagt ist. Es wird aber nicht nur der Name von dem Übergeordneten auf das Untergeordnete übertragen, sondern im Gegenteil auch der Name des sichtbaren Zeichens der im Zeichen veranschaulichten Sache beigelegt; so, wenn es heißt, Gott sei dem Mose in dem Dornbusch erschienen (Ex. 3,2), oder wenn die Bundeslade „Gott“ oder „Gottes Angesicht“ (Ps. 84,8; 42,3) oder die Taube der Heilige Geist genannt wird (Matth. 3,16). Denn das Merkzeichen ist allerdings seinem Wesen nach von der im Zeichen veranschaulichten Sache verschieden, weil diese ja geistlich und himmlisch ist, das Zeichen dagegen leiblich und sichtbar; jedoch bildet es die Sache, zu deren Vergegenwärtigung es geheiligt ist, nicht nur wie ein nacktes und leeres Zeichen ab, sondern es bietet sie auch in Wahrheit dar – und weshalb soll ihm dann der Name dieser Sache nicht mit Recht zukommen? Wenn doch die von Menschen erdachten Merkzeichen, die eher Bilder von abwesenden Dingen als Zeichen von gegenwärtigen sind und dazu auch solche Dinge sehr häufig fälschlich andeuten, trotzdem zuweilen mit dem Namen dieser Dinge geziert werden, so entlehnen die von Gott eingesetzten Zeichen mit viel kräftigerer Begründung die Namen der Dinge, deren gewisse und schlechthin untrügliche Bedeutung sie allezeit an sich tragen und deren Wahrheit sie in fester Verbundenheit bei sich haben, die Ähnlichkeit und Verwandtschaft des einen mit dem anderen ist also so groß, daß sie leicht wechselseitig ineinander übergehen.

Daher sollen unsere Widersacher davon ablassen, törichte Sticheleien gegen uns aufzuhäufen, indem sie uns „Tropisten“ (Anhänger der figürlichen Deutung) nennen, wenn wir die bei den Sakramenten angewandte Redeweise nach dem allgemeinen (Sprach-) Gebrauch der Schrift auslegen. Denn wie die Sakramente in vielen Dingen miteinander übereinstimmen, so besteht auch in dieser übertragenden Redeweise (metonymia) etwas Gemeinsames zwischen ihnen. Wie also der Apostel lehrt, daß der Fels, aus dem den Israeliten ein geistlicher Trank hervorsprudelte, Christus gewesen ist (1. Kor. 10,4), und zwar, weil er ein sichtbares Merkzeichen sein sollte, unter dem jener geistliche Trank zwar in Wahrheit, aber nicht augenfällig empfangen wurde – so wird auch heute das Brot als der Leib Christi bezeichnet, weil es ein Merkzeichen ist, in dem uns der Herr den wahren Genuß seines Leibes darbietet.

959 Anders hat auch Augustin nicht geurteilt und nicht gesprochen – damit niemand diese Ansicht als eine neuerdachte Sache verachtet! „Wenn die Sakramente“, so sagt er, „nicht einige Ähnlichkeit mit den Dingen besäßen, deren Sakramente (Zeichen) sie sind, so wären sie eben keine Sakramente. Auf Grund dieser Ähnlichkeit empfangen sie vor allem auch die Namen der Dinge selbst. Wie also in gewisser Weise das Sakrament des Leibes Christi der Leib Christi und das Sakrament des Blutes Christi das Blut Christi ist, so ist das Sakrament des Glaubens der Glaube“ (Brief 98; an Bonifacius). Es gibt bei ihm noch viele ähnliche Stellen; aber es wäre überflüssig, sie aufzuzählen, da jene eine genügt; einzig muß ich den Leser darauf aufmerksam machen, daß der heilige Mann die nämliche Lehre in seinem Brief an Evodius vertritt (Brief 169,2.9).

Eine leichtfertige Ausflucht aber ist die Behauptung: wenn Augustin lehre, daß die übertragende Redeweise bei den Geheimnissen (Sakramenten) häufig und üblich sei, so erwähnte er das Abendmahl nicht. Wenn man diese Meinung nämlich gelten lassen wollte, so dürfte man auch nicht vom Allgemeinen auf das Besondere schließen, und es würde damit die Schlußfolgerung ungültig: alle Tiere haben die Fähigkeit, sich zu bewegen, also haben auch Ochse und Pferd die Fähigkeit, sich zu bewegen! Jedoch wird ein längerer Streit durch anderwärts stehende Worte des gleichen heiligen Mannes überflüssig gemacht: er behauptet nämlich gegen den Manichäer Adimantus, als Christus das Zeichen seines Leibes ausgeteilt hätte, da hätte er es ohne Bedenken seinen Leib genannt (Gegen Adimantus 12,3). Und wiederum an anderer Stelle, nämlich in der Erklärung zum dritten Psalm, sagt er: „Wunderbarlich ist die Langmut Christi, daß er den Judas zu dem Mahl hinzuzog, in dem er das Bild (figura) seines Leibes und Blutes den Jüngern anbefohlen und gegeben hat“ (zu Psalm 3,1).

21. Итак, нам остается признать, что по причине близости между означаемыми вещами и образами этих вещей имя Тела даётся хлебу не номинально, а в силу точной аналогии. Не стану ссылаться на аллегории и притчи, чтобы не навлечь упрёков в попытке уклониться от существа дела. Я утверждаю, что такой способ выражения используется в тексте Писания везде, где речь идёт о Таинствах. Ибо только в силу переноса значения мы понимаем обрезание как завет с Богом [Быт 17:13], Агнца как исход из Египта [Исх 12:11], установленные Законом жертвоприношения как удовлетворение за грехи [Лев 17:11; Евр 9:22], наконец, скалу, из которой забил источник в пустыне (Исх 17:6), как Иисуса Христа [1 Кор 10:4]. Причём переносится не только имя высшей реальности на низшую, но и наоборот: имя видимой вещи - на означаемую невидимую реальность. Например, когда говорится, что Бог явился Моисею в терновом кусте (Исх 3:2), или когда ковчег завета именуется Богом (Пс 83/84:8) и ликом Божьим, а голубь - Святым Духом (Мф 3:16). И хотя знак субстанциально отличен от изображаемой истины (поскольку он телесен, видим и обладает земной природой, а истина духовна и невидима), тем не менее он не просто представляет и напоминает ту вещь, которой посвящен, но в самом деле сообщает, передаёт её. Почему же тогда он не может зваться её именем? Если даже выдуманные людьми знаки, в большинстве своём изображающие то, чего нет, а не то, что есть (или представляющие то, что есть, в искажённом виде), - если даже они порой получают имена означаемых вещей, то с тем большим основанием знаки, установленные Богом, могут заимствовать имена тех вещей, о которых неложно свидетельствуют и чью истинность и действенность сообщают нам. Короче говоря, между тем и другим имеются такая близость и такое сходство, что подобный взаимный перенос не следует считать ни странным, ни невежественным.

Поэтому те, кто называет нас тропистами (То есть любителями стилистических фигур и иносказаний (тропов). Именно так заявляли лютеране устами пастора Вестфаля Гамбургского, с которым Кальвин был вынужден вести нескончаемые споры.), выказывают себя в своём пресном формализме сущими невеждами. В том, что касается Таинства, принятый в Писании способ выражения целиком свидетельствует в нашу пользу. Ибо таинства, будучи весьма схожи между собой, в первую очередь близки в этом переносе имён. Апостол учит, что камень, из которого израильтяне пили духовное питие, был Иисус Христос (1 Кор 10:4), ибо являлся тем символом, в котором доставлялось это духовное питие, - невидимо для глаза, но тем не менее истинно. Точно так же хлеб сегодня именуется телом Христовым, так как представляет собой символ, в котором Господь дарует нам истинное вкушение своего Тела.

А чтобы никто не упрекнул меня в том, что я провозглашаю нечто новое, сошлюсь на св. Августина, который чувствовал и говорил то же самое: «Если бы таинства не имели сходства с теми вещами, таинствами которых они являются, они вовсе не были бы таинствами. По причине этого сходства они часто получают даже имена тех вещей, которые изображают. Поэтому как таинство тела Христова есть некоторым образом само тело, а таинство крови - сама кровь, так таинство веры именуется "верой"» (Августин. Письма, 98 (Бонифацию), 9 (МРL, XXXIII, 394)). В книгах Августина имеется множество подобных суждений. Но нагромождать их излишне: достаточно и одного того, которое я привёл. Тем не менее читатели должны знать, что Августин подтверждает и повторяет данную мысль в послании к Эводию (Августин. Письма, 169 (Эводию), 11,9 (МРL, XXXIII, 746)).

Утверждать, что св. Августин, говоря таким образом о таинствах, не упоминает Вечери, значит злостно извращать факты. Если так рассуждать, окажется, что о части нельзя сказать того, что говорится о целом. Но если мы не хотим вовсе упразднить логику, невозможно отрицать, что общее всем таинствам относится также и к Вечере. Впрочем, сам Августин в другом месте кладёт конец всяким спорам, когда говорит, что Иисус Христос, давая нам знак Своего Тела, не поколебался назвать его «Своим Телом» (Августин. Против Адиманта, XII, 3 (МРL, XLII, 144)). И ещё: «Иисус Христос явил изумительное терпение, приняв Иуду на пире, во время которого Он установил и дал своим ученикам образ Своего Тела и Своей Крови» (Августин. Толк. Пс 3, 1 (МРL, XXXVI, 73)).

 

22. | Siquis tamen morosus, ad alia omnia caecutiens, huic tantum verbo insistat, HOC EST, quasi mysterium hoc ab omnibus aliis separet7, facilis solutio estg. || Verbi substantivi tantam esse emphasim dicunt, ut nullum schema admittat8. 373 Quod si illis concedimus, nempe in verbis Pauli substantivum verbum legitur, ubi panem vocat κοινωνίαν corporis Christi [1. Cor. 10. d. 16]. Aliud autem est communicatio quam corpus ipsum. Imo fere, ubi de sacramentis agitur, idem verbum occurrit. Hoc erit vobis foedus mecum [Gen. 17. b. 13]. Agnus hic erit vobis Pesach [Exod. 12. g. 43]1. Ne plura, quum dicit Paulus petram fuisse Christum [1. Cor. 10. a. 4], cur illis minus emphaticum est eo loco substantivum verbum quam in Christi sermone? Respondeant etiam, ubi dicit Iohannes, Nondum erat Spiritus sanctus quia Iesus nondum erat glorificatus [Iohan. 7. f. 39]: quid valeat substantivum verbum. Nam si regulae suae affixi manent, abolebitur aeterna Spiritus essentia, quasi initium acceperit a Christi ascensione. Respondeant demum quid significet illud Pauli, Baptismum esse lavacrum regenerationis et renovationis [Tit. 3. a. 5]: quem constat multis esse inutilem. Sed nihil ad eos refellendos validius est quam illud Pauli, Ecclesiam esse Christum [l. Cor. 12. b 12]. Nam similitudine corporis humani adducta subnectit, Sic est Christus; ubi non intelligit unigenitum Dei Filium in se, sed in membrisa. His iam me adeptum esse arbitror, ut sanis et integris hominibus foeteant hostium nostrorum calumniae, dum spargunt, fidem nos abrogare Christi verbis2: quae nos non minus obedienter amplectimur quam ipsi, et maiori religione expendimus. Imo supina eorum securitas indicio est non magnopere eos curare quid voluerit Christus, modo clypeum illis suppeditet ad tuendam obstinationem: sicuti nostra disquisitio testis esse debet, quanti sit nobis Christi authoritas. Odiose iactant, humanum sensum nobis obstare quominus credamus quod Christus sacro suo ore protulit3: sed quam improbe hanc ignominiam nobis inurant, magna ex parte iam planum feci, et clarius deinde liquescet. Nihil ergo nos impedit quominus loquenti Christo credamus, et simul ac hoc vel illud annuerit, acquiescamus. Tantum hoc agitur, an nefas sit de genuino sensu sciscitari.

22. Toutesfois si quelque opiniastre fermant les yeux à tout, se veut attacher à ce mot, Voicy mon corps, comme si ce verbe separoit la Cene d’avec tous autres Sacremens: la solution est facile. Ils pretendent qu’il y a une telle force au verbe substantif, qu’il ne reçoit nulle declaration. Quand je leur auray accordé cela, je replique que sainct Paul en disant, Le pain que nous rompons est la communication du corps de Christ (1 Cor. 10:16), use aussi bien de verbe substantif. Or Communication est autre chose que le corps mesme. Qui plus est, quasi par toute l’Escriture ce verbe se trouvera en matiere de Sacrement. Comme quand il est dit, Cecy vous sera pour alliance avec moy (Gen. 17:13; Ex. 12:43): L’agneau est l’issue. Pour abbreger, quand sainct Paul dit que la pierre estoit Christ (1 Cor. 10:4), pourquoy le verbe substantif a-il moins de vertu selon eux en ce passage, qu’aux mots de la Cene? Qu’ils me respondent, quand sainct Jean dit, Le sainct Esprit n’estoit pas encore: car Jesus Christ n’estoit pas glorifié (Jean 7:39): qu’emporte là ce verbe, ESTOIT. Car s’ils demeurent attachez à leur reigle, l’Essence eternelle du sainct Esprit sera abolie: comme si elle avoit pris son commencement en l’ascension de Jesus Christ. Qu’ils me respondent finalement ce qu’ils entendent par le dire de sainct Paul, que le Baptesme est le lavement de regeneration et renouvellement (Tite 3:5), veu qu’il appert qu’il est inutile à plusieurs. Mais il n’y a rien plus propre à les refuter, que l’autre sentence de sainct Paul, où il dit que l’Eglise est Jesus Christ. Car, ayant amené la similitude du corps humain, il adjouste, Ainsi est Jesus Christ (1 Cor. 12:12). Par lesquels mots il ne signifie pas le Fils unique de Dieu en soy, mais en ses membres. Je pense avoir desja gagné ce poinct, que les calomnies de nos adversaires pueront et seront detestables à toutes gens de sens rassis et d’integrité, en ce qu’ils publient que nous desmentons Jesus Christ, n’adjoustans nulle foy à ses parolles, lesquelles nous recevons en plus grande obeissance qu’eux; et les considerons plus attentivement. Mesme leur nonchalance si lourde qu’on la voit, monstre qu’il ne leur chaut gueres de ce que Jesus Christ a voulu ou entendu, moyennant qu’il leur serve de bouclier pour couvrir leur obstination: comme la diligence que nous mettons à nous enquerir du vray sens, tesmoigne combien nous prisons l’authorité de ce souverain Maistre. Ils nous reprochent malicieusement, que le sens humain nous empesche de croire ce que Jesus Christ a proferé de sa bouche sacrée. Mais j’ay desja en partie declairé, et encore feray-je tantost mieux apparoistre, combien ils sont pervers et effrontez en nous chargeant de tels blasmes. Rien donc ne nous empesche de croire simplement à Jesus Christ: et si tost qu’il a dit le mot, d’y acquiescer. Seulement il est question de savoir si c’est un crime, de nous enquerir quel est le vray sens et naturel de ses parolles.

22. Refutation of an objection founded on the words, This is. Objection answered.

Should any morose person, shutting his eyes to everything else, insist upon the expression, This is, as distinguishing this mystery from all others, the answer is easy. They say that the substantive verb is so emphatic, as to leave no room for interpretation. Though I should admit this, I answer, that the substantive verb occurs in the words of Paul (1 Cor. 10:16), where he calls the bread the communion of the body of Christ. But communion is something different from the body itself. Nay, when the sacraments are treated of, the same word occurs: “My covenant shall be in your flesh for an everlasting covenant” (Gen. 17:13). “This is the ordinance of the passover” (Exod. 12:43). To say no more, when Paul declares that the rock was Christ (1 Cor. 10:4), why should the substantive verb, in that passage, be deemed less emphatic than in the discourse of Christ? When John says, “The Holy Ghost was not yet given, because that Jesus was not yet glorified” (John 7:39), I should like to know what is the force of the substantive verb? If the rule of our opponents is rigidly observed, the eternal essence of the Spirit will be destroyed, as if he had only begun to be after the ascension of Christ. Let them tell me, in fine, what is meant by the declaration of Paul, that baptism is “the washing of regeneration, and renewing of the Holy Ghost” (Tit. 3:5); though it is certain that to many it was of no use. But they cannot be more effectually refuted than by the expression of Paul, that the Church is Christ. For, after introducing the similitude of the human body, he adds, “So also is Christ” (1 Cor. 7:12), when he means not the only-begotten Son of God in himself, but in his members. I think I have now gained this much, that all men of sense and integrity will be disgusted with the calumnies of our enemies, when they give out that we discredit the words of Christ; though we embrace them not less obediently than they do,and ponder them with greater reverence. Nay, their supine security proves that they do not greatly care what Christ meant, provided it furnishes them with a shield to defend their obstinacy, while our careful investigation should be an evidence of the authority which we yield to Christ. They invidiously pretend that human reason will not allow us to believe what Christ uttered with his sacred mouth; but how naughtily they endeavour to fix this odium upon us, I have already, in a great measure,shown, and will still show more clearly. Nothing, therefore, prevents us from believing Christ speaking, and from acquiescing in everything to which he intimates his assent. The only question here is, whether it be unlawful to inquire into the genuine meaning?

22. Indien echter een of ander kleingeestig mens, voor dit alles blind, alleen op dit woord: 'dit is' aanhoudt, alsof dat dit sacrament van alle andere afscheidde, dan kan hij gemakkelijk weerlegd worden. Zij zeggen, dat de kracht van het wezenuitdrukkende werkwoord 'is' zo groot is, dat het geen figuurlijke betekenis toelaat. Indien wij hun dit toegeven, dan wordt toch ook in de woorden van Paulus (1 Cor. 10:16) dat wezenuitdrukkende werkwoord gelezen, waar hij zegt, dat het brood is de gemeenschap des lichaams van Christus. Maar de gemeenschap is toch iets anders dan het lichaam zelf. Ja bijna overal, waar over de sacramenten gesproken wordt, leest men hetzelfde werkwoord: "Dit mijn verbond zal met u zijn" (Gen. 17:13) "dit lam zal u het Pascha zijn" (Ex. 12:43) En om niet meer aan te halen: wanneer Paulus zegt (1 Cor. 10:4) dat Christus de steenrots was, waarom is voor hen op die plaats het wezenuitdrukkende werkwoord dan minder krachtig dan in de woorden van Christus! Laat hen ook antwoorden, wat dat werkwoord betekent, wanneer Johannes zegt (Joh. 7:39) "De Heilige Geest was nog niet, overmits Jezus nog niet verheerlijkt was." Want indien zij zich aan hun regel blijven vastklampen, zal het eeuwig Wezen van de Geest vernietigd worden, alsof Hij zijn begin ontvangen had na de hemelvaart van Christus. Laat hen eindelijk antwoorden wat het woord van Paulus (Tit. 3:5) betekent, dat de Doop is het bad der wedergeboorte en der vernieuwing, hoewel het vaststaat, dat hij velen geen nut schenkt. Maar niets is krachtiger om hen te weerleggen dan het woord van Paulus (1 Cor. 12:12) dat de kerk Christus is. Want nadat hij de gelijkenis van het menselijk lichaam heeft aangevoerd, voegt hij daar terstond bij: "alzo is Christus.". En dan bedoelt hij niet de eniggeboren Zoon Gods in zichzelf, maar in zijn leden. Door dit alles meen ik reeds bereikt te hebben, dat bij mensen, die gezond van verstand en rechtschapen zijn, de lasteringen onzer vijanden stinken, wanneer ze uitstrooien, dat wij aan Christus' woorden de waarheid ontzeggen: terwijl we ze met niet minder gehoorzaamheid omhelzen dan zij, en ze met meer nauwkeurigheid overwegen. Ja hun trage zorgeloosheid strekt tot bewijs, dat ze zich er niet zeer om bekommeren, wat Christus bedoeld heeft, als het hun maar een schild verschaft om hun hardnekkigheid te beschermen; evenals ons nauwkeurig onderzoek getuigen moet, van hoe grote betekenis voor ons het gezag van Christus is. Zij verkondigen hatelijk, dat ons menselijk gevoelen ons verhindert te geloven, wat Christus met zijn heilige mond heeft uitgesproken; maar hoe onbeschaamd zij ons met deze schande brandmerken, heb ik grotendeels reeds duidelijk gemaakt en het zal verder nog duidelijker blijken. Niets verhindert ons dus Christus, wanneer Hij spreekt, te geloven, en zodra Hij dit of dat te kennen gegeven heeft, daar in te rusten. Het gaat slechts hierover, of het ongeoorloofd is naar de ware zin onderzoek te doen.

22. Das "Ist"

Wenn sich nun trotzdem ein eigensinniger Mensch, blind für alles andere, nur auf dies eine Wörtchen versteift: „Das ist ...“, als ob durch dieses Wort das Abendmahl von allen anderen Geheimnissen (Sakramenten) geschieden würde, so ist ihm leicht zu antworten. Man sagt, das auf die Substanz weisende Wort („ist“) sei so scharf betont, daß es keinerlei bildliche Erklärung zulasse. Wenn wir das nun den Vertretern dieser Ansicht zugeben, so steht doch in den Worten des Paulus ebenfalls dieses die Substanz ausdrückende Wörtlein zu lesen, nämlich, wo er das Brot „die Gemeinschaft des Leibes Christi“ nennt (1. Kor. 10,16). Die „Gemeinschaft“ ist nun aber etwas anderes als der Leib selbst.

Ja, fast überall, wo von den Sakramenten die Rede ist, begegnet uns das nämliche Tätigkeitswort. „Das wird für euch der Bund mit mir sein“, heißt es (Gen. 17,13; nicht Luthertext). Oder: „Dies Lamm wird für euch das Passah sein“ (Ex. 12,11; nicht Luthertext). Und, um nicht mehr Stellen zu nennen: wenn Paulus sagt, der Fels sei Christus gewesen – weshalb finden dann jene Leute an dieser Stelle das substanzausdrückende Wörtlein („ist gewesen“) weniger stark betont als in den Worten Christi? Sie sollen mir auch antworten, was denn das substanzausdrückende Tätigkeitswort in den Worten des Johannes bedeutet: „Der Heilige Geist war noch nicht (da), denn Jesus war noch nicht verklärt“ (Joh. 7,39). wenn sie sich nämlich hier immerfort an ihre Regel klammern, so muß die ewige Wesenheit des Heiligen Geistes zunichte gemacht werden, als ob der Geist seinen Anfang erst mit der Himmelfahrt Christi genommen hätte! Und schließlich sollen sie mir antworten, was das Wort des Paulus bedeutet, nach welchem die Taufe „das Bad der Wiedergeburt und Erneuerung“ ist (Tit. 3,5), während es doch feststeht, daß sie für viele ohne Nutzen ist!

Es gibt aber nichts Kräftigeres zu ihrer Widerlegung als das Wort des Paulus, die Kirche sei Christus (1. Kor. 12,12). Er führt da nämlich das Gleichnis des 960 menschlichen Leibes an und fährt dann fort: „Also auch Christus“, und da meint er nicht den eingeborenen Sohn Gottes in sich selber, sondern in seinen Gliedern.

Mit diesen Ausführungen hoffe ich bereits erreicht zu haben, daß bei Menschen von gesunden Sinnen und lauterem Wesen die Lästerungen unserer Feinde stinkend sind, wenn sie die Behauptung ausstreuen, wir weigerten den Worten Christi den Glauben – während wir sie doch nicht weniger gehorsam annehmen als sie selbst und sie mit größerer Ehrfurcht erwägen. Ja, ihre bequeme Sicherheit ist ein Beweis dafür, daß sie sich nicht sehr darum kümmern, was Christus gewollt hat – wenn es ihnen nur einen Schutzschild für ihre Halsstarrigkeit bietet! Und ebenso muß unsere gründliche Untersuchung Zeuge dafür sein, wie hoch uns Christi Autorität steht.

Sie behaupten gehässig, das menschliche Empfinden stehe uns im Wege, so daß wir nicht glaubten, was Christus mit seinem heiligen Munde ausgesprochen hat; aber wie unverschämt es ist, daß sie uns diese Schmach aufbrennen, das habe ich zum großen Teil bereits deutlich gemacht, und es wird hernach noch klarer zum Vorschein kommen. Nichts hindert uns also, Christus in seinen Worten zu glauben und, sobald er das eine oder andere zu verstehen gegeben hat, uns darauf zu verlassen. Es geht nur darum, ob es denn ein Frevel ist, nach dem ursprünglichen Sinn (seiner Worte) zu forschen.

22.  Но если тем не менее какой-нибудь непримиримый спорщик будет упрямо цепляться за слова «Сие есть Тело Моё», закрывая глаза на остальное, как если бы глагол «есть» отделял Вечерю от других таинств, мы легко разрешим это затруднение. Наши противники (речь идёт о лютеранах) полагают, будто смысл глагола существования настолько самоочевиден, что не позволяет никаких толкований. Допустим. Но ведь и св. Павел, говоря: «хлеб, который мы преломляем, не есть ли приобщение Тела Христова?» (1 Кор 10:16), - также употребляет глагол существования! А приобщение Тела и само Тело - не одно и то же. Более того: в тексте Писания этот глагол почти всегда используется применительно к таинствам. Например, сказано: «Будет [обрезание] завет Мой на теле вашем» (Быт 17:13). Или: агнец есть Пасха Господня (Исх 12:11).

Скажем короче. Когда св. Павел говорит, что камень был Христос (1 Кор 10:4), разве глагол существования обладает в этом утверждении меньшей силой, чем во фразе, относящейся к Вечере? Когда св. Иоанн говорит: «Ещё не было ... Духа Святого, потому что Иисус ещё не был прославлен» (Ин 7:39), - что означает здесь это «не было»? Пусть наши противники ответят! Ведь если твёрдо следовать их правилу, придётся отрицать вечную сущность Святого Духа и полагать, что она возникла только с вознесением Иисуса Христа. Наконец, пусть ответят: что понимают они под словами св. Павла о том, что крещение есть «баня возрождения и обновления» (Тит 3:5), коль скоро оно оказывается для многих бесполезным? Но лучшим опровержением мнения наших противников служат слова св. Павла о том, что Церковь есть Иисус Христос (1 Кор 12:12). Он разумеет здесь единственного Сына Божьего не в его сущности, но в его членах.

Думаю, в этом вопросе я уже выиграл спор у наших противников. Всем здравомыслящим и справедливым людям отвратительна их клевета. А именно: они громогласно заявляют, что мы отказываемся верить словам Иисуса Христа - словам, которые мы принимаем с куда большим повиновением и благоговением, чем они. Сама их очевидная грубая небрежность доказывает их полное безразличие к тому, чего хотел и что подразумевал Иисус Христос. Для них Он - лишь прикрытие их собственных навязчивых идей. Мы же лишь прилежно стараемся доискаться подлинного смысла слов Христа, что свидетельствует о нашем глубоком почитании авторитета высшего Учителя.

Наши противники недобросовестно обвиняют нас в том, что человеческое разумение препятствует нам уверовать в слова, произнесённые священными устами Иисуса Христа. Но я отчасти уже показал и покажу чуть позже ещё яснее, насколько лживы и бесчестны их обвинения. Итак, ничто не препятствует нам в простоте верить Иисусу Христу и принимать каждое сказанное Им слово. Речь идёт лишь о том, является ли с нашей стороны преступлением стремление доискаться истинного и естественного смысла его слов.

 

23. Vetant boni isti magistri, ut literati appareant, vel tantillum a litera discedere4. Ego contra, ubi Scriptura Deum nominat virum bellicosum5: quia sine translatione nimis asperam locutionem fore video, non dubito sumptam esse ab hominibus comparationem. Et sane non alio praetextu molesti olim 374 fuerunt orthodoxis Patribus Anthropomorphitaea, nisi quod vocibus illis mordicus arreptis, Oculi Dei vident1, Ascendit ad eius aures2, Manus eius extenta3, Terra scabellum pedum eius4: clamitabant eripi Deo corpus suum quod ei Scriptura assignatb 5. Hac lege recepta, immanis barbaries totam fidei lucem obruet. Quae enim absurditatum monstra fanaticis hominibus elicere non licebit, si illis permittitur singulos apices stabiliendis suis placitis obiicere? Quod obiiciunt, non esse verisimile, quum Christus Apostolis singulare pararet in rebus adversis solatium, aenigmatice loquutum esse vel obscure6, pro nobis facit. Nisi enim Apostolis venisset in mentem, panem vocari figurate corpus, quia symbolum esset corporis, turbati haud dubie fuissent re tam prodigiosa. Eodem fere momento narrat Iohannes, in minimis quibusque difficultatibus perplexos haesisse. Qui secum disceptant, quomodo iturus sit Christus ad Patrem, et quaestionem movent quomodo abiturus sit e mundo: qui de Patre caelestic nihil eorum quae dicuntur intelligunt, donec eum viderintd [Iohan. 14. a. 5. 8, et 16. b. 17]: quomodo tam faciles fuissent ad credendum quod repudiat omnis ratio, Christum discumbere in mensa sub conspectu suo, et invisibilem includi sub pane? Quod ergo panem sine dubitatione edendo consensum suum testantur, hinc apparet eodem quo nos sensu accepisse Christi verba; quia illis occurrit quod in mysteriis non debet videri insolens, nomen rei signatae signo transcribi. Certa igitur et dilucida fuit discipulis consolatio, ut nobis est, nullo aenigmate implicita; nec aliud causae est cur a nostra interpretatione quidam resiliant, nisi quod eos excaecavit Diaboli incantatio, nempe ut aenigmatum tenebras sibi fingant, ubi obvia est concinnae figurae interpretatio. Praeterea si in verbis praecise insistitur, perperam aliud seorsum de pane praedicaret Christus quam de calice. Panem vocat corpus, vinum vocat sanguinem: aut confusa erit battologia, aut erit partitio 375 quae corpus a sanguine dividat. Imo tam vere dicetur de calice, Hoc est corpus meum, quam de pane ipso: et praedicari vicissim poterit, panem esse sanguinem. Si respondeant, spectandum esse in quem finem vel usum instituta sint symbola: fateor id quidem; sed interea minime se expedient, quin eorum error absurdum hoc secum trahat, Panem esse sanguinem, et vinum corpus. Iam quid hoc sibi velit, nescio, quum res diversas esse concedant panem et corpus1, asserere tamen alterum de altero proprie et sine figura praedicari: acsi quis diceret vestem quidem diversam esse ab homine, et tamen proprie vocari hominem. Interea quasi in pertinacia et convitiis victoria illis sita esset, Christum accusari mendacii dicunt, si quaeritur verborum interpretatio2. Iam lectoribus iudicare promptum erit, quam iniustam nobis iniuriam faciant isti syllabarum aucupes, dum simplices imbuunt hac opinione, fidem nos detrahere Christi verbis, quae furiose ab illis perverti ac confundi, a nobis autem fideliter ac dextre explicari demonstravimus.

23. Ces bons Docteurs pour apparoistre gens lettrez, defendent de se retirer de la lettre tant peu que ce soit. Je replique à l’opposite, Quand l’Escriture nomme Dieu, Homme de guerre (Ex. 15:3), pource que sans translation ce langage seroit trop dur et aspre, je ne doute pas le prendre comme une similitude tirée des hommes. Et de fait, les heretiques qu’on a appelez anciennement Anthropomorphites, n’avoyent autre couleur de molester et troubler l’Eglise, sinon qu’en prenant ces mots comme à belles dens, Les yeux de Dieu voyent (Prov. 15:3), Il est parvenu à ses oreilles (Ps. 18:7), Sa main est estendue (Is. 9:11), La terre est son marchepied (Is. 66:1): ils se tempestoyent de ce que les saincts Docteurs n’accordoyent point que Dieu fust corporel, veu qu’il semble que l’Escriture luy assigne un corps. Ceux-là avoyent bien la lettre pour eux: mais si tous passages estoyent prins si cruement et lourdement, toute la vraye religion seroit pervertie de resveries brutales. Car il n’y a monstre d’absurdité que les heretiques ne puissent faire semblant de deduire de l’Escriture, s’il leur est permis sous ombre d’un mot mal entendu et non exposé, d’establir ce que bon leur semblera. Ce qu’ils alleguent, qu’il n’est pas vray-semblable que Jesus Christ voulant donner une singuliere consolation à ses disciples, ait parlé obscurement comme par enigmes, fait pour nous. Car si les disciples n’eussent entendu que le pain estoit nommé corps par similitude, d’autant qu’il en estoit l’arre ou symbole, ils se fussent troublez d’une chose si prodigieuse. Sainct Jean recite que sus la mesme heure ils doutoyent et faisoyent scrupule sur chacun mot. Ceux qui disputent comment Jesus Christ s’en ira à son Pere, et trouvent grande difficulté comment il partira du monde (Jean 14:5, 8; 16:17), bref, qui n’entendent rien de ce qui leur est dit des choses celestes: comment eussent-ils esté si prompts et aisez à croire une chose repugnante à toute raison, assavoir que Jesus Christ, qui estoit assis à table devant leurs yeux, fust aussi enclos invisiblement dessous le pain? Parquoy ce qu’ils s’accordent sans aucune replique à ce qui leur a esté dit, et mangent le pain à telles enseignes, de là il appert qu’ils prenoyent les parolles de Jesus Christ comme nous faisons, pource qu’ils consideroyent qu’en tous Sacremens l’usage est accoustumé d’attribuer au signe le nom de la chose signifiée. Les disciples donc ont receu une consolation certaine et liquide, et non pas enveloppée d’enigme: comme aujourdhuy nous la sentons telle qu’eux. Et n’y a autre raison pourquoy ces outrecuidez nous resistent tant, sinon que le diable les a aveuglez par ses enchantemens, pour appeller Tenebres et enigmes, une interpretation si facile et coulante. Davantage, si on veut precisement insister sur les mots, ce que Jesus Christ met son corps et son sang à part, ne pourroit consister. Il appelle le pain Son corps, et le vin Son sang: ou ce sera une repetition confuse, ou ce sera une division pour separer l’un d’avec l’autre, Mesmes on pourra affermer du calice que c’est le corps: et derechef, que le pain est le sang: je dy si Jesus Christ est enclos sous chacun des deux signes. S’ils respondent qu’il faut regarder à quelle fin les Sacremens sont instituez, je leur confesse: mais cependant ils ne se despestreront point que leur erreur ne tire tousjours ceste queue, assavoir que le pain est sang, et le vin est corps. Davantage, je ne say comment ils entendent d’accorder leurs fleutes, en confessant que le pain et le corps sont choses diverses: et toutesfois en affermant que le pain est proprement corps sans nulle figure; comme si quelcun disoit que la robbe est autre chose que l’homme: et toutesfois qu’elle est proprement nommée Homme. Toutesfois comme si leur victoire estoit en opiniastreté furieuse, et opprobres, ils crient qu’en cherchant la vraye interpretation des mots de Jesus Christ, nous l’accusons de mensonge. Tant y a qu’il sera maintenant facile aux lecteurs de juger combien telles gens nous font grande injure, faisant accroire aux ignorans que nous abbattons l’authorité des parolles de Jesus Christ: lesquelles ils pervertissent et confondent aussi furieusement, que nous les exposons fidelement et en telle dexterité qu’il est requis, comme je l’ay monstré quasi au doigt.

23. Other objections answered.

Those worthy masters, to show that they are of the letter, forbid us to deviate, in the least, from the letter. On the contrary, when Scripture calls God a man of war, as I see that the expression would be too harsh if not interpreted, I have no doubt that the similitude is taken from man. And, indeed, the only pretext which enabled576the Anthropomorphites to annoy the orthodox Fathers was by fastening on the expressions, “The eyes of God see;” “It ascended to his ears;” “His hand is stretched out;” “The earth is his footstool;” and exclaimed, that God was deprived of the body which Scripture assigns to him. Were this rule admitted, complete barbarism would bury the whole light of faith. What monstrous absurdities shall fanatical men not be able to extract, if they are allowed to urge every knotty point in support of their dogmas? Their objection, that it is not probable that when Christ was providing special comfort for the apostles in adversity, he spoke enigmatically or obscurely,—supports our view. For, had it not occurred to the apostles that the bread was called the body figuratively, as being a symbol of the body, the extraordinary nature of the thing would doubtless have filled them with perplexity. For, at this very period, John relates, that the slightest difficulties perplexed them (John 14:5, 8; 16:17). They debate, among themselves, how Christ is to go to the Father, and not understanding that the things which were said referred to the heavenly Father, raise a question as to how he is to go out of the world until they shall see him? How, then, could they have been so ready to believe what is repugnant to all reason—viz. that Christ was seated at table under their eye, and yet was contained invisible under the bread? As they attest their consent by eating this bread without hesitation, it is plain that they understood the words of Christ in the same sense as we do, considering what ought not to seem unusual when mysteries are spoken of, that the name of the thing signified was transferred to the sign. There was therefore to the disciples, as there is to us, clear and sure consolation, not involved in any enigma; and the only reason why certain persons reject our interpretation is, because they are blinded by a delusion of the devil to introduce the darkness of enigma, instead of the obvious interpretation of an appropriate figure. Besides, if we insist strictly on the words, our Saviour will be made to affirm erroneously something of the bread different from the cup. He calls the bread body, and the wine blood. There must either be a confusion in terms, or there must be a division separating the body from the blood. Nay, “This is my body,” may be as truly affirmed of the cup as of the bread; and it may in turn be affirmed that the bread is the blood.1 If they answer, that we must look to the end or use for which symbols were instituted, I admit it: but still they will not disencumber themselves of the absurdity which their error drags along with it—viz. that the bread is blood, and the wine is body. Then I know not what they mean when they concede that bread and body are different things, and yet maintain that the one is predicated of the other, properly and without figure, as if one were to say that a garment is different from a man, and yet is properly called a man. Still, as if the victory depended on obstinacy and invective, they say that Christ577is charged with falsehood, when it is attempted to interpret his words. It will now be easy for the reader to understand the injustice which is done to us by those carpers at syllables, when they possess the simple with the idea that we bring discredit on the words of Christ; words which, as we have shown, are madly perverted and confounded by them, but are faithfully and accurately expounded by us.

23. Die goede meesters verbieden, opdat ze mogen blijken geletterden te zijn, zelfs nog zo weinig van de letter af te wijken. Ik daarentegen, wanneer de Schrift God een krijgsman noemt, twijfel er niet aan, omdat ik zie, dat de uitdrukking, wanneer ze niet overdrachtelijk gebruikt zou zijn, al te ruw zou wezen, dat het een vergelijking is ontleend aan de mensen. En ongetwijfeld hebben de Antropoformieten onder geen ander voorwendsel de rechtzinnige vaderen lastig gevallen dan dat ze, met hand en tand deze woorden aangrijpend: "De ogen des Heeren zien; het is tot zijn oren opgeklommen; zijn hand is uitgestrekt; de aarde is een voetbank zijner voeten," uitriepen, dat aan God zijn lichaam ontroofd werd, dat de Schrift Hem toekent. Wanneer men deze wet aanvaardt, zal een gruwelijke barbaarsheid het ganse licht des geloofs verduisteren. Want welke monsters van ongerijmdheden zullen bezeten mensen niet aan de Schrift kunnen ontlenen, wanneer hun toegestaan wordt, iedere letter afzonderlijk aan te voeren tot bevestiging van hun stellingen! Hetgeen zij tegenwerpen, dat het niet waarschijnlijk is, dat Christus, toen Hij de apostelen een bijzondere troost bereidde in tegenspoed, in figuurlijke zin of duister gesproken heeft, pleit voor ons. Want indien het de apostelen niet in de geest was gekomen, dat het brood figuurlijk het lichaam van Christus genoemd wordt, omdat het een teken van zijn lichaam was, zouden ze ongetwijfeld door een zo wonderbaarlijke zaak ontroerd zijn geweest. Johannes verhaalt, dat ze nagenoeg op hetzelfde ogenblik in de allerkleinste moeilijkheden verward waren. Zij, die onder elkaar strijden over de vraag, hoe Christus tot de Vader zou gaan, en de vraag te berde brengen, hoe Hij uit de wereld zal weggaan, die niets verstaan van de dingen, welke gezegd worden over de hemelse Vader, voordat ze Hem gezien hebben (Joh. 14:5,8; 16:17) hoe zouden die zo gemakkelijk hebben kunnen geloven, hetgeen tegen alle rede ingaat, dat Christus voor hun ogen aan tafel aanzit, en toch onzichtbaar onder het brood ingesloten wordt! Daar ze dus, door het brood zonder aarzeling te eten, getuigenis afleggen van hun eenparig gevoelen, blijkt hieruit, dat ze Christus' woorden in dezelfde zin opgevat hebben als wij, want hun kwam in de gedachte, wat in de sacramenten niet ongewoon moet schijnen, dat de naam van de betekende zaak op het teken overgedragen wordt. Dus was de vertroosting voor de discipelen zeker en duidelijk, gelijk zo voor ons is, in geen enkel raadsel gewikkeld. En er is geen andere oorzaak, waarom sommigen van onze uitlegging niets willen weten, dan omdat de betovering van de duivel hen verblind heeft, en wel zo, dat ze zich duistere raadsels verzinnen, terwijl toch de uitlegging der sierlijke figuur voor de hand ligt. Bovendien, indien met nauwkeurig op de woorden blijft staan, zou Christus verkeerdelijk iets anders afzonderlijk van het brood verkondigen dan van de beker. Het brood noemt Hij zijn lichaam, de wijn noemt Hij zijn bloed: dit zal of een verwarde praat zijn, of een verdeling, die het lichaam van het bloed scheidt. Ja evenzeer naar waarheid zal van de beker gezegd worden: "dit is mijn lichaam" als van het brood zelf, en wederkerig zal gezegd kunnen worden, dat het brood zijn bloed is. Indien zij antwoorden, dat men er op moet letten tot welk doel of gebruik de tekenen ingesteld zijn, dan erken ik dat wel; maar intussen kunnen zij allerminst maken, dat hun dwaling niet deze ongerijmdheid met zich brengt, dat het brood en het lichaam verschillende dingen zijn, maar toch beweren, dat het ene van het andere in eigenlijke zin en zonder figuur gezegd wordt, alsof iemand zeide, dat de kleding wel iets anders is dan de mens, maar toch in eigenlijke zin mens genoemd wordt. Ondertussen zeggen ze, alsof hun overwinning in hardnekkigheid en scheldwoorden gelegen was, dat Christus van leugen beschuldigd wordt, wanneer men zoekt naar de uitlegging der woorden. Nu zullen de lezers gemakkelijk kunnen beoordelen, hoe onrechtmatig onrecht die woordenzifters ons aandoen, doordat ze eenvoudige mensen deze mening op de mouw spelden, dat wij de waarheid aan Christus' woorden ontnemen, die, gelijk we hebben aangetoond, door hen dwaselijk worden omvergeworpen en verward, maar door ons getrouw en recht worden verklaard.

23. Die Unmöglichkeit eines rein wörtlichen Verständnisses

Um als wohlgebildete Männer zu erscheinen, verbieten diese trefflichen Lehrmeister, auch nur im mindesten vom Buchstaben zu weichen. Mit mir dagegen ist es so: die Schrift nennt Gott einen „Kriegsmann“ (Ex. 15,3); weil ich nun sehe, daß dies, wofern es nicht übertragend gemeint ist, eine gar zu harte Ausdrucksweise ist, so zweifle ich nicht daran, daß es sich dabei um einen von den Menschen hergenommenen Vergleich handelt.

Und in der Tat: als vorzeiten die „Anthropomorphiten“ den rechtgläubigen Vätern Beschwernis bereiteten, da war der Vorwand, unter dem das geschah, kein anderer als der: sie nahmen solche Worte wie: „Die Augen des Herrn sehen“ (Deut. 11,12; 1. Kön. 8,29; Hiob 7,8), oder: „Es ist vor seine Ohren heraufgekommen“ (2. Sam. 22,7; 2. Kön. 19,28 u.ä.), oder: „Seine Hand ist ausgereckt“ (Jes. 5,25; 23,11; Jer. 1,9; 6,12 u.ä.), oder: „Die Erde ist seiner Füße Schemel“ (Jes. 66,1; Matth. 5,35; Apg. 7,49), und diese Worte rissen sie dann wild an sich und schrieen, man raube Gott den Leib, den ihm die Schrift doch beilege. Wenn man dies Gesetz gelten läßt, so wird eine ungeheuerliche Barbarei das ganze Licht des Glaubens verfinstern! Denn was für Ungetüme von Widersinnigkeiten werden schwärmerische Leute (aus der Schrift) beweisen dürfen, wenn es ihnen erlaubt wird, jeden einzelnen Buchstaben zur Bestätigung ihrer Meinungen anzuführen!

Unsere Widersacher machen den Einwand, es sei nicht wahrscheinlich, daß Christus, als er doch den Aposteln einen einzigartigen Trost in den Widerwärtigkeiten bereitete, sinnbildlich oder undeutlich geredet hätte. Aber das ist zu unseren Gunsten geredet! Denn wenn es den Aposteln nicht in den Sinn gekommen wäre, daß das Brot im figürlichen Sinne Christi Leib genannt wurde, weil es eben das Merkzeichen dieses Leibes war, so wären sie von einer so ungeheuerlichen Sache ohne Zweifel in Verwirrung gestürzt worden. Wie Johannes berichtet, sind sie schier im gleichen Augenblick auch in den mindesten Schwierigkeiten bestürzt hängengeblieben. Sie streiten miteinander darüber, wieso Christus 961 zum Vater gehen würde, sie bringen die Frage auf, wieso er aus der Welt gehen sollte, sie verstehen mit Bezug auf den himmlischen Vater nichts von den Worten, die ihnen gesagt werden, ehe denn sie ihn gesehen hätten (Joh. 14,5.8; 16,17). Wie sollten nun die nämlichen Jünger, die sich so verhalten, mit Leichtigkeit in der Lage gewesen sein, etwas zu glauben, was doch alle Vernunft verwirft, nämlich daß Christus vor ihren Blicken bei Tische säße und doch zugleich unsichtbar unter dem Brote beschlossen wäre? Nun essen sie aber das Brot ohne Bedenken und bezeugen dadurch ihre einhellige Einsicht; daraus ergibt sich also deutlich, daß sie die Worte Christi in dem nämlichen Sinne aufgefaßt haben wie wir; es kam ihnen eben in den Sinn, was bei den Geheimnissen (Sakramenten) nicht unmöglich erscheinen darf, daß der Name der im Zeichen veranschaulichten Sache dem Zeichen beigelegt wird! Der Trost war also für die Jünger gewiß und deutlich, wie er es auch für uns ist, und in keinerlei Rätsel eingehüllt. Und wenn einige Leute mit unserer Auslegung nichts zu tun haben wollen, so besteht dafür keine andere Ursache, als daß sie die Verzauberung des Teufels verblendet hat, so daß sie sich nämlich die finsteren Schatten von Rätseln vormachen, wo doch die Auslegung des abgerundeten Bildes am Wege liegt.

Außerdem: wenn sie sich so scharf auf die Worte versteifen, so müßte Christus in verkehrter Weise von dem Brot für sich allein etwas anderes ausgesagt haben als von dem Kelch. Er nennt das Brot seinen Leib, den Wein nennt er sein Blut; das wäre dann also entweder ein wirres Gerede oder aber eine Zweiteilung, die den Leib vom Blute trennte! Ja, es wäre (dann) ebenso wahrheitsgemäß, wenn es von dem Kelch hieße: „Das ist mein Leib“, wie wenn das von dem Brot selbst gesagt wäre, und wiederum hätte ausgesagt werden können, das Brot sei das Blut! Wenn sie antworten, man müsse darauf achten, zu welchem Zweck und Gebrauch die Merkzeichen eingesetzt seien, so gebe ich das zwar zu; aber sie können sich unterdessen keineswegs daraus herauswinden, daß ihr Irrtum die widersinnige Behauptung mit sich zieht, das Brot sei das Blut Christi und der Wein sein Leib!

Ich weiß nun auch nicht, was es bedeuten soll, daß sie zwar zugeben, das Brot und der Leib seien verschiedene Dinge, dann aber doch behaupten, daß eines vom anderen (d.h. das Brot sei der Leib ...) im eigentlichen Sinne und ohne Bild ausgesagt werde. Das ist genau so, als wenn jemand sagte, ein Gewand sei von dem Menschen verschieden und werde doch im eigentlichen Sinne als Mensch bezeichnet. Unterdessen behaupten sie, man beschuldige Christus der Lüge, wenn man nach der Auslegung seiner Worte forschte – gerade als wenn für sie der Sieg in Halsstarrigkeit und in scheltenden Vorwürfen bestünde!

Nun werden die Leser leicht ein Urteil darüber gewinnen können, was für eine ungerechte Schmach uns diese Silbenhascher antun, indem sie schlichten Leuten die Meinung beibringen, wir entzögen den Worten Christi den Glauben, während diese Worte doch, wie wir nachgewiesen haben, von ihnen unsinnig verdreht und durcheinandergeworfen, von uns aber getreulich und richtig ausgelegt werden.

23.  Эти добрые учители, дабы показаться учёными людьми, запрещают малейшее отклонение от буквы Писания. Я же замечу в ответ: когда Писание называет Бога мужем брани [Исх 15:3], буквальный смысл подобного выражения был бы слишком резок и груб. Поэтому я без всяких сомнений понимаю эти слова как аналогию с человеческими свойствами. В самом деле: еретики, в древности называемые антропоморфитами, смущали и волновали Церковь именно буквальным восприятием таких выражений, как «очи [Господа] отверсты» [Втор 11:12 и др.], «вопль мой дошёл до слуха [Господа]» [Числ 11:12 и др.], «прострёт Он [Господь] руку Свою» [Ис 5:55 и др.], «земля - подножие ног [Господа]» [Ис 66:1; Мф 5:35; Деян 7:49]. Они яростно восставали на святых учителей за то, что те отказывались признать телесного Бога: еретикам казалось, что Библия приписывает Богу тело. Буква Писания свидетельствовала в их пользу; но если все эти места понимать столь буквально и грубо, всякая истинная вера окажется извращённой чудовищными измышлениями. Нет такого абсурда, которому еретики не придали бы видимости прямого вывода из Писания, если позволить им на основании всякого неверно истолкованного слова утверждать всё, что им заблагорассудится.

Они считали неправдоподобным, чтобы Иисус Христос, желая дать особое утешение ученикам, говорил при этом загадками. Но их возражение - в нашу пользу. Ведь если бы ученики не поняли, что хлеб назван телом по аналогии, как его залог или символ, они были бы смущены столь необычным утверждением. По сообщению св. Иоанна, в его время ученики приходили в смущение и сомнение при всяком слове Иисуса. Как могли люди, затруднявшиеся понять, каким образом Иисус Христос отойдёт к Отцу и покинет мир (Ин 14:5-8), то есть не способные ничего уразуметь из того, что говорилось им о небесных вещах, - как могли они постигнуть и принять столь противное всякому разуму утверждение? А именно - принять, что Иисус Христос, сидящий перед ними за столом, в то же время невидимо заключён в хлебе? Поэтому тот факт, что они восприняли эти слова без возражений и не колеблясь ели хлеб, свидетельствует, что они поняли сказанное так же, как мы. Ибо, по их разумению, во всех таинствах имя означаемого обычно даётся и означающему. Таким образом, ученики получили ясное и несомненное утешение, отнюдь не облечённое в загадки. И мы сегодня воспринимаем его так же, как они. И если эти самоуверенные наглецы так упорно возражают нам, то лишь потому, что дьявол ослепляет их колдовством и вынуждает называть тёмным и загадочным простое и очевидное объяснение.

Кроме того, если неуклонно настаивать на буквальном смысле слов Иисуса Христа, то проводимое Им разделение тела и крови окажется несостоятельным. Иисус называет хлеб своим телом, а вино своей кровью: либо это невразумительный повтор, либо отрыв одного от другого. Более того, коль скоро Иисус Христос заключён в каждом из этих двух знаков, можно было бы утверждать, что чаша есть тело, а хлеб - кровь. Если наши противники ответят, что необходимо принять во внимание цель, ради которой были установлены таинства, я соглашусь с ними. Но всё равно их ошибка неизбежно повлечёт за собой указанное следствие. А именно: хлеб окажется кровью, а вино телом.

Далее, я не представляю, каким образом они думают примирить в своих высказываниях непримиримые противоречия. Так, они признают хлеб и тело двумя разными вещами и в то же время утверждают, что хлеб в собственном - отнюдь не образном - смысле есть тело. Это подобно тому, как если бы мы считали одежду отличной от человека и в то же время полагали, что она в собственном смысле именуется человеком. Тем не менее наши противники кричат, что мы своими поисками верной интерпретации слов Иисуса Христа обвиняем Его во лжи. Как будто их злобное и постыдное упрямство способно принести им победу!

Итак, теперь читателям нетрудно судить, насколько эти люди к нам несправедливы. Они внушают невеждам, будто мы опровергаем авторитет слов Христа. Между тем именно они грубо извращают его слова; мы же изъясняем их с надлежащей верностью и точностью, что я показал совершенно ясно.

 

24. Sed non potest huius mendacii infamia penitus abstergi nisi diluto altero crimine; nos enim rationi humanae ita addictos esse iactant, ut nihilo plus tribuamus Dei potentiae quam naturae ordo patitur, et dictat communis sensus3. A tam improbis calumniis provoco ad ipsam doctrinam quam tradidi: quae satis dilucide ostendit, me hoc mysterium minime rationis humanae modo metiri, vel naturae legibus subiicere. Obsecro, an ex physicisa didicimus, Christum perinde animas nostras e caelo pascere carne sua atque corpora pane et vino aluntur? unde haec carni virtus ut animas vivificet? Naturaliter non fieri omnes dicent. Humanae rationi nihilo magis placebit penetrare ad nos Christi carnem, ut nobis sit alimentum. Denique quisquis doctrinam nostram gustaverit, rapietur in admirationem arcanae Dei potentiae. Isti autem boni eius zelotae miraculum sibi fabricant, quo sublato evanescit Deus ipse cum sua potentia. Lectores iterum admonitos cupio, ut quid ferat nostra doctrina diligenter aestiment, pendeatne a sensu communi, an vero fidei alis, superato mundo, transcendat in caelos. Dicimus Christum tam externo symbolo quam Spiritu suo ad nos descendere, ut vere substantia carnis suae et sanguinis sui animas nostras vivificet. In his paucis verbis qui non sentit 376 multa subesse miracula, plus quam stupidus est: quando nihil magis praeter naturam, quam ut vitam spiritualem et caelestem animae mutuentur a carne quae originem suam e terra accepit, et quae morti fuit subiecta; nihil magis incredibile quam res toto caeli et terrae spatio dissitas ac remotas, in tanta locorum distantia non solum coniungi, sed uniri, ut alimentum percipiant animae ex carne Christi. || Desinant ergo praeposteri homines invidiam putida calumnia nobis facere, acsi de immensa Dei potentia maligne aliquid restringeremus. Ipsi enim vel nimis stulte errant, vel improbe mentiuntura. || Non enim hic quaeritur quid Deus potuerit, sed quid voluerit. Affirmamus autem id factum esse quod illi placitum erat. Placuit autem, Christum fratribus per omnia similem fieri, excepto peccato [Hebr. 4. d. 15]. Qualis est nostra caro? nonne quae certa sua dimensione constat, quae loco continetur, quae tangitur, quae videtur? Et cur (inquiunt) non faciat Deus ut caro eadem plura diversaque loca occupet, ut nullo loco contineatur, ut modo et specie careat? Insane, quid a Dei potentia postulas ut carnem faciat simul esse et non esse carnem? Perinde acsi instes ut lucem faciat simul esse lucem et tenebras. At lucem vult esse lucem: tenebras, tenebras: carnem, carnem. Convertet quidem quum volet tenebras in lucem, et lucem in tenebras: sed quum exigis ut lux et tenebrae non differant, quid aliud quam ordinem sapientiae Dei pervertis? Carnem igitur carnem esse oportet: spiritum, spiritum: unumquodque qua a Deo lege et conditione creatum est. Ea vero est carnis conditio ut uno certoque loco, ut sua dimensione, ut sua forma constet. Ea conditione carnem induit Christus, cui, teste Augustino [Epist. ad Dardanum]b 1, incorruptionem quidem et gloriam dedit, naturam et veritatem non abstulitc.

24. Mais ceste fausseté et mensonge ne se peut droitement purger, sinon en rabbattant une autre calomnie: c’est qu’ils nous accusent d’estre tellement addonnez à la raison humaine, que nous mesurons la puissance de Dieu au cours de nature, et ne luy attribuons rien plus que le sens commun nous enseigne. En lisant nos escrits, on verra incontinent combien ces calomnies sont vilaines et puantes. J’appelle donc de leurs fausses detractions à la doctrine que j’en ai donnée: laquelle certifie assez clairement que je ne restrein point ce mystere à la capacité de la raison humaine, et ne l’assujetty point à l’ordre de nature. Je vous prie, avons-nous appris des Philosophes naturels, que Jesus Christ repaist aussi bien nos ames de sa chair et de son sang. que nos corps sont nourriz et sustentez de pain et de vin? Dont vient ceste vertu à la chair, de vivifier les ames? Chacun dira qu’il ne se fait point naturellement. Ce ne sera chose non plus accordante au sens humain, que la chair de Christ entre jusques à nous pour nous servir d’aliment. Bref, quiconque aura gousté nostre doctrine, sera ravy en admiration de ceste vertu secrette de Dieu que nous preschons. Or ces bons zelateurs se forgent un miracle, sans lequel ils ne pensent pas que Dieu puisse rien. Je prie et adverty derechef les lecteurs, qu’ils pensent diligemment que porte nostre doctrine: si elle depend du sens commun, ou bien si par foy elle surmonte le monde, et passe jusques au ciel. Nous disons que Jesus Christ descend à nous tant par le signe exterieur que par son Esprit, pour vivifier vrayement nos ames de la substance de sa chair et de son sang. Ceux qui n’entendent point que telle chose ne se peut faire sans plusieurs miracles, sont plus que stupides, veu qu’il n’y a rien plus contraire au sens naturel, que de dire que les ames empruntent de la chair la vie spirituelle et celeste: voire de la chair qui aura eu son origine de la terre, et qui a esté mortelle. Il n’y a rien plus incroyable, que de dire que les choses distantes l’une de l’autre aussi bien que le ciel de la terre, non seulement soyent conjoinctes, mais unies, tellement que nos ames reçoyvent nourriture de la chair de Christ, sans qu’elle bouge du ciel. Parquoy que ces phrenetiques se deportent de nous charger et rendre odieux par ceste calomnie si vilaine: c’est que nous retrenchons de la puissance infinie de Dieu. Car en cela où ils errent trop lourdement, ou ils mentent trop impudemment, veu qu’il n’est pas icy question que c’est que Dieu a peu, mais que c’est qu’il a voulu. Et nous affermons tout ce qui luy plaisoit avoir esté fait. Or il luy a pleu que Jesus Christ fust fait semblable à ses freres en toutes choses, excepté peché (Hebr. 2:17; 4:15). Quel est nostre corps? N’est-il pas tel qu’il a sa propre et certaine mesure, qu’il est contenu en lieu, qu’il est touché, qu’il est veu? Et pourquoy, disent-ils, ne fera Dieu qu’un mesme corps occupe plusieurs et divers lieux, qu’il ne soit comprins en nul certain lieu, qu’il n’ait point de forme ne mesure aucune? O insensé! que demandes-tu à la puissance de Dieu, qu’elle face qu’un corps soit ensemblement corps et non corps? Comme si tu requerois qu’elle face la lumiere estre tout en un coup lumiere et tenebres. Mais elle veut la lumiere estre lumiere, les tenebres estre tenebres, un corps estre corps. Certes elle convertira bien, quand elle voudra, les tenebres en lumiere, et la lumiere en tenebres. Mais quand tu demandes que la lumiere et les tenebres ne soyent point differentes, que veux-tu autre chose que pervertir l’ordre de la sapience de Dieu? Il faut donc que le corps soit corps, et que l’esprit soit esprit, un chacun en telle loy et condition qu’il a esté creé de Dieu. Et ceste est la condition du corps, qu’il consiste en un lieu certain, en sa propre et certaine mesure, et en sa forme. En celle condition Jesus Christ a prins corps, auquel, tesmoin sainct Augustin, il a bien donné incorruption et gloire, mais il ne luy a point osté sa nature et sa verité180. Car le tesmoignage de l’Escriture est clair et evident: Qu’il est monté au ciel, dont il doit ainsi revenir comme il y a esté veu monter (Act. 1:11).

24. Other objections answered. No question here as to the omnipotence of God.

This infamous falsehood cannot be completely wiped away without disposing of another charge. They give out that we are so wedded to human reason, that we attribute nothing more to the power of God than the order of nature admits, and common sense dictates.1 From these wicked calumnies, I appeal to the doctrine which I have delivered,—a doctrine which makes it sufficiently clear that I by no means measure this mystery by the capacity of human reason, or subject it to the laws of nature. I ask, whether it is from physics we have learned that Christ feeds our souls from heaven with his flesh, just as our bodies are nourished by bread and wine? How has flesh this virtue of giving life to our souls? All will say, that it is not done naturally. Not more agreeable is it to human reason to hold that the flesh of Christ penetrates to us, so as to be our food. In short, every one who may have tasted our doctrine, will be carried away with admiration of the secret power of God. But these worthy zealots fabricate for themselves a miracle, and think that without it God himself and his power vanish away. I would again admonish the reader carefully to consider the nature of our doctrine, whether it depends on common apprehension, or whether, after having surmounted the world on the wings of faith, it rises to heaven. We say that Christ descends to us, as well by the external symbol as by his Spirit, that he may truly quicken our souls by the substance of his flesh and blood. He who feels not that in these few words are many miracles, is more than stupid; since nothing is more contrary to nature than to derive the spiritual and heavenly life of the soul from flesh, which received its origin from the earth, and was subjected to death, nothing more incredible than that things separated by the whole space between heaven and earth should, notwithstanding of the long distance, not only be connected, but united, so that souls receive aliment from the flesh of Christ. Let preposterous men, then, cease to assail us with the vile calumny, that we malignantly restrict the boundless power of God. They either foolishly err, or wickedly lie. The question here is not, What could God do? but, What has he been pleased to do? We affirm that he has done what pleased him, and it pleased him that Christ should be in all respects like his brethren, “yet without sin” (Heb. 4:15). What is our flesh? Is it not that which consists of certain dimensions? is confined within a certain place? is touched and seen? And why,578say they, may not God make the same flesh occupy several different places, so as not to be confined to any particular place, and so as to have neither measure nor species? Fool! why do you require the power of God to make a thing to be at the same time flesh and not flesh? It is just as if you were to insist on his making light to be at the same time light and darkness. He wills light to be light, darkness to be darkness, flesh to be flesh. True, when he so chooses, he will convert darkness into light, and light into darkness: but when you insist that there shall be no difference between light and darkness, what do you but pervert the order of the divine wisdom? Flesh must therefore be flesh, and spirit spirit; each under the law and condition on which God has created them. Now, the condition of flesh is, that it should have one certain place, its own dimensions, its own form. On that condition, Christ assumed the flesh, to which, as Augustine declares (Ep. ad Dardan.), he gave incorruption and glory, but without destroying its nature and reality.

24. Maar de schande van deze leugen kan niet geheel afgewist worden, tenzij ook een andere beschuldiging weerlegd wordt. Want zij verkondigen, dat wij ons zo onderwerpen aan de menselijke rede, dat wij aan Gods macht niets méér toekennen dan de orde der natuur toestaat en het algemeen gevoelen voorschrijft. Van zo schandelijke laster beroep ik mij op de leer zelf, die ik geleerd heb: want die toont duidelijk genoeg aan, dat ik deze verborgenheid allerminst afmeet naar de maatstaf der menselijke rede, of aan de wetten der natuur onderwerp. Ik vraag u, of wij uit de natuurlijke dingen geleerd hebben, dat Christus evenzeer onze zielen uit de hemel voedt met zijn vlees als onze lichamen met brood en wijn gevoed worden. Vanwaar heeft het vlees deze kracht, dat het de zielen levend maakt? Allen zullen zeggen, dat dit niet op natuurlijke wijze geschiedt. Even weinig zal het met de menselijke rede overeenkomen, dat Christus' vlees tot ons doordringt om ons tot voedsel te zijn. Kortom al wie onze leer gesmaakt heeft, zal in bewondering geraken voor Gods verborgen macht. Maar deze goede ijveraars voor Gods macht fabriceren zich een wonder, zonder hetwelk God zelf met zijn macht verdwijnt. Ik wil de lezers nogmaals vermanen, dat ze naarstig overwegen, wat onze leer meebrengt, of ze hangt aan het algemeen gevoelen, of dat ze op de vleugelen des geloofs de wereld te boven komt en tot in de hemelen opstijgt. Wij zeggen, dat Christus zowel door het uiterlijke teken als door zijn Geest tot ons nederdaalt om onze zielen door de substantie van zijn vlees en van zijn bloed waarlijk levend te maken. Wie niet gevoelt, dat in deze weinige woorden veel wonderen gelegen zijn, is meer dan dom; want er is niets méér tegen de natuur, dan dat de zielen het geestelijke en hemelse leven ontlenen aan het vlees, dat zijn oorsprong uit de aarde gekregen heeft en dat aan de dood onderworpen is. Er is niets ongelofelijker dan dat zaken, die even ver van elkander liggen en verwijderd zijn als de hemel en de aarde, bij zo grote plaatselijke afstand niet alleen verbonden, maar ook verenigd worden, zodat de zielen voedsel ontvangen uit het vlees van Christus. Laat dus die verkeerde mensen ophouden met door hun vuile laster haat tegen ons te verwekken, alsof wij kwaadaardig Gods onmetelijke macht in iets wilden beperken. Want of zij dwalen zelf al te dwaas, of zij liegen schandelijk. Want de vraag is hier niet, wat God heeft kunnen, maar wat Hij heeft willen doen. En wij zeggen, dat geschied is, wat Hem had goedgedacht. En Hem heeft goedgedacht, dat Christus de broederen in alles gelijk werd, uitgenomen de zonde. Hoedanig is ons vlees! Is het niet zo, dat het zijn bepaalde afmeting heeft, dat het op een bepaalde plaats is, dat het getast en gezien wordt! En waarom, zeggen ze, zou God niet kunnen maken, dat hetzelfde vlees meerdere en verscheidene plaatsen beslaat, dat het niet op een bepaalde plaats is, dat het maat en gedaante mist! Dwaas, wat eist gij van Gods macht, dat Hij maakt, dat het vlees tegelijkertijd vlees is en geen vlees is! Het is evenalsof gij verlangdet, dat Hij zou maken, dat het licht tegelijkertijd licht is en duisternis. Maar Hij wil, dat het licht licht is, de duisternis duisternis, het vlees vlees. Hij zal wel, wanneer Hij het wil, duisternis in licht veranderen en licht in duisternis; maar wanneer gij eist, dat licht en duisternis niet verschillen, wat doet gij dan anders dan de orde van Gods wijsheid verdraaien! Vlees moet dus vlees zijn, geest geest, ieder ding onder die wet en voorwaarde, waaronder het door God geschapen is. En de voorwaarde van het vlees is deze, dat het op één bepaalde plaats is, zijn eigen afmeting en zijn eigen gedaante heeft. Met die voorwaarde heeft Christus het vlees aangedaan, aan hetwelk hij, volgens getuigenis van Augustinus1 wel onverderfelijkheid en heerlijkheid gegeven heeft, maar waaraan Hij zijn aard en waarheid niet ontnomen heeft.

24. Abwehr des Vorwurfs, die vorgetragene Deutung sei von der Vernunft diktiert

Aber der Schandfleck dieser lügenhaften Behauptung läßt sich nicht völlig austilgen, wenn nicht auch die andere Beschuldigung widerlegt wird: sie behaupten nämlich, wir seien dermaßen an die menschliche Vernunft verhaftet, daß wir der Macht Gottes nichts mehr zuschrieben, als die Ordnung der Natur ertrüge und der gesunde Menschenverstand eingäbe. Gegenüber solch ungerechten Schmähungen berufe ich mich auf die vorgetragene Lehre selbst; sie zeigt deutlich genug, daß ich dies Geheimnis durchaus nicht nach dem Maß der menschlichen Vernunft messe oder den Gesetzen der Natur unterwerfe. Ich möchte doch wissen: haben wir es etwa von den Naturforschern gelernt, daß Christus unsere Seelen vom Himmel her mit seinem Fleische ebenso nährt, wie unsere Leiber mit Brot und Wein genährt werden? Woher kommt denn dem Fleisch diese Kraft, daß 962 es die Seelen lebendig macht? Es werden doch alle sagen, daß das nicht auf natürliche Weise zustande kommt! Ebensowenig wird es der menschlichen Vernunft zusagen, daß Christi Fleisch zu uns dringt, um uns zur Nahrung zu dienen. Kurz, wer von unserer Lehre gekostet hat, der wird zur Bewunderung der verborgenen Macht Gottes hingerissen werden.

Jene trefflichen Eiferer um diese Macht Gottes aber machen sich ein Wunder zurecht, mit dessen Beseitigung Gott samt seiner Macht zunichte wird.

Ich möchte damit die Leser aufs neue ermahnt haben, daß sie gründlich erwägen, was unsere Lehre bedeutet: ob sie vom gesunden Menschenverstand abhängig ist – oder aber auf den Flügeln des Glaubens die Welt unter sich läßt und in den Himmel hinüberdringt! Wir sagen, daß Christus sowohl in dem äußerlichen Merkzeichen als auch in seinem Geiste zu uns herniedersteigt, um unsere Seelen mit der Substanz seines Fleisches und Blutes in Wahrheit lebendig zu machen. Wer nicht empfindet, daß in diesen wenigen Worten zahlreiche Wunder beschlossen sind, der ist mehr als fühllos. Denn es geht nichts mehr gegen die Natur, als daß die Seelen geistliches, himmlisches Leben von einem Fleisch entlehnen, das seinen Ursprung von der Erde genommen hat und dem Tode unterworfen gewesen ist; nichts ist unglaublicher, als daß Dinge, die so weit auseinanderliegen und getrennt sind wie Himmel und Erde, bei solch großem räumlichen Abstande nicht nur verbunden, sondern eins gemacht werden, so daß die Seelen aus dem Fleische Christi Nahrung empfangen! Die törichten Menschen sollen also davon ablassen, uns mit der stinkenden Schmähung verhaßt zu machen, als ob wir Gottes unermeßliche Macht irgendwie kleinlich eingrenzten. Denn es ist so, daß sie entweder gar töricht irren – oder aber unverschämt lügen.

Denn es geht hier nicht um die Frage, was Gott gekonnt, sondern was er gewollt hat. Wir behaupten aber, daß eben das geschehen ist, was ihm Wohlgefallen hatte. Es hat ihm aber Wohlgefallen, daß Christus „in allen Dingen seinen Brüdern gleich werden“ sollte, „doch ohne Sünde“ (Hebr. 2,17; 4,15). Von welcher Art ist nun unser Fleisch? Ist es nicht so, daß es seine bestimmte Abmessung hat, räumlich umschlossen ist, berührt und gesehen wird? Sie fragen aber: Und warum sollte es Gott nicht fertigbringen, daß das nämliche Fleisch zahlreiche verschiedene Örter zugleich erfüllt, daß es von keinem Raum umschlossen wird und weder Maß noch Gestalt besitzt? Du törichter Mensch, wozu verlangst du von Gottes Macht, sie solle dahin wirken, daß dies Fleisch zugleich Fleisch und doch auch nicht Fleisch sei? Das ist ebenso, wie wenn du darauf bestündest, sie solle es zustande bringen, daß das Licht zugleich Licht und Finsternis sei! Nein, sie will, daß das Licht Licht ist, die Finsternis Finsternis und das Fleisch Fleisch! Sie wird freilich, wenn sie will, Finsternis in Licht und Licht in Finsternis verwandeln; aber wenn du verlangst, daß Licht und Finsternis ohne Unterschied sein sollen – was tust du dann anders, als daß du die Ordnung der Weisheit Gottes verkehrst? Das Fleisch muß also Fleisch sein und der Geist Geist, jedes nach dem Gesetz und mit der Bestimmung, wie es von Gott geschaffen ist. Die Bestimmung des Fleisches aber ist es, daß es einen, und zwar einen bestimmten Raum, daß es seine Abmessung und seine Gestalt hat. Unter dieser Bestimmung hat Christus das Fleisch angenommen, und er hat ihm, wie Augustin bezeugt, zwar Unverderblichkeit und Herrlichkeit verliehen, aber seine Natur und seine Wahrheit nicht weggenommen (Brief 187,3,10; an Dardanus).

24.  Однако чтобы до конца очиститься от этой лжи и заблуждения, следует опровергнуть ещё один клеветнический выпад: наши противники обвиняют нас в чрезмерной приверженности человеческому разуму, которая побуждает измерять могущество Божье естественной мерой и признавать за Богом лишь то, что диктует здравый смысл. Но всякому, кто прочтёт наши сочинения, сразу же станет очевидной низость и скверна этой клеветы. Итак, для опровержения их ложных обвинений я отсылаю читателей к изложенному мною учению. Оно вполне ясно свидетельствует о том, что я отнюдь не ограничиваю это таинство пределами человеческого разума и не подчиняю его порядку естества. Я спрашиваю: разве натурфилософы научили нас тому, что Иисус Христос питает наши души своею плотью и кровью, подобно тому как наши тела питаются и поддерживаются хлебом и вином? Откуда у плоти эта способность животворить души? Всякий скажет, что отнюдь не от естественного порядка вещей. Точно так же противоречит человеческому разумению и тот факт, что Плоть Христова становится доступной нам по причастности ко Христу и служит нам пищей. Короче говоря, всякий, кто прикоснётся к нашему учению, будет восхищён проповедуемой нами тайной силой Божьей. А эти ревнители благочестия представляют чудо таким образом, будто без него Бог вообще не способен ничего сделать.

Я вновь настоятельно прошу читателей задуматься над содержанием нашего учения: зависит ли оно от обычного здравого смысла или верою превосходит мир и возносится к Небу. Мы утверждаем, что Иисус Христос нисходит к нам как во внешнем знаке, так и в Духе, нисходит, дабы поистине оживотворить наши души субстанцией своей Плоти и Крови. Кто не понимает, что это возможно лишь вследствие множества чудес, тот более чем глуп. Ведь нет ничего более противного естественному разуму, чем утверждение, что души заимствуют духовную и небесную жизнь от плоти - смертной плоти, зачатой на земле. Нет ничего невероятнее утверждения, что столь далёкие друг от друга вещи, как Небо и земля, не только сопряжены, но и соединены друг с другом, в силу чего наши души питаются от Плоти Христовой, пребывающей на Небесах. Так что пусть эти одержимые перестанут возводить на нас низкую клевету и разжигать ненависть к нам: дескать, мы ограничиваем беспредельное Божье всемогущество. Либо они тяжко заблуждаются, либо бессовестно лгут. Ведь речь идёт не о том, что Бог мог бы сделать, а о том, что Он пожелал сделать. Мы утверждаем, что Он сделал всё, что пожелал. А пожелал Он, чтобы Иисус Христос уподобился своим братьям во всём, кроме греха (Евр 4:1).

Какова природа нашего тела? Не такова ли, что она имеет собственные определённые размеры, занимает конкретное место, доступна зрению и осязанию? Они же спрашивают: разве не мог Бог сделать так, чтобы одно и то же тело находилось в нескольких местах, не занимало какого-то определённого пространства, не имела формы и размера? Безумец! Чего требуешь ты от всемогущества Божьего? Чтобы оно создало тело, которое одновременно было бы телом и не-телом? Это подобно тому, как если бы ты требовал от Бога сотворить свет, который был бы одновременно и светом и тьмой. Но всемогущество Божье желает, чтобы свет был светом, тьма - тьмою, а тело - телом.

Разумеется, если Бог захочет превратить тьму в свет и свет во тьму, Он всегда сможет это сделать. Но когда ты требуешь, чтобы свет и тьма не различались между собою, чего ты добиваешься, как не извращения всего порядка Божественной мудрости? Итак, тело должно быть телом, а дух - духом: каждому творению следует пребывать в согласии с той природой и с тем законом, которые были положены для него Богом. А природа тела такова, что оно находится в определённом месте, обладает собственными определёнными формой и размером. Именно таковым воспринял тело Иисус Христос, придав ему, по свидетельству св. Августина, нетление и славу (Августин. Письма, 187 (Даралану), III, 10 (MPL, XXXIII, 835 p.)), но отнюдь не лишив его телесной природы и подлинности. Ибо Писание очевидно и ясно свидетельствует: Иисус вознёсся на Небо и придёт вновь таким же образом, как видели Его восходящим на Небо (Деян 1:9-11).

 

25. | Excipiunt, se verbum habere quo palam facta est Dei voluntas2: nempe si illis conceditur, donum interpretationis3 ex Ecclesia profligare quod lucem verbo afferat. Fateor illos habere verbum: sed quale olim Anthropomorphitae, quum Deum 377 corporeum facerent1: quale Marcion2 et Manichaei3, quum fingerent Christi corpus vel caeleste, vel phantasticum. Citabant enim testimonia, Primus Adam e terra terrestris, secundus Adam e caelo caelestisa [1. Cor. 15. f. 47]4. Item, Christus seipsum exinanivit forma servi accepta, et similitudine repertus ut homo [Philip. 2. a. 7]5. Verum crassi comestores nullam Dei potentiam esse existimant, nisi monstro in cerebris suis fabricato evertatur totus ordo naturae; quod potius est Deum circunscribere, ubi figmentis nostris appetimus experiri quid possit, Ex quo enim verbo sumpserunt, corpus Christi in caelo visibile esse, latere autem invisibile in terra sub innumeris panis frustulis?6 Dicent necessitatem hoc flagitare, ut Christi corpus detur in Coena. Nempe quia carnalem esum ex Christi verbis elicere libuit, suo ipsorum praeiudicio abrepti, necesse habuerunt argutiam hanc excudere, cui reclamat tota Scriptura. Quicquam vero a nobis imminui de potentia Dei, usque eo falsum est, ut nostra doctrina apprime magnificum sit eius elogium. Sed quia semper nos insimulant, fraudari Deum suo honore7, dum respuimus quod secundum communem sensum difficile est creditu, licet ore Christi promissum fuerit: iterum respondeo quod nuper8, nos in fidei mysteriis sensum communem non consulere, sed placida docilitate et spiritu mansuetudinis, quem commendat Iacobus [Iacob. 1. d. 21], suscipere profectam e caelo doctrinam. Sed in quo ipsi perniciose errant, nos utilem moderationem sequi non diffiteor. Illi auditis Christi verbis, Hoc est corpus meum, miraculum ab eius mente remotissimum imaginantur. Ubi autem ex hoc commento emergunt foedae absurditates, quia iam praecipiti festinatione laqueos induerunt, demergunt se in abyssum omnipotentiae Dei: ut hoc modo veritatis lucem extinguant. Hinc fastuosa illa morositas, Nolumus scire quomodo sub pane lateat Christus, hac ipsius voce contenti, Hoc est corpus meum9. Nos vero, ut in tota Scriptura, 378 sanam huius loci intelligentiam non minore obedientia quam cura consequi studemus: neque praepostero fervore temere arripimus et sine delectu quod primum se mentibus nostris ingerit: sed sedula meditatione adhibita, sensum amplectimur quem Spiritus Dei suggerit; quo freti despicimus ex alto quicquid terrenae sapientiae contra opponitur. Imo captivas tenemus mentes nostras, ne verbulo duntaxat obstrepere, ac humiliamus, ne insurgere audeanta. Hinc nata est expositio verborum Christi, quam ex perpetuo Scripturae usu sacramentis communem esse, omnes in ea mediocriter versati norunt. Nec vero nefas esse nobis ducimus, sanctae Virginis exemplo, in re ardua sciscitari quomodo fieri possit [Luc. 1. d. 34].

25. Ils repliquent qu’ils ont la parolle, par laquelle la volonté de Dieu est liquidée. Voire si on leur concede d’exterminer de l’Eglise le don d’interpretation, par lequel la Parolle soit entendue comme elle doit. Je confesse qu’ils alleguent le texte de l’Escriture, mais tout ainsi que faisoyent jadis les Anthropomorphites, en faisant Dieu corporel. Item, comme Marcion et Manichée, qui faisoyent le corps de Jesus Christ celeste ou fantastique. Car ils alleguoyent ces tesmoignages: Le premier Adam estant de terre, est terrestre: le second Adam, assavoir le Seigneur, est du ciel (1 Cor. 15:47). Item, que Jesus Christ s’est aneanty ayant prins forme de serf, et ayant esté trouvé resembler aux hommes (Phil. 2:7). Mais ces vanteurs semblables à joueurs de passe-passe, n’estiment pas qu’il y ait nulle puissance de Dieu, sinon que par le monstre qu’ils forgent en le ur cerveau, tout ordre de nature soit renversé. Ce qui est plustost borner Dieu, et luy assigner ses rayes, à ce qu’il soit contraint d’obeir à nos fantasies. Car de quelle parolle ont-ils puysé, que le corps de Jesus Christ soit visible au ciel, et cependant qu’il soit caché et invisible sous une infinité de morseaux de pain? Ils allegueront que cela est requis de necessité, à ce que le corps de Jesus Christ soit donné à la Cene. Voire, pource qu’il leur a pleu de tirer des parolles de Jesus Christ une façon charnelle de manger son corps: estans preoccupez de leur fantasie, ils ont esté contraints de forger ceste subtilité, à laquelle toute l’Escriture contredit. Or tant s’en faut que nous amoindrissions en façon que ce soit la puissance de Dieu, qu’il n’y a rien plus propre à la magnifier, que ce que nous enseignons. Mais pource qu’ils ne nous cessent d’accuser que Dieu est fraudé de son honneur, quand nous rejettons ce qui est difficile à croire au sens commun, combien qu’il ait esté promis de Jesus Christ: je respon derechef, comme n’agueres, que nous ne prenons point conseil du sens naturel és mysteres de la foy, mais que nous recevons en toute docilité et esprit de mansuetude, comme sainct Jaques nous exhorte (Jaq. 1:21), tout ce qui procede de Dieu. Cependant nous ne laissons pas de suyvre une moderation utile, pour ne point tomber en erreur si pernicieux, duquel ils sont aveuglez. Car en prenant ces parolles cruement et à la volée, Cecy est mon corps, ils forgent un miracle du tout contraire à l’intention de Jesus Christ. Là dessus beaucoup d’absurditez enormes leur viennent devant les yeux: mais pource que par leur folle hastiveté ils se sont desja jettez au filet, ils se fourrent en l’abysme de la puissance infinie de Dieu, pour estouffer et estaindre toute verité. Et voila dont procede ceste presomption avec un chagrin et desdain, quand ils disent qu’ils ne veulent point savoir comment le corps de Jesus Christ est caché sous le pain: pource qu’ils se contentent de ce mot, Cecy est mon corps. Nous, de nostre costé, mettons peine d’avoir la vraye intelligence de ce passage, comme de tous autres: et y appliquons nostre estude soigneusement et avec obeissance. Et ne concevons pas soudain à l’estourdie et sans discretion ce qui se presente à nos sens: mais apres avoir bien medité et consideré le tout, nous recevons le sens que le sainct Esprit nous suggere. Estans si bien fondez, nous mesprisons tout ce que la sagesse terrienne peut opposer à l’encontre: mesmes nous tenons nos entendemens captifs, et les humilions, à ce qu’ils n’entreprennent point de s’eslever ou gronder contre l’authorité de Dieu. C’est de là que nous est venue ceste exposition que nous tenons, laquelle tous ceux qui sont moyennement versez en l’Escriture, cognoissent et voyent estre commune à tous Sacremens. Aussi suyvans l’exemple de la saincte Vierge, nous n’estimons pas qu’il soit defendu en une chose haute, de demander comment elle se peut faire (Luc. 1:34).

25. Other objections answered.

They object that they have the word by which the will of God has been openly manifested; that is if we permit them to banish from the Church the gift of interpretation, which should throw light upon the word. I admit that they have the word, but just as the Anthropomorphites of old had it, when they made God corporeal; just as Marcion and the Manichees had it when they made the body of Christ celestial or phantastical. They quoted the passages, “The first man is of the earth, earthy; the second man is the Lord from heaven” (1 Cor. 15:47): Christ “made himself of no reputation, and took upon him the form of a servant, and was made in the likeness of men” (Phil. 2:7). But these vain boasters think that there is no power of God unless they fabricate a monster in their own brains, by which the whole order of nature is subverted. This rather is to circumscribe the power of God, to attempt to try, by our fictions, what he can do. From this word, they have assumed that the body of Christ is visible in heaven, and yet lurks invisible on the earth under innumerable bits of bread. They will say that this is rendered necessary, in order that the body of Christ may be given in the Supper. In other words, because they have been pleased to extract a carnal eating from the words of Christ, carried away by their own prejudice, they have found it necessary to coin this subtlety, which is wholly repugnant to Scripture. That we detract, in any respect, from the power of God, is so far from being true, that our doctrine is the loudest in extolling it. But as they continue to charge us with robbing God of his honour, in rejecting what, according to common apprehension, it is difficult to believe, though it had been promised by the mouth of Christ; I answer, as I lately did, that in the mysteries of faith we do not consult common apprehension, but, with the placid docility and spirit of meekness which James recommends (James 1:21), receive the doctrine which has come from heaven. Wherein they perniciously err, I am confident that we follow a proper moderation. On hearing the words of Christ, this579is my body, they imagine a miracle most remote from his intention; and when, from this fiction, the grossest absurdities arise, having already, by their precipitate haste, entangled themselves with snares, they plunge themselves into the abyss of the divine omnipotence, that, in this way, they may extinguish the light of truth.1 Hence the supercilious moroseness. We have no wish to know how Christ is hid under the bread: we are satisfied with his own words, “This is my body.” We again study, with no less obedience than care, to obtain a sound understanding of this passage, as of the whole of Scripture. We do not, with preposterous fervour, rashly, and without choice, lay hold on whatever first presents itself to our minds; but, after careful meditation, embrace the meaning which the Spirit of God suggests.Trusting to him, we look down, as from a height, on whatever opposition may be offered by earthly wisdom. Nay, we hold our minds captive, not allowing one word of murmur, and humble them, that they may not presume to gainsay. In this way, we have arrived at that exposition of the words of Christ, which all who are moderately versant in Scripture know to be perpetually used with regard to the sacraments. Still, in a matter of difficulty, we deem it not unlawful to inquire, after the example of the blessed Virgin, “How shall this be?” (Luke 1:34).

25. Zij voeren aan, dat ze een woord hebben, waardoor Gods wil bekend gemaakt is, namelijk indien men hun toestaat de gave der uitlegging, die aan het Woord licht aanbrengt, uit de kerk te vernietigen. Ik erken, dat ze een woord hebben, maar zulk een woord, als oudtijds de Antropomorfieten hadden, toen ze een lichamelijke God maakten, als Marcion en de Manichaeën hadden, toen ze verzonnen, dat Christus' lichaam of hemels was of een schijnlichaam. Want ze haalden deze getuigenissen aan: "De eerste mens is uit de aarde, aards, de tweede mens is uit de hemel, hemels." Evenzo: "Christus heeft zichzelf vernietigd, de gestaltenis eens dienstknechts aangenomen hebbend en is de mens gelijk bevonden." Maar deze grove eters menen, dat God geen macht heeft, tenzij door een in hun hersens gefabriceerd wangedrocht de gehele orde der natuur omvergeworpen wordt; hetwelk veeleer is God te beperken, wanneer we door onze verzinsels begeren te beproeven, wat Hij vermag. Want uit welk woord hebben zij dit genomen, dat het lichaam van Christus in de hemel zichtbaar is, maar op de aarde onzichtbaar schuilt onder ontelbare stukjes brood! Zij zullen zeggen, dat de noodzaak dit eist, dat het lichaam van Christus in het Avondmaal wordt gegeven. Immers omdat ze het vleselijk eten aan de woorden van Christus hebben willen ontlenen, zijn ze, door hun eigen voordeel meegesleept, gedwongen geweest deze scherpzinnigheid te smeden, waar de gehele Schrift tegenin gaat. En dat door ons iets van de macht Gods wordt afgedaan, is zo onjuist, dat door onze leer die macht in het bijzonder verheerlijkt wordt. Maar omdat ze ons altijd beschuldigen, dat God van zijn eer beroofd wordt, doordat wij verwerpen hetgeen naar het algemeen gevoelen moeilijk is om te geloven, ook al is het door de mond van Christus beloofd: zo antwoord ik wederom hetzelfde als kort te voren, dat wij in de verborgenheden des geloofs het algemeen gevoelen niet raadplegen, maar met rustige leerzaamheid en de geest der zachtmoedigheid, die Jacobus (Jac. Jac. 1:21) ons aanbeveelt, de leer aanvaarden, die uit de hemel afkomstig is. Maar ik ontken niet, dat wij een heilzame matigheid in acht nemen in datgene, waarin zij verderfelijk dwalen. Wanneer zij de woorden van Christus: "Dit is mijn lichaam" gehoord hebben, verbeelden zij zich een wonder, dat van zijn geest zeer ver verwijderd is. En wanneer uit dit verzinsel schandelijke ongerijmdheden opduiken, dan doen zij zichzelf, omdat ze reeds door een overijlde haast zich in deze strikken verward hebben, neerdalen in de afgrond van Gods almacht, om op die manier het licht der waarheid te doven. Van hier die trotse eigenzinnigheid: wij willen niet weten, hoe Christus onder het brood schuilt, maar zijn tevreden met dit zijn woord: "Dit is mijn lichaam.". Wij echter trachten, evenals in de ganse Schrift, het gezonde inzicht in deze plaats met niet minder gehoorzaamheid dan zorg te verkrijgen, en wij grijpen niet met verkeerde onstuimigheid en zonder onderscheiding aan hetgeen zich het eerst aan onze geest voordoet, maar met gebruikmaking van naarstige overdenking omhelzen wij de zin, die de Geest Gods ons ingeeft. En daarop vertrouwend zien wij uit de hoogte neer op alle aardse wijsheid, die er tegenover gesteld wordt. Ja wij houden onze gemoederen gevangen, opdat ze zelfs niet een woordje zouden durven tegenspreken, en vernederen ze, opdat ze zich niet zouden durven verheffen. Hieruit is ontstaan de uitlegging van de woorden van Christus, die volgens het voortdurend gebruik der Schrift aan de sacramenten gemeen is, gelijk wij allen weten, die in haar een weinig geoefend zijn. En wij menen niet, dat het ons niet geoorloofd is, volgens het voorbeeld der heilige maagd (Luc. 1:34) in een moeilijke zaak te onderzoeken, hoe die zou kunnen geschieden.

25. Das Wort erfordert Verständnis und Auslegung

Sie stellen demgegenüber die Behauptung auf, sie hätten das Wort, in dem Gottes Wille offenbar gemacht sei. Ja, freilich – wenn man ihnen erlaubt, die Gabe der Auslegung, die dem Worte Licht zuträgt, aus der Kirche zu entfernen!

963 Ich gebe zu, daß sie das Wort haben – aber so, wie es vorzeiten die Anthropomorphiten hatten, als sie sich einen leiblichen Gott machten, oder wie es Marcion und die Manichäer besaßen, als sie sich Christi Leib als himmlischen oder als Scheinleib dachten. Denn auch diese Leute führten Schriftzeugnisse an; so etwa: „Der erste Adam ist von der Erde und irdisch, der zweite Adam ist vom Himmel und himmlisch“ (1. Kor. 15,47; ungenau). Oder ebenso: „Christus entäußerte sich selbst und nahm Knechtsgestalt an und wurde nach seiner Ähnlichkeit wie ein Mensch erfunden“ (Phil. 2,7; ungenau).

Aber diese groben Esser meinen, es gäbe keine Macht Gottes, wenn nicht von dem Ungetüm, das sie sich in ihrem Hirn zusammengemacht haben, die ganze Ordnung der Natur auf den Kopf gestellt wird – und das heißt doch nun vielmehr, „Gott Grenzen zu setzen“ (wie sie es mir vorwerfen!), wenn wir mit unseren eigenen Hirngespinsten in Erfahrung zu bringen trachten, was er vermag. Denn aus was für einem Wort haben sie es entnommen, daß der Leib Christi im Himmel sichtbar sei, auf Erden aber unsichtbar unter zahllosen Stücken Brotes verborgen liege? Sie werden sagen, das erfordere eben die Notwendigkeit, daß Christi Leib im Abendmahl ausgeteilt werde. Es ist eben so: weil es ihnen gefallen hat, aus den Worten Christi das fleischliche Essen (seines Leibes) abzuleiten, so sind sie nun von ihrem eigenen vorgefaßten Urteil mitgerissen worden und haben es für notwendig gehalten, diese Spitzfindigkeit zu erdenken, gegen welche die ganze Schrift Einspruch erhebt.

Die Behauptung aber, wir verkleinerten irgendwie Gottes Macht, ist so verkehrt, daß sein Lobpreis durch unsere Lehre in besonderer Weise verherrlicht wird. Aber weil sie uns immerfort verdächtigen, wir raubten Gott seine Ehre, indem wir von uns wiesen, was nach dem gesunden Menschenverstand schwer zu glauben sei, selbst wenn es Christus mit eigenem Munde verheißen hätte – so gebe ich wiederum, wie oben bereits, die Antwort, daß wir bei den Geheimnissen des Glaubens den gesunden Menschenverstand nicht zu Rate ziehen, sondern in friedsamer Gelehrigkeit und im Geiste der „Sanftmut“, den uns Jakobus anbefiehlt (Jak. 1,21), die vom Himmel ausgegangene Lehre annehmen.

Jedoch verhehle ich nicht, daß wir da, wo sie verderblich in die Irre gehen, eine nutzbringende Mäßigung walten lassen. Wenn sie die Worte Christi vernehmen: „Das ist mein Leib“, so erdenken sie sich ein Wunder, das von dem, was er meinte, sehr weit entfernt ist. Sobald sich aber dann aus diesem Hirngespinst üble Widersinnigkeiten ergeben, da versenken sie sich, weil sie sich schon in ihrer überstürzten Hast in Stricke verwickelt haben, in den Abgrund der Allmacht Gottes, um auf diese Weise das Licht der Wahrheit zum Erlöschen zu bringen. Daher kommt dann dieser aufgeblasene Eigensinn (daß sie sagen): Wir wollen nicht wissen, in welcher Weise Christus unter dem Brote verborgen liegt, sondern geben uns mit seinem eigenen Wort zufrieden: „Das ist mein Leib“. Wir aber streben, wie bei der ganzen Schrift, danach, das gesunde Verständnis dieser Stelle mit ebensoviel Gehorsam wie Sorgfalt zu erlangen, und wir reißen nicht in verkehrtem Ungestüm ohne Nachdenken und ohne Auswahl an uns, was sich zuerst unseren Sinnen aufdrängt, sondern lassen eine fleißige Erwägung eintreten und nehmen den Sinn an, den uns der Geist Gottes eingibt; auf ihn setzen wir unser Vertrauen – und dann sehen wir von der Höhe auf alles herunter, was sich an irdischer Weisheit dawider setzt. Ja, wir halten unseren Verstand gefangen, daß er nicht einem einzigen Wörtlein zu widersprechen, und demütigen ihn, daß er sich nicht dagegen zu empören wagt. Daraus ist die Auslegung der Worte Christi entstanden, von der alle, die in ihr nur einigermaßen erfahren sind, wohl wissen, daß sie auf Grund der dauernden Gepflogenheiten der Schrift den Sakramenten gemeinsam ist. Wir halten aber auch nicht dafür, daß es uns verwehrt sei, nach 964 dem Beispiel der heiligen Jungfrau bei einer schwerverständlichen Sache danach zu forschen: „Wie soll das zugehen?“ (Luk. 1,34).

25.  Наши противники отвечают, что у них есть слово, разъясняющее волю Божью. Но позволим ли мы им истребить в Церкви дар истолкования, в силу которого слово понимается должным образом? Я признаю, что они ссылаются на текст Писания. Но как? Так, как некогда ссылались на него антропоморфиты, доказывая телесность Бога; или как Маркион и манихеи, утверждавшие, что тело Иисуса Христа призрачно и обладает небесной природой. Они тоже ссылались на свидетельства Писания: первый Адам - из земли, перстный; второй Адам, то есть Господь, - с Неба, небесный (1 Кор 15:47). И ещё: Иисус Христос «уничижил Себя самого, приняв образ раба, сделавшись подобным человекам и по виду став как человек» (Флп 2:7). Но эти фигляры полагают, что всемогущество Божье существует только благодаря чуду, измысленному ими и опровергающему весь естественный порядок вещей. А это значит ограничивать всемогущество Бога, указывать Ему пределы, заставляя Его подчиняться нашим фантазиям. Откуда они взяли, что тело Иисуса Христа видимо присутствует на Небе и в то же время невидимо таится в бесконечном числе кусков хлеба? Наши противники ответят, что это необходимо для того, чтобы тело Иисуса Христа было доступно для причащения на Вечере. Они говорят так потому, что им угодно усматривать в словах Иисуса Христа указание на телесный способ вкушения его тела. Погружённые в свои фантазии, они попросту вынуждены измыслить эту уловку, противоречащую всему тексту Писания.

Мы же весьма далеки от того, чтобы каким бы то ни было образом умалять всемогущество Бога. Напротив, ничто не служит так его возвеличению, как наше учение. Однако наши противники не перестают обвинять нас в том, что мы бесчестим Бога: мы якобы отрицаем то, что представляется невероятным здравому смыслу, хотя бы это и было сказано Иисусом Христом. На это я вновь отвечу, как и прежде (.24), что в таинствах веры мы отнюдь не спрашиваем совета у естественного разума, но в кротости и смирении (как призывает нас апостол Иаков - Иак 1:21) принимаем всё исходящее от Бога. В то же время мы не отказываемся от полезной сдержанности, хранящей нас от того пагубного заблуждения, которое ослепило наших противников. Буквально и легковесно понимая слова: «Сие есть Тело Моё», - они изобретают некое чудо, абсолютно противоречащее намерению Иисуса Христа. Им самим очевидно то множество нелепостей, которое отсюда следует. Но ступив на эту тропу в своей безумной поспешности, теперь они уже бросаются в глубины бесконечного всемогущества Божьего, чтобы заглушить и загасить всякую истину. Вот откуда идёт то горькое и презрительное высокомерие, с которым они говорят, что вовсе не желают знать, каким образом тело Иисуса таится в хлебе, ибо довольствуются его словами: «Сие есть Тело Моё».

Мы же, со своей стороны, стараемся проникнуть в истинный смысл этого речения, как и всех прочих, и прилагаем к тому смиренное усердие. При этом мы не хватаемся без разбора за любое пришедшее на ум толкование, но по внимательном размышлении и рассмотрении принимаем тот смысл, который подсказывает Св. Дух. Имея такое надёжное основание, мы презираем всё, что может противопоставить ему земная мудрость. Более того, мы усмиряем и удерживаем наш разум, дабы он не превозносился и не восставал против авторитета Бога. Отсюда и берёт начало наше толкование, которое все мало-мальски сведущие в Писании люди признают общим для всех таинств. Итак, следуя примеру Святой Девы, мы не считаем запретным спросить о высшем: «Как будет это?» (Лк 1:34)

 

26. Sed quia nihil ad confirmandam piorum fidem magis valebit, quam ubi didicerint, quam posuimus doctrinam ex puro Dei verbo sumptam esse, eiusque authoritati inniti: hoc quoque qua potero brevitate planum faciam. Corpus Christi, ex quo resurrexit, non Aristoteles, sed Spiritus sanctus tradit finitum esse1, ac caelo comprehendi usque ad ultimum diem2. Nec me latet, locos, qui in hanc rem citantur, secure ab ipsis eludi. Quoties dicit Christus se abiturum relicto mundo [Iohan. 14. b. 12. d. 28], excipiunt, discessum illum nihil aliud esse quam mutationem mortalis status3. Atqui hoc modo non substitueret Christus Spiritum sanctum supplendo, ut loquuntur, absentiae suae defectui: quando in illius locum non succedit, nec rursum descendit Christus ipse ex caelesti gloria, ut conditionem mortalis vitae susciperet. Certe adventus Spiritus et ascensus Christi antitheta sunt: ideoque fieri non potest ut eodem modo secundum carnem nobiscum habitet Christus, quo Spiritum suum mittit. Adde quod diserte exprimit, se cum discipulis non semper fore in mundo4. Hoc etiam dictum pulchre sibi diluere videntur: quasi neget Christus se pauperem et miserum semper fore, vel necessitatibus caducae vitae obnoxium5. Atqui circunstantia loci palam reclamat: quando non agitur de egestate et inopia, vel misero terrenae vitae statu, sed de cultu et honore. Unctio discipulis non placebat, quod putarent supervacuum et inutilem esse sumptum, et luxuriae affinem: ideoque in pauperes impensum maluissent pretium illud, quod male profusum fuisse putabant. Respondet Christus se non semper fore praesentem, 379 ut tali honore colatur [Mat. 26. b. 11]1. || aNec aliter exposuit Augustinus, cuius haec minime ambigua sunt verbab, || Quum diceret Christus, Me non semper habebitis vobiscum, loquebatur de praesentia corporis. Nam secundum maiestatem suam, secundum providentiam, secundum ineffabilem et invisibilem gratiam, impletur quod ab eo dictum est, Ecce, ego vobiscum sum usque ad consummationem seculi [Mat. 28. d. 20]; secundum carnem vero quam verbum assumpsit, secundum id quod de Virgine natus est, secundum id quod a Iudaeis comprehensus estc, quod ligno confixus, quod de cruce depositus, quod linteis involutus, quod in sepulchro conditus, quod in resurrectione manifestatus: Non semper habebitis me vobiscum. Quare? Quoniam conversatus est secundum corporis praesentiam quadraginta diebus cum discipulis suis, et deducentibus eis videndo non sequendo ascendit2. Non est hic: ibi enim sedet ad dexteram Patrisd 3. Et tamen hic est: quia non recessit praesentia maiestatis4. Aliter secundum praesentiam maiestatis, semper habemus Christum; secundum praesentiam carnis recte dictum est, Me autem non semper habebitis5. Habuit enim Ecclesia secundum praesentiam carnis paucis diebus: modo fide tenet, oculis non videt [Tract. in Iohannem 50]e 6. Ubi (ut hoc quoque breviter annotem)f tribus modis eum nobis praesentem facitg, maiestate, providentia, ineffabili gratia, sub qua mirificam istam corporis et sanguinis eius communionem comprehendo: modo Spiritus sancti virtute fieri intelligamus, non fictitia illa corporis ipsius sub elemento inclusioneh. || Siquidem carnem se habere et ossa Dominus noster testatus est quae palpari et videri possent7. Et Abire ac Ascendere, non speciem ascendentis 380 abeuntisque dare significant, sed vere id facere quod verba sonant. || Ergone, dicet quispiam, certam caeli regionem Christo assignabimus? Ego autem cum Augustino respondeo, curiosissimam esse hanc et supervacaneam quaestionem, modo tamen in caelo esse credamus [Libr. de fide et symb. ca. 6]1.

26. Mais pource qu’il n’y aura rien plus propre à confermer la foy des enfans de Dieu, que quand il leur sera monstré que la doctrine que j’ay mise cy dessus est purement tirée de l’Escriture, et appuyée sur l’authorité d’icelle, je liquideray ce poinct en bref. Ce n’est pas Aristote, mais le sainct Esprit qui enseigne que le corps de Jesus Christ, apres estre resuscité des morts, demeure en sa mesure, et est receu au ciel jusques au dernier jour. Je n’ignore pas que nos adversaires ne font que hocher la teste de tous les passages que nous alleguons. Toutes fois et quantes que Jesus Christ dit qu’il s’en ira en laissant le monde (Jean 14:12, 28; 16:7, 28), ils repliquent que tel departement n’est autre chose qu’un changement de son estat mortel. Mais si ainsi estoit, Jesus Christ ne substitueroit point le sainct Esprit pour suppleer au defaut de son absence, veu qu’il ne luy succede point. Comme aussi Jesus Christ n’est pas descendu derechef de sa gloire celeste pour prendre condition mortelle. Certes l’advenement du sainct Esprit en ce monde, et l’ascension de Christ sont choses opposites. Et pourtant il est impossible qu’il habite en nous selon la chair en telle façon qu’il envoye son Esprit. Davantage, il prononce clairement, qu’il ne sera pas tousjours avec ses disciples au monde (Matth. 26:11). Il leur semble qu’ils feront escouler ceste sentence, en disant que Jesus Christ a simplement entendu qu’il ne seroit pas tousjours povre et diseteux, pour avoir besoin de secours. Mais la circonstance du lieu leur contredit, veu qu’il n’est point là question de povreté ny indigence, ou d’autres miseres de la vie terrienne, mais de luy faire honneur. L’onction faite par la femme ne plaisoit point aux disciples: pource qu’il leur sembloit que c’estoit une despense superflue et inutile, mesme une pompe excessive et à condamner. Ainsi ils eussent mieux aymé qu’on eust distribué aux povres le prix de l’onguent, qui avoit esté mal espandu à leur advis. Jesus Christ dit qu’il ne sera pas tousjours present pour recevoir tel honneur. Et sainct Augustin n’expose point autrement ce passage duquel les parolles qui s’ensuyvent ne sont point obscures: Quand Jesus Christ disoit, Vous ne m’aurez point tousjours avec vous: il parloit de la presence de son corps. Car selon sa majesté, selon sa providence, selon sa grace invisible, ce qu’il a promis ailleurs est accompli, Je seray avec vous jusques à la fin du monde: mais selon la nature humaine qu’il a prinse, selon ce qu’il est nay de la Vierge, selon ce qu’il a esté crucifié et ensevely, selon ce qu’il est resuscité, ceste sentence est accomplie, Vous ne m’aurez point tousjours avec vous. Pourquoy cela? Pource que selon le corps il a conversé quarante jours avec ses disciples: et eux le suyvans de veue, et non point allans apres, il est monté au ciel, et n’est plus icy. Et toutesfois il est tousjours icy, d’autant qu’il ne s’est point retiré par la presence de sa majesté. Item, Nous avons tousjours Christ avec nous selon la presence de sa majesté: selon la presence de sa chair, il a dit, Vous ne m’aurez point tousjours avec vous. Car l’Eglise l’a eu present pour peu de jours selon le corps: maintenant elle le tient par foy, mais elle ne le voit point des yeux.181 (Matth. 28:20). Nous voyons comment ce sainct Docteur constitue la presence de Jesus Christ avec nous en trois choses: assavoir en sa majesté, en sa providence et en sa grace indicible: sous laquelle grace je compren la communion qu’il nous donne en son corps et en son sang. Ainsi nous voyons qu’il ne le faut point enclorre dedans le pain: car il a tesmoigné qu’il avoit chair et os, qui pouvoyent estre touchez et veuz. Et S’en aller et Monter, ne signifie pas faire semblant de s’en aller et monter: mais est vrayement faire ce que les parolles chantent. Mais quelcun demandera, s’il faut assigner quelque region du ciel à Christ. A quoy je respon avec sainct Augustin, que ceste question est trop curieuse et superflue: moyennant que nous croyons qu’il est au ciel, c’est assez182.

26. The orthodox view further confirmed. I. By a consideration of the reality of Christ’s body. II. From our Saviour’s declaration that he would always be in the world. This confirmed by the exposition of Augustine.

But as nothing will be more effectual to confirm the faith of the pious than to show them that the doctrine which we have laid down is taken from the pure word of God, and rests on its authority, I will make this plain with as much brevity as I can. The body with which Christ rose is declared, not by Aristotle, but by the Holy Spirit, to be finite, and to be contained in heaven until the last day. I am not unaware how confidently our opponents evade the passages which are quoted to this effect. Whenever Christ says that he will leave the world and go away (John 14:2, 28), they reply, that that departure was nothing more than a change of mortal state. Were this so, Christ would not substitute the Holy Spirit, to supply, as they express it, the defect of his absence, since he does not succeed in place of him, nor, on the other hand, does Christ himself descend from the heavenly glory to assume the condition of a mortal life. Certainly the advent of’ the Spirit and the ascension of Christ are set against each other, and hence it necessarily follows that Christ dwells with us according to the flesh, in the same way as that in which he sends his Spirit. Moreover, he distinctly says that he would not always be in the world with his disciples (Mt. 26:11). This saving, also, they think they admirably dispose of, as if it were a denial by Christ that he would always be poor and mean, or liable to the necessities of a fading life. But this is plainly repugnant to the context, since reference is made not to poverty and want, or the wretched condition of an earthly life, but to worship and honour.580The disciples were displeased with the anointing by Mary, because they thought it a superfluous and useless expenditure, akin to luxury, and would therefore have preferred that the price which they thought wasted should have been expended on the poor. Christ answers, that he will not be always with them to receive such honour. No different exposition is given by Augustine, whose words are by no means ambiguous. When Christ says, “Me ye have not always,” he spoke of his bodily presence. In regard to his majesty, in regard to his providence, in regard to his ineffable and invisible grace, is fulfilled what he said: “Lo, I am with you alway, even unto the end of the world” (Mt. 28:20); but in regard to the flesh which the Word assumed—in regard to that which was born of the Virgin—in regard to that which was apprehended by the Jews,nailed to the tree, suspended on the cross, wrapt in linen clothes, laid in the tomb, and manifested in the resurrection,—“Me ye have not always.” Why? Since he conversed with his disciples in bodily presence for forty days, and, going out with them, ascended, while they saw but followed not. He is not here, for he sits there, at the right hand of the Father. And yet he is here: for the presence of his majesty is not withdrawn. Otherwise, as regards the presence of his majesty, we have Christ always; while, in regard to his bodily presence, it was rightly said, “Me ye have not always.” In respect of bodily presence, the Church had him for a few days: now she holds him by faith, but sees him not with the eye (August. Tract. in Joann. 50). Here (that I may briefly note this) he makes him present with us in three ways—in majesty, providence, and ineffable grace; under which I comprehend that wondrous communion of his body and blood, provided we understand that it is effected by the power of the Holy Spirit, and not by that fictitious enclosing of his body under the element, since our Lord declared that he had flesh and bones which could be handled and seen. Going away, and ascending, intimate, not that he had the appearance of one going away and ascending, but that he truly did what the words express. Some one will ask, Are we then to assign a certain region of heaven to Christ? I answer with Augustine, that this is a curious and superfluous question,provided we believe that he is in heaven.

26. Maar omdat niets van meer kracht zal zijn tot het versterken van het geloof der vromen, dan wanneer ze leren, dat de leer, die wij gegeven hebben, uit het zuivere Woord Gods genomen is en op het gezag daarvan steunt, zal ik dit zo kort mogelijk duidelijk maken. Niet Aristoteles, maar de Heilige Geest leert, dat het lichaam van Christus na de opstanding begrensd is en in de hemel is tot de laatste dag toe. En het ontgaat mij niet, dat de plaatsen, die tot bewijs hiervan worden aangehaald, rustig door hen worden ontweken. Telkens als Christus zegt (Joh. 14:12,28) dat Hij zal weggaan en de wereld verlaten, zeggen zij, dat dat weggaan niets anders is dan een verandering van de sterfelijke staat. Maar als dat zo was, zou Christus ook niet de Heilige Geest in zijn plaats stellen, om, gelijk men zegt, het gebrek zijner afwezigheid te vervullen; waar de Heilige Geest dan niet in zijn plaats komt, en ook Christus zelf niet weder neerdaalt uit de hemelse heerlijkheid om de staat van het sterfelijke leven aan te nemen. Ongetwijfeld, de komst des Geestes en de hemelvaart van Christus zijn tegenovergestelde dingen: en daarom is het onmogelijk, dat Christus op dezelfde wijze naar het vlees bij ons zou wonen, waarop Hij zijn Geest zendt. Daar komt bij, dat Hij uitdrukkelijk zegt, dat Hij niet altijd met de discipelen in de wereld zal zijn. Ook dit gezegde menen zij keurig te weerleggen door te zeggen, dat Christus daarmee te kennen geeft, dat Hij niet altijd arm en ellendig zal zijn of aan de noodzakelijkheid van het veranderlijke leven onderworpen. Maar het tekstverband der plaats gaat daar duidelijk tegen in: want er wordt niet gesproken over armoede en gebrek, of over de ellendige staat van het aardse leven, maar over dienst en eerbetoon. De zalving behaagde de discipelen niet, omdat ze meenden, dat de uitgave overbodig en onnuttig en bijna weelderig was, en daarom zouden ze liever gewild hebben, dat die prijs aan de armen besteed was, van welke zij meenden, dat hij ten onrechte verkwist was. Christus antwoordt, dat Hij niet altijd tegenwoordig zal zijn om met zulk een eer gediend te worden (Matt. 26:11) Ook Augustinus heeft het zo uitgelegd, wiens geenszins onduidelijke woorden deze zijn1 : "Toen Christus zeide: "Gij zult mij niet altijd met u hebben", sprak Hij over de tegenwoordigheid van zijn lichaam. Want naar zijn majesteit, naar zijn voorzienigheid, naar zijn onuitsprekelijke en onzichtbare genade wordt vervuld, hetgeen door Hem gezegd is: "Ziet, Ik ben met ulieden tot de voleinding der wereld"; maar naar het vlees, hetwelk het Woord heeft aangenomen, naar het feit, dat Hij uit de maagd geboren is, door de Joden gevangen, aan het kruis gehecht, van het kruis afgenomen, in doeken gewikkeld, in het graf gelegd en in de opstanding geopenbaard is, zegt Hij: "Gij zult Mij niet altijd met u hebben." Waarom? Omdat Hij naar de tegenwoordigheid van zijn lichaam veertig dagen met zijn discipelen verkeerd heeft, en naar de hemel is opgevaren, terwijl zij Hem volgden met de ogen, maar niet met de voeten. Hij is hier niet, maar Hij zit daar aan de rechterhand des Vaders. En toch is Hij hier, omdat de tegenwoordigheid zijner majesteit niet is geweken. Op een andere wijze, naar de tegenwoordigheid zijner majesteit, hebben wij Christus altijd; naar de tegenwoordigheid des vleses is terecht gezegd: "Maar Mij zult gij niet altijd hebben.". Want de kerk heeft Hem naar de tegenwoordigheid des vleses weinige dagen gehad; nu heeft zij Hem door het geloof, maar ziet Hem niet met de ogen.". Daar maakt Augustinus, om dit in het kort aan te tekenen, Hem ons op drieëerlei wijze tegenwoordig, namelijk door zijn majesteit, voorzienigheid en onuitsprekelijke genade, onder welke ik die wonderbare gemeenschap met zijn lichaam en bloed begrijp: mits wij het zo verstaan, dat die geschiedt door de kracht des Heiligen Geestes, niet door die verzonnen insluiting van zijn lichaam onder het brood. Immers onze Heere heeft betuigd, dat Hij vlees en bloed had, die getast en gezien konden worden. En de woorden "weggaan" en "opvaren" betekenen niet een schijn geven van opvaren en weggaan, maar werkelijk datgene doen, wat zij aanduiden. Zullen wij dan, zal men zeggen, een bepaalde streek des hemels aan Christus toewijzen? Ik antwoord met Augustinus2, dat dit een zeer nieuwsgierige en overbodige vraag is, wanneer wij slechts geloven, dat Hij in de hemel is.

26. Vierter Teil: Bekräftigung und Anwendung der gewonnenen Grundsätze (26-42). Erster Abschnitt: Um die leibliche Gegenwart Christi im Abendmahl (26-32). Der Leib Christi ist im Himmel

Um den Glauben der Frommen zu kräftigen wird aber nichts von größerer Bedeutung sein, als wenn sie erfahren, daß die von uns aufgestellte Lehre aus dem reinen Wort Gottes entnommen ist und sich auf seine Autorität stützt. Ich will daher auch dies, so kurz wie ich es vermag, deutlich machen.

Daß der Leib Christi nach seiner Auferstehung endlich ist und bis zum Jüngsten Tage vom Himmel umschlossen wird, das lehrt – nicht Aristoteles, sondern der Heilige Geist (vgl. Apg. 3,21)! Es ist mir auch wohlbekannt, daß unsere Widersacher den Stellen, die man dazu anführt, sorglos aus dem Wege gehen. An den Stellen, wo Christus sagt, er werde die Welt verlassen und fortgehen (Joh. 14,12.28), da behaupten sie, dieses Fortgehen sei nichts anderes als eine Abänderung seines sterblichen Zustandes. Aber unter solchen Umständen hätte Christus doch nicht den Heiligen Geist an seine Stelle gesetzt, um, wie man sagt, den Mangel seiner Abwesenheit auszufüllen; denn dann tritt er ja gar nicht an seine Statt; dann steigt auch Christus nicht wieder aus der himmlischen Herrlichkeit hernieder, um den Zustand des sterblichen Lebens anzunehmen. Unzweifelhaft stehen das Kommen des Heiligen Geistes und die Himmelfahrt Christi einander gegenüber, und daher kann es nicht geschehen, daß Christus in der nämlichen Weise nach dem Fleisch bei uns wohnt, wie er uns seinen Geist sendet.

Dazu kommt, daß er ausdrücklich sagt, er werde „nicht allezeit“ bei seinen Jüngern in der Welt sein (Matth. 26,11; Joh. 12,8). Auch dieses Wort glauben unsere Widersacher trefflich zu entkräften, indem sie so tun, als ob Christus hier sagte, er werde nicht allezeit arm und elend und den Nöten dieses gebrechlichen Lebens unterworfen sein. Aber der Zusammenhang der Stelle erhebt dagegen offenkundig Einspruch; denn es geht hier nicht um Armut und Mangel oder um den elenden Zustand des irdischen Lebens (Christi), sondern um Verehrung und Ehre. Die Salbung gefiel den Jüngern nicht, weil sie meinten, das sei eine überflüssige, nutzlose und geradezu der Verschwendung ähnliche Ausgabe, und deshalb hätten sie lieber gehabt, dies Geld, das nach ihrer Meinung übel vergeudet wurde, wäre für die Armen angewandt worden. Da antwortet Christus, er werde nicht allezeit bei ihnen sein, um solchen Ehrendienst zu empfangen (Matth. 26,8-11).

Anders hat es auch Augustin nicht ausgelegt; er spricht sich völlig eindeutig in folgender Weise aus: „Als Christus sagte: ‘Mich habt ihr nicht allezeit bei euch’, da sprach er von der Gegenwart seines Leibes. Denn nach seiner Majestät, nach seiner Vorsehung und nach seiner unaussprechlichen, unsichtbaren Gnade geht in Erfüllung, was er gesagt hat: ‚Siehe, ich bin bei euch alle Tage bis an der Welt Ende’ (Matth. 28,20). Nach dem Fleisch aber, das das Wort angenommen hat, nach dem, daß er von der Jungfrau geboren ist, nach dem, daß er von den Juden ergriffen, daß er an das Holz geheftet, daß er vom Kreuze abgenommen, daß er in Leintücher gewickelt, ins Grab gelegt und in der Auferstehung offenbar gemacht worden ist –heißt es von ihm: ‚Mich habt ihr nicht allezeit bei euch.’ Warum? Weil er eben nach der Gegenwart seines Leibes vierzig Lage hindurch mit seinen Jüngern umgegangen ist und dann gen Himmel fuhr, wobei sie ihm mit ihren Blicken das Geleit gaben, aber nicht mit ihrem Nachgehen. Er ist nicht hier; denn er sitzt dort ‚zur Rechten des Vaters’ (Mark. 16,19). Und doch ist er hier; denn die Gegenwart seiner Majestät ist nicht gewichen (Hebr. 1,3). In anderer Weise, nach der Gegenwart seiner Majestät, haben wir Christus allezeit; nach der Gegenwart seines Fleisches aber heißt es mit Recht: ‚Mich aber habt ihr nicht allezeit.’ Denn die Kirche 965 hat ihn nach der Gegenwart seines Fleisches wenige Tage hindurch gehabt; jetzt hat sie ihn im Glauben bei sich, mit Augen aber sieht sie ihn nicht“ (Predigten zum Johannesevangelium 50,13).

Da erklärt Augustin – um auch das kurz anzumerken –, daß Christus in dreifacher Weise bei uns gegenwärtig ist: in seiner Majestät, Vorsehung und unaussprechlichen Gnade; unter dieser Gnade verstehe ich jene wundersame Gemeinschaft mit seinem Leib und Blut, wofern wir nur begreifen, daß diese durch die Kraft des Heiligen Geistes geschieht, nicht aber durch jene ersonnene Verschließung seines Leibes unter das Element. Hat doch unser Herr bezeugt, daß er Fleisch und Gebeine hat, die betastet und gesehen werden könnten (Joh. 20,27).

Auch bedeutet „Weggehen“ und „Auffahren“ nicht etwa, sich den Anschein zu geben, als wenn man aufführe und wegginge, sondern in Wahrheit das zu tun, was die Worte aussagen. Sollen wir nun also, so wird jemand sagen, einen bestimmten Bereich des Himmels Christus zuschreiben? Nein, ich antworte mit Augustin, daß dies eine höchst vorwitzige und überflüssige Frage ist, wenn wir nur glauben, daß er im Himmel ist (Vom Glauben und Symbol 6,13).

26.  Но лучше всего укрепить веру детей Божьих может доказательство того, что наше учение целиком выводится из Писания и опирается на его авторитет. Поэтому в немногих словах я разъясню это утверждение.

Отнюдь не Аристотель, но Святой Дух учит, что тело Иисуса Христа после воскресения из мёртвых сохраняло свою силу и было взято на Небо до Судного дня. Я знаю, что наши противники отворачиваются от всех тех мест Писания, на которые мы ссылаемся. Всякий раз, когда Иисус Христос говорит, что оставит мир (Ин 14:12-28), они заявляют, что этот уход означает уход из смертного состояния. Но если бы это было так, Иисус Христос не посылал бы Святого Духа в возмещение Своего отсутствия, ибо Дух не следовал бы за Ним. Точно так же Иисус Христос не снизойдёт вторично из своей небесной славы, чтобы вновь принять смертное состояние. Несомненно, пришествие Святого Духа в мир и вознесение Христа суть противоположные события. И потому невозможно, чтобы Христос обитал в нас по плоти тем же образом, каким Он посылает своего Духа.

Далее, Он ясно говорит, что не всегда будет с учениками в этом мире (Мф 26:11). Наши противники думают, что смогут обойти это речение. Они заявляют, будто Иисус Христос просто хотел сказать, что не всегда будет пребывать в бедности и нужде. Но обстоятельства места противоречат такому толкованию. Ведь здесь речь идет не о бедности и нужде или прочих тяготах земной жизни, а о почитании Христа. Помазание, совершённое женщиной, вызвало недовольство учеников: им оно показалось лишней и бесполезной тратой, более того, чрезмерной и достойной осуждения роскошью. Они предпочли бы продать миро и вырученные деньги раздать нищим, а теперь, по их мнению, деньги пропали зря. На это и говорит Иисус Христос, что не всегда будет с ними и что Ему подобает принять такую честь.

Именно так понимал это место св. Августин. Следующее его высказывание не оставляет места для сомнений: «Когда Иисус Христос говорил: "Меня не всегда имеете [с собою]", - Он имел в виду Своё телесное присутствие. По величию, по провидению, по своей невидимой благодати Он исполнил обещанное в другом месте: "Я с вами во все дни до скончания века" [Мф 28:20]. Но по воспринятому Им человеческому естеству - по тому, что Он был рождён от Девы, распят, погребён и воскрес, - исполнилось сказанное: "Меня не всегда имеете [с собою]". Почему? Потому что телесно Он общался с учениками в течение сорока дней, а потом вознёсся на Небо и уже не пребывает в мире; они же провожали Его взглядом, но не последовали за Ним. И в то же время Он всегда здесь, ибо с нами пребывает его величие». И ещё: «Присутствие величия Христова всегда с нами. Что же касается его телесного присутствия, сказано: "Меня не всегда имеете". Ибо телесно Он присутствовал в Церкви в течение немногих дней, теперь же присутствует в ней через веру, но невидим для глаз» (Августин. Трактат о Евангелии от Иоанна, L. 13 (МРL, XXXV, 1763)).

Итак, святой учитель устанавливает, что Иисус Христос присутствует в нас двояко: в Cвоём величии, провидении и в Cвоей невыразимой благодати. Под благодатью я понимаю даруемое нам причастие Телу и Крови Христа. Отсюда явствует, что нельзя заключать Христа в хлеб: ведь Он свидетельствовал о том, что имеет плоть и кости, доступные зрению и осязанию [Лк 24:39]. И его уход и вознесение означают не видимость ухода и вознесения, но именно то, что значат эти слова.

Могут спросить, можно ли указать на небе определённое место, где присутствует Христос. На это я вместе со св. Августином отвечу, что подобный вопрос излишен и выдаёт чрезмерное любопытство. Для нас достаточно верить, что Он пребывает на Небе (Он же. О вере и Символе веры. IV, 13 (МРL, ХL, 188)).

 

27. | Quid vero, toties repetitum ascensus nomen, annon migrationem ab uno loco in alterum significat? Negant: quia per altitudinem secundum eos tantum notatur imperii maiestas2. Sed quid ipse ascendendi modus? annon spectantibus discipulis in sublime evehitur? annon clare narrant Evangelistae receptum fuisse in caelos [Act. 1. b. 9; Mar. 16. d. 19; Luc. 24. g. 51]? Excipiunt acuti isti Sophistae, nube interposita subductum fuisse e conspectu: ut discerent fideles non fore postea in mundo visibilem3. Quasi vero non debuerit potius momento evanescere, ut fidem faceret praesentiae invisibilis: vel nubes eum colligere non debuerit antequam pedem moveret. Dum vero sublimis fertur in aerem, et subiecta nube se amplius in terra quaerendum non esse docet, tuto colligimus domicilium nunc ei in caelis esse: sicut etiam asserit Paulus, et inde a nobis expectari iubet [Philip. 3. d. 20]. Hac ratione admonent Angeli discipulos, frustra eos in caelum suspicere: quia Iesus qui assumptus est in caelum, sic veniet quemadmodum eum viderant ascendere4. Hic quoque faceta, ut sibi videntur, tergiversatione effugiunt sanae doctrinae adversarii, venturum tunc visibilem, qui nunquam e terra discessit, quin apud suos invisibilis maneat5. Quasi vero Angeli duplicem illic praesentiam insinuent, ac non simpliciter discipulos faciant oculatos testes ascensus, nequa supersit dubitatio: perinde acsi dicerent, Vobis videntibus in caelum receptus, caeleste sibi imperium asseruit: superest ut patienter expectetis dum rursus adveniat mundi iudex: quia nunc caelum ingressus non est, ut illud solus occupet, sed ut secum vos et omnes pios colligat.

27. Quoy donques? le nom d’Ascension si souvent reiteré, ne signifie-il pas que Jesus Christ soit bougé d’un lieu à l’autre? Ils le nient, pource qu’à leur semblant, par la hautesse est seulement notée la majesté de son Empire. Mais je demande derechef. Quelle a esté la façon de monter? N’a-il pas esté eslevé en haut à veue d’œil? Les Evangelistes ne recitent-ils pas clairement qu’il a esté receu au ciel? Ces opiniastres, pour se monstrer Sophistes bien aigus, disent qu’il a esté caché de la veue des hommes par la nuée: afin que les fideles ne le cherchassent plus visible icy bas (Act. 1:9, 11; Marc 16:19; Luc 24:51). Comme s’il ne devoit pas plustost s’esvanouir en une minute, s’il vouloit faire foy d’une presence invisible: ou que la nuée ne le deust retirer à part, devant qu’il eust un pied levé. Mais quand il est porté haut en l’air, et puis mettant une nuée entre luy et ses disciples, monstre qu’il ne le faut plus chercher en terre: nous concluons seurement qu’il a maintenant son domicile au ciel. Comme aussi sainct Paul l’afferme, et nous commande de l’attendre jusqu’à ce qu’il vienne de là (Phil. 3:20). Pour ceste cause les Anges advertissent les disciples, qu’ils s’abusent regardant en l’air: pource que Jesus qui a esté receu au ciel, viendra comme ils l’ont veu monter (Act. 1:11). Nos adversaires pour se monstrer habiles gens, apportent leur tergiversation accoustumée, que lors il viendra visible: pource qu’il ne s’est pas tellement departi du monde qu’il ne demeure invisible avec les siens. Voire comme si les Anges traitoyent là d’une double presence, et que leur intention ne fust pas d’oster toute doute de l’ascension de Jesus Christ, dont les disciples estoyent tesmoins. Comme s’ils disoyent, Ayant esté receu au ciel à vostre propre veue, il a pris possession de l’Empire celeste: il reste que vous attendiez patiemment jusqu’à ce qu’il vienne derechef pour estre Juge du monde: d’autant qu’il n’est pas entré au ciel pour occuper seul la place, mais pour vous recueillir avec soy, et pareillement tous croyans.

27. Refutation of the sophisms of the Ubiquitists. The evasion of visible and invisible presence refuted.

What? Does not the very name of ascension, so often repeated, intimate removal from one place to another? This they deny, because by height, according to them, the majesty of empire only is denoted. But what was the very mode of ascending? Was he not carried up while the disciples looked on? Do not the Evangelists clearly relate that he was carried into heaven? These acute Sophists reply, that a cloud intervened, and took him out of their sight, to teach the disciples that he would not afterwards be visible in the world. As if he ought not rather to have vanished in a moment, to make them believe in his invisible presence, or the cloud to have gathered around him before he moved a step. When he is carried aloft into the air, and the interposing cloud shows that he is no more581to be sought on earth, we safely infer that his dwelling now is in the heavens, as Paul also asserts, bidding us look for him from thence (Phil. 3:20). For this reason, the angels remind the disciples that it is vain to keep gazing up into heaven, because Jesus, who was taken up, would come in like manner as they had seen him ascend. Here the adversaries of sound doctrine escape, as they think, by the ingenious quibble, that he will come in visible form, though he never departed from the earth, but remained invisible among his people. As if the angels had insinuated a two-fold presence, and not simply made the disciples eye-witnesses of the ascent, that no doubt might remain. It was just as if they had said, By ascending to heaven, while you looked on, he has asserted his heavenly power: it remains for you to wait patiently until he again arrive to judge the world. He has not entered into heaven to occupy it alone, but to gather you and all the pious along with him.

27. Maar het zo dikwijls herhaalde woord "opvaring", geeft dat niet te kennen de verhuizing van de ene plaats naar de andere? Zij ontkennen het, omdat volgens hen door de hoogte slechts de majesteit van zijn Rijk wordt aangeduid. Maar wat betekent de wijze zelf van opvaren! Vaart Hij niet ten aanschouwen der discipelen omhoog? Verhalen de evangelisten niet duidelijk, dat Hij opgenomen is in de hemelen? Die scherpzinnige sofisten voeren daartegen aan, dat Hij door een wolk weggenomen is uit het gezicht, opdat de gelovigen zouden leren, dat Hij daarna niet meer zichtbaar zou zijn in de wereld. Alsof Hij niet veeleer in een ogenblik had moeten verdwijnen, om het geloof te wekken aan zijn onzichtbare tegenwoordigheid, of niet een wolk Hem had moeten bedekken, voordat Hij een voet bewoog. Maar doordat Hij omhoog gevoerd wordt in de lucht, en door de wolk, die onder Hem komt, leert, dat Hij niet meer op de aarde gezocht moet worden, besluiten wij veilig, dat zijn woonplaats nu in de hemelen is, gelijk ook Paulus (Filip. 3:20) verzekert, en beveelt, dat we Hem vandaar moeten verwachten. Daarom wijzen de engelen (Hand. 1:11) de discipelen erop, dat zij tevergeefs naar de hemel opzien, daar Jezus, die opgenomen is in de hemel, zo komen zal, gelijk zij Hem hadden zien opvaren. Daarom wijzen de engelen (Hand. 1:11) de discipelen erop, dat zij tevergeefs naar de hemel opzien, daar Jezus, die opgenomen is in de hemel, zo komen zal, gelijk zij Hem hadden zien opvaren. Hieraan ontkomen de tegenstanders der gezonde leer ook door deze, naar hun mening gevatte, uitvlucht, dat Hij dan zichtbaar zal komen, die nooit van de aarde weggegaan is, maar onzichtbaar bij de zijnen blijft. Alsof de engelen daar spraken van tweeërlei tegenwoordigheid, en niet eenvoudig de discipelen tot ooggetuigen maakten van zijn hemelvaart, opdat er geen twijfel zou over zijn; alsof ze zeiden: Voor uw ogen ten hemel opgenomen, heeft Hij zich het hemels Rijk genomen; nu blijft nog, dat gij geduldig wacht, totdat Hij wederkomt als Rechter der wereld; want Hij is nu de hemel binnengegaan niet om die alleen te bezitten, maar om u en alle vromen met zich te vergaderen.

27. Die Bedeutung der Himmelfahrt für die vorliegende Frage

Wieso nun – bedeutet nicht der so oft wiederholte Ausdruck „Auffahrt“ ein Verziehen von einem Ort zu einem anderen? Unsere Widersacher leugnen das, weil unter der „Höhe“ nach ihrer Ansicht bloß die Majestät der Herrschaft Christi angedeutet wird. Aber was bedeutet nun die Art, wie Christus aufgefahren ist? Fährt er da nicht vor den Blicken seiner Jünger in die Höhe? Berichten nicht die Evangelisten deutlich, daß er in die Himmel aufgenommen worden ist (Apg. 1,9; Mark. 16,19; Luk. 24,51)? Jene spitzfindigen Klüglinge behaupten demgegenüber, er sei doch durch eine Wolke dem Blick entzogen worden, damit die Gläubigen lernten, daß er fortan nicht mehr in der Welt sichtbar sein würde. Als ob er, um in uns den Glauben an seine unsichtbare Gegenwart zu erwecken, nicht vielmehr in einem einzigen Augenblick hätte entschwinden müssen, oder als ob ihn die Wolke dann nicht hätte erfassen müssen, ehe er einen Fuß rührte! Tatsächlich aber wird er in die Luft emporgehoben und lehrt uns durch die Wolke, die unter ihn tritt, daß er fernerhin nicht mehr auf Erden zu suchen ist: daraus ziehen wir mit Sicherheit den Schluß, daß seine Wohnstatt nun im Himmel ist; so erklärt es auch Paulus, und er gebietet uns, ihn von dort zu erwarten (Phil. 3,20). Aus diesem Grunde machen die Engel seine Jünger darauf aufmerksam, daß sie vergebens nach dem Himmel schauen; weil nämlich Jesus, der in den Himmel aufgenommen ist, eben so kommen wird, wie sie ihn haben auffahren sehen.

Auch hier finden sich die Widersacher der gesunden Lehre durch eine nach ihrem Dafürhalten geschickte Ausflucht heraus: sie sagen nämlich, er werde dann sichtbar kommen, während er allerdings nie von der Erde geschieden sei, sondern unsichtbar bei den Seinen bliebe. Als ob die Engel an dieser Stelle eine doppelte Gegenwart Christi eindrängten und nicht einfach die Jünger zu Augenzeugen seiner Auffahrt machten, damit kein Zweifel mehr übrigbleibt! Es ist doch, als ob sie sagten: Vor euren Blicken ist er in den Himmel aufgenommen und hat er sich das himmlische Reich angeeignet; jetzt bleibt noch dies, daß ihr geduldig wartet, bis er als der Richter der Welt wiederkommt; denn wenn er jetzt in den Himmel eingegangen ist, so ist das nicht geschehen, damit er ihn allein in Besitz hat, sondern damit er euch und alle Frommen mit sich vereine!

27.  Итак, почему мы так часто повторяем слово «вознесение»? Не означает ли оно, что Иисус Христос переместился из одного места в другое? Наши противники это отрицают. По их мнению, небесная высь означает просто величие Царства Христова. Но я скажу вновь: каким образом совершилось вознесение? Разве Христос вознёсся не на глазах свидетелей? Разве евангелисты не передают совершенно ясно, что Он был взят на Небо (Деян 1:9; Мк 16:19; Лк 24:51)? Эти упрямцы, называющие себя утончёнными софистами, утверждают, что Он был сокрыт от мирского взора облаком, чтобы верующие не искали больше на земле его видимого присутствия. Но если Христос хотел удостоверить своё невидимое присутствие, Он скорее должен был бы исчезнуть в одну минуту или скрыться в облаке, стоя на земле. Однако Он поднялся ввысь, и облако, возникшее между Ним и учениками, стало знаком того, что больше не следует искать Его на земле. Отсюда мы с уверенностью заключаем, что теперь его жилище - на Небесах. То же утверждает св. Павел, заповедуя нам ожидать пришествия Иисуса Христа с небес (Флп 3:20). По той же причине и Ангелы предупреждают учеников, что они напрасно смотрят ввысь, ибо Иисус, вознёсшийся на небо, придёт таким же образом, каким Его видели восходящим [Деян 1:11].

По своему обыкновению наши противники и здесь производят ловкую подмену. Они заявляют, что тогда Иисус Христос явится в зримом образе, потому что Он и не покидал мира, но невидимо пребывает со своими верными. Но разве Ангелы говорили о двойном присутствии Христа? Разве их намерение заключалось не в том, чтобы развеять любые сомнения относительно вознесения Иисуса Христа, чему свидетелями были апостолы? Они как бы сказали: вознёсшись на небеса на ваших глазах, Он принял Небесное Царство. Вам же остаётся терпеливо ждать, пока Он снова придёт, чтобы судить мир. Ибо Он вознёсся на Небо не для того, чтобы владеть им одному, но чтобы взять с Собою вас и всех верующих.

 

28. | Quoniam vero patronos adulterini dogmatis veterum suffragiis nihil pudet illud ornare, ac praesertim Augustini6: quam perverse id conentur, paucis expediama. || Nam quum 381 a doctis et piis viris collecta fuerint eorum testimonia1, nolo rem actam agere; ex eorum lucubrationibus petat qui volet. Ne ex Augustino quidem congeram quaecunque ad rem facerent: sed contentus ero paucis ostendere, sine controversia totum esse nostruma. || Quod adversarii, ut eum nobis extorqueant, praetexunt, passim in eius libris occurrere, carnem et sanguinem Christi dispensari in Coena, nempe victimam semel in cruce oblatam2: frivolum est: quum simul vocet vel eucharistiam, vel sacramentum corporis3. Caeterum quo sensu voces carnis et sanguinis usurpet, non est quod longo circuitu quaeramus: quando seipsum explicat, dicens sacramenta ex similitudine rerum quas signant nomina accipere: ideoque secundum quendam modum sacramentum corporis esse corpus [Ad Bonif. epist. 23]4. Cui concinit alter locus satis vulgaris. Non dubitavit Dominus dicere, Hoc est corpus meum, quum signum daret [Contra Adamantum Manich. lib. 12]5. Iterum obiectant, diserte scribere Augustinum, corpus Christi cadere in terram6, et in os ingredi7: nempe eodem sensu quo consumi affirmat: quia utrunque simul 382 coniungit. Nec obstat quod dicit, peracto mysterio panem consumi [Lib. 3. De Trinit. cap. 10]1: quia paulo ante dixerat: quia hominibus haec nota sunt, quando per homines fiunt, honorem tanquam religiosa possunt habere: tanquam mira, non possunt2. Nec alio spectat quod adversarii nimis inconsiderate ad se trahunt, Christum se quodammodo portasse manibus suis, quum panem mysticum discipulis porrigeret [In Psal. 33]3. Nam adverbio similitudinis interposito satis declarat, non vere nec realiter fuisse sub pane inclusum4 a. Nec mirum: quando alibi aperte contendit, corpora, si illis tollantur spatia locorum, nusquam fore: et quia nusquam erunt, penitus non fore5 b. Ieiuna est cavillatio, illic non agi de Coena6, in qua Deus specialem virtutem exserit: quia de Christi carne mota erat quaestio, et sanctus vir ex professo respondens, || immortalitatem, inquit, carni suae dedit Christusc, || naturam non abstulit. Secundum hanc formam non putandus estd ubique diffusus; cavendume enim ne ita divinitatem astruamus hominis, ut veritatem corporis auferamus. Non est autem consequens ut quod in Deo estf sit ubique ut Deus [Epist. ad Dardanum] g 7 h. || Subiicitur mox ratio, Una enim persona Deus et homo est, et utrunque unus Christus: ubique per id quod est Deus, in caelo per id quod est homo8. Cuius socordiae fuisset non excipere Coenae mysterium, rem adeo seriam et gravem, siquid doctrinae quam tractabat illic fuisset adversum? Et tamen siquis attente quod paulo post sequitur legat, reperiet sub illa generali doctrina Coenam quoque comprehendi, Christum unigenitum Dei Filium, eundemque Filium hominis, ubique totum praesentem esse, 383 tanquam Deum: in templo Dei (hoc est in Ecclesia) esse tanquam inhabitantem Deum, et in loco aliquo caeli, propter veri corporis modum1. Videmus ut ad Christum cum Ecclesia uniendum, corpus eius e caelo non eliciat; quod certe facturus erat, si corpus Christi vere cibus nobis non esset nisi sub pane inclusum. Alibi definiens quomodo fideles Christum nunc possideant, Habes, inquit, per signum crucis, per Baptismatis sacramentum, per altaris cibum et potum [Tract. 50 in Iohannem]2. Quam recte superstitiosum ritum inter symbola praesentiae Christi numeret, non disputo: sed qui praesentiam carnis comparat crucis signo, satis ostendit se Christum bicorporem non fingere, ut occultus sub pane lateat qui in caelo visibilis sedet. Quod si explicatione indiget, continuo post illic adiungitur, Secundum praesentiam maiestatis nos semper habere Christum: secundum praesentiam carnis recte dictum esse, Me non semper habebitis [Mat. 26. a. 11]3. Excipiunt simul etiam hoc addi, Secundum ineffabilem et invisibilem gratiam impletur quod ab eo dictum est, Ego vobiscum sum usque ad consummationem seculi [Mat. 28. d. 20]4. Sed nihil in eorum commodum: quia hoc tandem ad maiestatem restringitur, quae semper opponitur corpori, ac nominatim caro a gratia virtuteque discernitur. Sicut alibi eadem antithesis apud eum legitur, quod reliquerit Christus discipulos praesentia corporali, ut futurus sit cum illis praesentia spirituali5: ubi clarum est, carnis essentiam distingui a Spiritus virtute, quae nos Christo coniungit, locorum alioqui distantia procul dissitosa. || Eodem loquendi genere saepius utitur, ut quum dicit, Venturus est ad vivos et mortuos praesentia itidem corporali, secundum fidei regulam sanamque doctrinamb; || nam praesentia spirituali ad eos utique erat venturus, et cum tota Ecclesia futurus in 384 mundo usque ad consummationem seculi a 1. Ergo ad credentes dirigitur hic sermo, quos servare iam coeperat praesentia corporali, et quos relicturus erat absentia corporali, ut eos cum Patre servaret praesentia spirituali. Corporale accipere pro visibili2, nugatorium est: quando et corpus opponit divinae potentiae: et addens, Cum Patre servare3, clare exprimit gratiam suam e caelo per Spiritum ad nos diffundere.

28. Or pource que telles gens, pour approuver leur fantasie bastarde, n’ont point honte de la farder de l’authorité des Anciens, et sur tout de sainct Augustin, j’expedieray en bref combien ils se portent desloyaument en cest endroit. Pource que quelques uns, savans gens et fideles serviteurs de Dieu ont assez approuvé la verité que nous tenons, par le tesmoignage des anciens Docteurs, je ne seray point superflu en ramassant icy ce qu’on peut trouver en leurs livres. Mesmes je n’ameneray point de sainct Augustin tout ce qui pourroit servir à la cause: mais je me contenteray en bref de monstrer qu’il est du tout de nostre costé. Quant à œ que nos adversaires, pour le nous arracher, pretendent que souvent ceste sentence se trouve en ses livres, que le corps et le sang de Jesus Christ nous sont dispensez en la Cene, assavoir le sacrifice qui a esté une fois offert en la croix183: c’est une couverture frivole, veu qu’il nomme aussi bien les signes, Sacremens du corps et du sang. Au reste, il n’est ja besoin de chercher par long circuit en quel sens il use de ces mots, veu qu’il s’explique assez, en disant que les Sacremens prennent leur nom de la similitude des choses qu’ils signifient: et ainsi, que selon quelque maniere le Sacrement du corps est appellé Corps. Auquel passage respond aussi l’autre que nous avons allegué, que Jesus Christ n’a point fait scrupule de dire, Voicy mon corps, donnant le signe d’iceluy.184 Ils objettent plus outre un autre dire du mesme Docteur, que le corps de Jesus Christ tombe à terre, et entre en la bouche.185 Je respon que c’est en tel sens, comme il adjouste consequemment, qu’il se consume au ventre. Il ne leur sert de rien ce qu’il dit ailleurs, que le pain se consume apres que le mystere est parfait: d’autant qu’il avoit dit un peu auparavant, Veu que ce mystere est notoire, lequel s’administre par les hommes, il peut estre en dignité et honneur comme chose saincte, mais non pas comme miracle186. A quoy se rapporte un autre passage, que nos adversaires tirent trop inconsiderément à eux: c’est que Jesus Christ en distribuant le pain de la Cene à ses disciples, s’est aucunement porté entre ses mains. Car en mettant cest adverbe de similitude, Aucunement, il declaire que le corps n’a point esté realement enclos sous le pain. Ce qui ne doit estre trouvé nouveau, veu qu’ailleurs il maintient haut et clair, que si on oste aux corps leur mesure et espace de lieu, ils ne seront nulle part: et par ainsi ils ne seront nullement.187 Leur cavillation est trop maigre, qu’il ne traite point là de la Cene, en laquelle Dieu desploye une vertu speciale. Car notamment la conclusion avoit esté esmeue du corps de Jesus Christ. Et ce sainct Docteur respondant de propos deliberé, dit qu’il luy a donné immortalité, mais il ne luy a pas osté sa nature. Parquoy, dit-il, selon le corps Jesus Christ n’est point espandu par tout. Car il nous faut garder de tellement affermer la divinité du Mediateur qui a esté fait homme, que nous destruisions la verité de son corps. Car il ne s’ensuit pas, combien que Dieu soit par tout, que tout ce qui est en luy y soit aussi bien. La raison est adjoustée, que Jesus Christ n’estant qu’un, est Dieu et homme en sa personne. Entant qu’il est Dieu, qu’il est par tout: entant qu’il est homme, qu’il est au ciel. Quelle sottise eust-ce esté, de ne point excepter pour le moins en un mot, le mystere qui est de si grande importance, s’il y eust eu contrarieté aux propos qu’il tenoit? Qui plus est, si on lit attentivement ce qui s’ensuit, on trouvera que la Cene y est aussi bien comprinse. Car il dit que le Fils unique de Dieu, estant aussi homme, est par tout present, voire tout entier entant qu’il est Dieu; qu’il reside au temple de Dieu, c’est à dire en l’Eglise: et neantmoins qu’il est au ciel comme Dieu, pource qu’il faut qu’un vray corps ait sa mesure. Nous voyons que pour unir Jesus Christ avec son Eglise, il ne retire pas son corps du ciel: ce qu’il eust fait, si ce corps ne nous pouvoit estre viande, qu’il ne fust enclos sous le pain. En un autre passage, voulant definir comment les fideles possedent Jesus Christ: Nous l’avons, dit-il, par le signe de la croix, par le Sacrement du Baptesme, et par le manger et boire de l’autel188. Or je ne dispute point si ç’a esté bien dit à luy, d’egaler une superstition folle aux vrais signes de la presence de Jesus Christ: seulement je dy qu’en faisant telle comparaison, il monstre assez qu’il n’imagine point deux corps en Jesus Christ, pour le cacher au pain d’un costé, et le laisser visible au ciel de l’autre. Si on requiert plus ample exposition, il adjouste tantost apres, que nous avons tousjours Jesus Christ selon la presence de sa majesté, et non pas selon la presence de sa chair, veu que selon icelle il a esté dit, Vous ne m’aurez point tousjours (Matth. 26:11). Nos adversaires repliquent qu’il entrelace aussi bien ces mots, que selon sa grace indicible et invisible son dire s’accomplit, qu’il sera avec nous jusques en la fin du monde (Matth. 28:20). Mais cela ne fait rien pour eux: d’autant que c’est une partie de ceste majesté laquelle il oppose au corps, mettant ces deux choses comme diverses, La chair, et La vertu ou grace. Comme en un autre lieu il met ces deux choses opposites, que Jesus Christ a laissé ses disciples quant à la presence corporelle, pour estre avec eux de presence spirituelle; où il appert qu’il distingue notamment l’essence de la chair, d’avec la vertu de l’Esprit laquelle nous conjoinct à Christ: combien que nous en soyons separez par distance de lieu. Il use plusieurs fois d’une mesme façon de parler: comme quand il dit, Il viendra en presence corporelle pour juger les vifs et les morts, selon la reigle de la foy. Car en presence spirituelle il est tousjours avec son Eglise. Ceste sentence donc s’adresse aux croyans lesquels il avoit commencé de garder, leur estant present de corps, et lesquels il devoit laisser par l’absence de son corps, afin de les garder par presence spirituelle. C’est une cavillation sotte, de prendre Corporel pour Visible, veu qu’il oppose le corps à la vertu divine: et en adjoustant qu’il garde avec le Pere, il exprime clairement qu’il espand de sa grace en nous du ciel par le sainct Esprit.

28. The authority of Fathers not in favour of these errors as to Christ’s presence. Augustine opposed to them.

Since the advocates of this spurious dogma are not ashamed to honour it with the suffrages of the ancients, and especially of Augustine, how perverse they are in the attempt I will briefly explain. Pious and learned men have collected the passages, and therefore I am unwilling to plead a concluded cause: any one who wishes may consult their writings. I will not even collect from Augustine what might be pertinent to the matter,1 but will be contented to show briefly, that without all controversy he is wholly ours. The pretence of our opponents, when they would wrest him from us, that throughout his works the flesh and blood of Christ are said to be dispensed in the Supper—namely, the victim once offered on the cross, is frivolous, seeing he, at the same time, calls it either the eucharist or sacrament of the body. But it is unnecessary to go far to find the sense in which he uses the terms flesh andblood, since he himself explains, saying (Ep. 23, ad Bonif.) that the sacraments receive names from their similarity to the things which they designate; and that, therefore, the sacrament of the body is after a certain manner the body. With this agrees another well-know passage, “The Lord hesitated not to say, This is my body, when he gave the sign” (Cont. Adimant. Manich. cap. 12). They again object that Augustine says distinctly that the body of Christ falls upon the earth, and enters the mouth. But this is in the same sense in which he affirms that it is consumed, for he conjoins both at the same time. There is nothing repugnant to this in his saying that the bread is consumed after the mystery is performed: for he had said a little before, “As these things are known to men, when they are done by men they may receive honour as being religious, but not as being wonderful” (De Trinit. Lib. 3 c. 10). His meaning is not different in the passage which our opponents too rashly appropriate to themselves—viz. that582Christ in a manner carried himself in his own hands, when he held out the mystical bread to his disciples. For by interposing the expression, in a manner, he declares that he was not really or truly included under the bread. Nor is it strange, since he elsewhere plainly contends, that bodies could not be without particular localities, and being nowhere, would have no existence. It is a paltry cavil that he is not there treating of the Supper, in which God exerts a special power. The question had been raised as to the flesh of Christ, and the holy man professedly replying, says, “Christ gave immortality to his flesh, but did not destroy its nature. In regard to this form, we are not to suppose that it is everywhere diffused: for we must beware not to rear up the divinity of the man, so as to take away the reality of the body. It does not follow that that which is in God is everywhere as God” (Ep. ad Dardan.). He immediately subjoins the reason, “One person is God and man, and both one Christ, everywhere, inasmuch as he is God, and in heaven, inasmuch as he is man.” How careless would it have been not to except the mystery of the Supper, a matter so grave and serious, if it was in any respect adverse to the doctrine which he was handling? And yet, if any one will attentively read what follows shortly after, he will find that under that general doctrine the Supper also is comprehended, that Christ, the only-begotten Son of God,and also Son of man, is everywhere wholly present as God, in the temple of God, that is, in the Church, as an inhabiting God, and in some place in heaven, because of the dimensions of his real body. We see how, in order to unite Christ with the Church, he does not bring his body out of heaven. This he certainly would have done had the body of Christ not been truly our food, unless when included under the bread. Elsewhere, explaining how believers now possess Christ, he says, “You have him by the sign of the cross, by the sacrament of baptism, by the meat and drink of the altar” (Tract. in Joann. 50). How rightly he enumerates a superstitious rite, among the symbols of Christ’s presence, I dispute not; but in comparing the presence of the flesh to the sign of the cross, he sufficiently shows that he has no idea of a twofold body of Christ, one lurking concealed under the bread, and another sitting visible in heaven. If there is any need of explanation, it is immediately added, “In respect of the presence of his majesty, we have Christ always: in respect of the presence of his flesh, it is rightly said, ‘Me ye have not always.’” They object that he also adds, “In respect of ineffable and invisible grace is fulfilled what was said by him, ‘I am with you always, even to the end of the world.’” But this is nothing in their favour. For it is at length restricted to his majesty, which is always opposed to body, while the flesh is expressly distinguished from grace and virtue.The same antithesis elsewhere occurs, when he says that “Christ left the disciples in bodily presence, that he might be with them in spiritual presence.” Here it is clear that the essence of the flesh is distinguished from the virtue of the Spirit, which conjoins us with Christ, when, in respect of space, we583are at a great distance from him. He repeatedly uses the same mode of expression, as when he says, “He is to come to the quick and the dead in bodily presence, according to the rule of faith and sound doctrine: for in spiritual presence he was to come to them, and to be with the whole Church in the world until its consummation. Therefore, this discourse is directed to believers, whom he had begun already to save by corporeal presence, and whom he was to leave in coporeal absence, that by spiritual presence he might preserve them with the Father.” By corporeal to understand visible is mere trifling, since he both opposes his body to his divine power, and by adding, that he might “preserve them with the Father,” clearly expresses that he sends his grace to us from heaven by means of the Spirit.

28. Maar aangezien de verdedigers van dit valse leerstuk zich in 't geheel niet schamen om het te versieren met de betuigingen van instemming der oude schrijvers en vooral van Augustinus, zal ik met weinig woorden uitleggen, hoe verkeerd zij dat pogen te doen. Want daar hun getuigenissen bijeengebracht zijn door geleerde en vrome mannen, wil ik geen onnut werk doen: een ieder, die wil, kan ze in hun geschriften vinden. Zelfs uit Augustinus zal ik niet bijeenbrengen al wat tot de zaak dienstig zou kunnen zijn, maar ik zal me ertoe beperken in 't kort aan te tonen, dat hij buiten kijf geheel aan onze zijde staat. Wat onze tegenstanders, om hem ons te ontrukken, voorwenden, dat men overal in zijn boeken leest, dat het vlees en bloed van Christus, namelijk de offerande, die eenmaal aan het kruis geofferd, in het Avondmaal wordt uitgedeeld, betekent niet veel; want tegelijkertijd noemt hij het Avondmaal een goede gave of een sacrament des lichaams. Verder is het niet nodig, dat wij langs een lange omweg zoeken in welke betekenis hij de woorden vlees en bloed gebruikt, daar hij zichzelf uitlegt, zeggende1, dat de sacramenten hun naam ontvangen uit de gelijkenis der dingen, die ze betekenen; en dat daarom naar een bepaalde wijze het sacrament des lichaams het lichaam is. Daarmee stemt een andere voldoend bekende plaats2 overeen: "De Heere heeft niet geaarzeld te zeggen: "dit is mijn lichaam", toen Hij het teken gaf." Zij werpen wederom voor, dat Augustinus uitdrukkelijk schrijft, dat het lichaam van Christus op de aarde valt en in de mond ingaat3, en wel in dezelfde zin, waarin hij zegt, dat het verteerd wordt, want hij voegt beide te zamen. En hiertegen gaat niet in, dat hij zegt, dat het brood, nadat het Avondmaal gehouden is, verteerd wordt; want een weinig tevoren had hij gezegd: "Daar dit de mensen bekend is, aangezien het door mensen bediend wordt, kan het eer ontvangen als een heilige, maar niet als een wonderlijke zaak." En dezelfde bedoeling heeft een andere plaats, die de tegenstanders al te onberaden tot zich trekken, namelijk waar hij zegt, dat Christus in zekere zin zichzelf in zijn handen gedragen heeft, toen Hij het Avondmaalsbrood aan zijn discipelen uitdeelde4. Want doordat hij er bij zet: "in zekere zin", een uitdrukking, die op een vergelijking wijst, geeft hij te kennen, dat Christus niet waarlijk en in werkelijkheid onder het brood was ingesloten. En dat is geen wonder; want elders5 zegt hij duidelijk, dat de lichamen, wanneer men hen berooft van hun plaatselijke ruimte, nergens zullen zijn, en omdat ze nergens zullen zijn, in 't geheel niet zullen zijn. Het is een laffe uitvlucht te zeggen dat het daar niet gaat over het Avondmaal, waarin de Heere een bijzondere kracht betoont; want de vraag liep over het vlees van Christus en de heilige man, opzettelijk antwoordende, zegt: "Christus heeft aan zijn vlees de onsterfelijkheid gegeven, maar de natuur van het vlees niet weggenomen; naar deze gedaante moet men niet menen, dat Hij overal verspreid is: want we moeten er ons voor hoeden, dat wij de Goddelijkheid niet zo toekennen aan de Mens, dat wij de waarheid van zijn lichaam wegnemen; en het volgt niet logisch, dat wat in God is, overal als God is.". Daaraan voegt hij terstond de reden toe: "Want één Persoon is God en Mens, en één Christus is beide; Hij is overal door hetgeen God is, en in de hemel door hetgeen Mens is." Van welk een onachtzaamheid zou het getuigd hebben, wanneer hij het sacrament des Avondmaals, een zo ernstige en gewichtige zaak, niet uitgezonderd had, indien hem daarin iets gelegen was, dat inging tegen de leer, die hij daar behandelde? En toch, indien men aandachtig leest hetgeen een weinig later volgt, zal men bevinden, dat onder die algemene leer ook het Avondmaal begrepen wordt, dat Christus de eniggeboren Zoon Gods, die ook een zoon des mensen is, overal geheel aanwezig is als God: dat Hij in de tempel Gods (dat is in de kerk) is als de inwonende God, en op een bepaalde plaats in de hemel, vanwege de wijze van zijn waarachtig lichaam. Wij zien, hoe hij om Christus met de kerk te verenigen, zijn lichaam niet uit de hemel weghaalt, hetgeen hij ongetwijfeld gedaan zou hebben, indien het lichaam van Christus niet waarlijk spijs voor ons zou zijn, tenzij het onder het brood ingesloten was. Elders6, waar hij bespreekt, hoe de gelovigen Christus nu bezitten, zegt hij: "Gij hebt Hem door het teken des kruises, door het sacrament van de Doop, en door de spijs en de drank van het altaar." Ik spreek er niet over, met welk recht hij de superstitieuze ceremonie telt onder de tekenen van Christus' tegenwoordigheid, maar wie de tegenwoordigheid des vleses vergelijkt met het teken des kruises, toont genoegzaam aan, dat hij zich Christus niet voorstelt als twee lichamen hebbende, zodat Hij, die zichtbaar in de hemel zit, verborgen onder het brood zou schuilen. Indien dit uitlegging nodig heeft, dan wordt terstond daarna toegevoegd, dat wij Christus niet altijd hebben naar de tegenwoordigheid zijner majesteit; maar dat naar de tegenwoordigheid van zijn vlees terecht gezegd is: "gij zult Mij niet altijd hebben.". Zij voeren aan, dat er ook bijgevoegd wordt: "Naar de onuitsprekelijke en onzichtbare genade wordt vervuld, hetgeen door Hem gezegd is: Ik ben met ulieden tot aan de voleinding der wereld." Maar dit strekt hun in 't geheel niet ten voordeel; want dit wordt ten slotte beperkt tot zijn majesteit, die altijd tegenover het lichaam gesteld wordt, en het vlees wordt met namen van de genade en de kracht onderscheiden. Evenals elders dezelfde tegenstelling bij hem gelezen wordt, dat Christus de discipelen verlaten heeft naar zijn lichamelijke tegenwoordigheid: waar klaarblijkelijk het wezen des vleses onderscheiden wordt van de kracht des Geestes, die ons met Christus verbindt, terwijl we anders door plaatselijke afstand ver van Hem gescheiden zijn. Dezelfde wijze van spreken gebruikt hij meermalen, zo wanneer hij zegt: "Hij zal evenzo met zijn lichamelijke tegenwoordigheid komen tot de levenden en de doden, volgens de regel des geloofs en de gezonde leer; want met zijn geestelijke tegenwoordigheid zou Hij gewis tot hen komen en met de ganse kerk zijn op de aarde tot de voleinding der wereld: dus wordt dit woord gericht tot de gelovigen, die Hij reeds begonnen was zalig te maken door zijn lichamelijke tegenwoordigheid, en die Hij verlaten zou in lichamelijke afwezigheid, om hen met de Vader zalig te maken door zijn geestelijke tegenwoordigheid." Het woord "lichamelijk" te nemen voor "zichtbaar" is iets van geen betekenis; want ook het lichaam stelt hij tegenover de Goddelijke macht, en doordat hij toevoegt: "met de Vader zalig te maken," drukt hij duidelijk uit, dat Christus zijn genade uit de hemel door de Geest tot ons uitbreidt.

28. Das Zeugnis Augustins

Da sich aber die Verteidiger dieser falschen Lehre nicht scheuen, sie mit zustimmenden Zeugnissen der alten Kirchenlehrer und vor allem des Augustin zu verzieren, so will ich mit wenigen Worten darlegen, wie verkehrt dies Unterfangen ist. Da nämlich die Zeugnisse der Alten von gelehrten und 966 frommen Männern zusammengestellt worden sind, so will ich eine erledigte Sache nicht abermals verhandeln – wer will, mag sie aus ihren Arbeiten entnehmen! Nicht einmal aus Augustin will ich alles sammeln, was zu dieser Sache beiträgt, sondern ich will mich damit begnügen, mit wenigen Worten zu zeigen, daß er unstreitig voll und ganz auf unserer Seite steht.

Unsere Widersacher schützen freilich, um ihn uns aus der Hand zu winden, vor, in seinen Büchern begegne einem immer wieder die Wendung, im Abendmahl werde Fleisch und Blut Christi ausgeteilt, nämlich das Opfer, das einmal am Kreuze dargebracht worden sei. Aber das ist ein schwacher Vorwand; denn zugleich nennt er das Abendmahl ein Mahl der Danksagung (eucharistia) und das Sakrament des Leibes (Christi). Im übrigen ist es nicht notwendig, auf einem langen Umweg danach zu forschen, in welchem Sinne er die Ausdrücke „Fleisch“ und „Blut“ verwendet; denn er legt sich selbst aus, indem er sagt, die Sakramente empfingen ihren Namen auf Grund der Gleichheit mit den Dingen, die sie bezeichnen, und deshalb sei in einer bestimmten Weise das Sakrament des Leibes der Leib (Brief 98,9; an Bonifacius). Damit steht eine andere genugsam bekannte Stelle im Einklang: „Als der Herr das Zeichen (seines Leibes) gab, da trug er kein Bedenken zu sagen: ‚Das ist mein Leib’“ (Gegen Adimantus 12).

Fernerhin machen unsere Widersacher den Einwand, Augustin schreibe doch ausdrücklich, daß der Leib Christi auf die Erde falle und in den Mund eingehe,– das geschieht (so entgegne ich) eben in dem gleichen Sinne, in dem er behauptet, er werde verzehrt; denn er verbindet beides miteinander. Dem steht auch nicht entgegen, daß er sagt, nach dem Vollzug des Geheimnisses (Sakraments) werde das Brot verzehrt (Von der Dreieinigkeit III,10,19); denn kurz vorher hatte er gesagt: „Da dies den Menschen bekannt ist, weil es ja durch Menschen vollzogen wird, so kann es als etwas Heiliges Ehre empfangen, aber nicht als etwas Wunderbares“ (ebenda 10,20).

Keinen anderen Sinn hat auch ein weiteres Wort, das unsere Widersacher gar zu unbedacht zu sich herüberziehen, nämlich Christus habe sich gewissermaßen selbst in den Händen getragen, als er das Brot des Sakraments seinen Jüngern darreichte (zu Psalm 33; 1,10). Denn Augustin macht doch einen Zusatz, der einen Vergleich andeutet („gewissermaßen“), und gibt damit genugsam zu verstehen, daß Christus nicht in Wahrheit und Wirklichkeit (non vere nec realiter) unter dem Brote verschlossen war (vgl. auch ebenda 2,2). Das ist nicht zu verwundern; denn an anderer Stelle behauptet er offen, daß Leiber, wenn der räumliche Abstand von ihnen weggenommen wird, nirgendwo mehr bestehen, und weil sie nirgendwo mehr sind, eben überhaupt nicht mehr da sind (Brief 187; an Dardanus). Inhaltlos ist die Ausflucht, es handle sich an dieser Stelle nicht um das Abendmahl, in dem Gott eine besondere Kraft wirksam sein lasse. Denn es war die Frage nach dem Fleisch Christi erhoben worden, und da gab der heilige Mann mit voller Überlegung seine Antwort und sagte: „Christus hat seinem Fleische Unsterblichkeit verliehen, hat ihm aber seine Natur nicht weggenommen. Man darf nicht dafür halten, daß er nach dieser Gestalt allenthalben verstreut sei; denn wir müssen uns hüten, die Gottheit des Menschen (Christus) dergestalt aufzurichten, daß wir ihm die Wahrheit seines Leibes wegnehmen. Und es ist keine richtige Folgerung, wenn man meint, das, was in Gott ist, sei allenthalben wie Gott“ (ebenda 3,10). Die Ursache dafür läßt Augustin bald folgen: „Denn diese eine Person ist Gott und Mensch, und der eine Christus ist beides: allenthalben ist er dadurch, daß er Gott ist, und im Himmel ist er dadurch, daß er Mensch ist“ (ebenda). Wenn nun beim Abendmahl etwas vorhanden gewesen wäre, das der Lehre, die er behandelt hatte, zuwiderlief – was wäre es dann für eine Nachlässigkeit gewesen, dies Sakrament nicht (ausdrücklich) auszunehmen, wo es doch eine so ernste und wichtige Sache ist! Und 967 doch, wenn jemand aufmerksam liest, was kurz nachher folgt, so wird er finden, daß auch das Abendmahl mit unter die allgemeine Lehre beschlossen ist: Christus, der der eingeborene Sohn Gottes und auch wiederum der Sohn des Menschen sei, sei allenthalben ganz gegenwärtig, sofern er Gott sei; im Tempel Gottes, das heißt in der Kirche, sei er als der darin wohnende Gott anwesend, und andererseits sei er an einer bestimmten Stelle des Himmels um der Bestehensweise seines wahrhaftigen Leibes willen (ebenda 2-6). Wir sehen, wie er, um Christus mit der Kirche zu einen, seinen Leib nicht aus dem Himmel hervorholt; und das hätte er doch sicherlich getan, wenn der Leib Christi nur dann in Wahrheit eine Speise für uns wäre, wenn er unter dem Brote eingeschlossen wäre.

An anderer Stelle legt er dar, in welcher Weise die Gläubigen jetzt Christus besitzen, und da sagt er: „Du hast ihn durch das Zeichen des Kreuzes, durch das Sakrament der Taufe und durch die Speise und den Trank am Altar“ (Predigten zum Johannesevangelium 50,12). Ich will keine Erörterung darüber anstellen, wieweit er Recht damit hat, einen abergläubischen Brauch (das „Zeichen des Kreuzes“) unter die Merkzeichen der Gegenwart Christi zu rechnen; aber wenn einer die Gegenwart des Fleisches (Christi) mit dem Zeichen des Kreuzes vergleicht, so zeigt er damit genugsam, daß er sich Christus nicht zweileibig ausdenkt, so daß er also sichtbar im Himmel seinen Sitz hätte und zugleich verborgen unter dem Brote läge. Bedarf das einer Erläuterung, so sei darauf hingewiesen, daß es unmittelbar darauf heißt, nach der Gegenwart seiner Majestät hätten wir Christus allezeit, nach der Gegenwart seines Fleisches aber heiße es mit Recht: „Mich habt ihr nicht allezeit“ (Matth. 26,11; ebenda, 13).

Unsere Widersacher behaupten demgegenüber, zugleich werde doch auch hinzugesetzt: „Nach seiner unaussprechlichen und unsichtbaren Gnade geht in Erfüllung, was von ihm gesagt ist: ‚Ich bin bei euch alle Tage bis an der Welt Ende’ (Matth. 28,20)“ (ebenda). Aber das bringt ihnen keinerlei Vorteil; denn es wird ausschließlich auf die Majestät beschränkt, die stets dem Leibe gegenübergestellt wird, auch wird ausdrücklich das Fleisch von der Gnade und Kraft unterschieden. In der gleichen Weise bekommt man bei Augustin an anderer Stelle die nämliche Gegenüberstellung zu lesen, wenn es heißt, Christus habe seine Jünger nach seiner leiblichen Gegenwart verlassen, um in geistlicher Gegenwart bei ihnen zu sein; da ist es deutlich, daß das Wesen des Fleisches von der Kraft des Geistes unterschieden wird, die uns mit Christus verbindet, während wir sonst um des räumlichen Abstandes willen weit von ihm entfernt wären. Die nämliche Sprechweise wendet Augustin häufiger an; so, wenn er sagt: „Nach der Regel des Glaubens und nach der gesunden Lehre wird er einst in der gleichen Weise in leiblicher Gegenwart zu den Lebendigen und den Toten kommen; denn in geistlicher Gegenwärtigkeit sollte er sicherlich (ohnehin) zu ihnen kommen und bei der ganzen Kirche in der Welt sein bis zum Ende der Zeiten (Augustin bezieht sich auf Joh. 17,12). Diese Worte sind also auf die Gläubigen gerichtet, die er in seiner leiblichen Gegenwart bereits selig zu machen angefangen hatte, dann aber in leiblicher Abwesenheit verlassen sollte, um sie zusammen mit dem Vater in geistlicher Gegenwart selig zu machen“ (Predigten zum Johannesevangelium 106,2). Wenn man hier den Ausdruck „leiblich“ im Sinne von „sichtbar“ versteht, so ist das dummes Zeug; denn erstens stellt Augustin den Leib der göttlichen Macht gegenüber, und zweitens bringt er auch durch den Zusatz: „Zusammen mit dem Vater selig zu machen ...“ klar zum Ausdruck, daß Christus seine Gnade vom Himmel her durch den Geist auf uns ausgießt.

28.  Наши противники, защищая свои уродливые измышления, не стыдятся кивать на авторитет древних, и прежде всего св. Августина. Поэтому я коротко покажу полную несостоятельность подобных ссылок. Так как некоторые учёные люди и верные служители Божьи уже дали убедительное обоснование истины, засвидетельствованной древними учителями, не стану зря нагромождать здесь доказательства: их можно найти в их книгах. Не буду также приводить все относящиеся к данному вопросу цитаты из св. Августина. Ограничусь тем, что коротко укажу на полное согласие между ними и Августином.

Наши противники, желая оторвать нас от св. Августина, заявляют следующее. Дескать, в его книгах часто встречается мысль, что во время Вечери раздается Тело и Кровь Иисуса Христа, то есть Жертва, однажды принесенная на кресте.

Однако эта ссылка безосновательна, ибо у св. Августина Тело и Кровь именуются также знаками, таинствами Тела и Крови (Августин. О Троице, III, IV, 10 (MPL, XLII, 873); О заслугах грешников и отпущении грехов, I, XXIV, 34 (MPL, XLIV, 128-129)).

Кроме того, нет нужды долго доискиваться смысла этих слов у святого учителя, поскольку он сам разъясняет его: таинства получают наименования по сходству с означаемыми вещами, и поэтому таинство Тела некоторым образом именуется Телом (Августин. Письма, 98 (Бонифацию) (MPL, XXXIII, 364)).

Этому месту соответствует другое, на которое мы уже ссылались. А именно, Иисус Христос не усомнился сказать «Сие есть Тело Моё», подавая знак этого Тела (Он же. Против Адиманта, XII, 3 (MPL, XLII, 144)).

Наши противники приводят и другое изречение того же учителя - о том, что тело Иисуса Христа падает на землю (Псевдо-Августин. Проповеди, 300, 2(MPL, XXXIX, 2319)) и входит в уста (Он же. Проповеди, 265, 4 (MPL, XXXIX, 2239)). В ответ скажу, что св. Августин говорит это в том же смысле, в каком добавляет, что тело Христово поглощается чревом. Тот факт, что в другом месте святой учитель говорит о поглощении хлеба после совершения таинства (Августин. О Троице, III, X, 19 (MPL, XLII, 880)), не может быть использован нашими противниками. Ведь чуть выше у Августина сказано: «Поскольку это таинство известно людям, ибо совершается людьми, следует принимать и почитать его как нечто священное, но не как чудо».

С этим соотносится другое место, которое наши противники необдуманно относят себе на пользу: о том, что Иисус Христос, раздавая во время Вечери хлеб ученикам, некоторым образом дал им в руки самого Себя. Ведь этот оборот уподобления («некоторым образом») говорит о том, что в действительности тело отнюдь не заключено в хлебе. Это не должно восприниматься как нечто новое: в другом месте св. Августин прямо и недвусмысленно заявляет, что если отнять у тел их размер и местоположение, то их не будет нигде, а потому и не будет вовсе (Августин. Письма, 187 (Пардану), VI, 18 (MPL, XXXIII, 838)).

Измышления наших противников о том, что здесь речь не идёт о Вечере, в которой Бог являет особую силу, совершенно безосновательны. Вывод св. Августина явно относится к телу Иисуса Христа. А именно, святой учитель говорит, что Христос дал своему Телу бессмертие, но не лишил его присущей ему природы. «Поэтому, - заключает Августин, -телесно Иисус Христос присутствует не везде. Нам следует остерегаться таких способов утверждения божественности Посредника, ставшего человеком, которые уничтожали бы подлинность его тела. Ибо хотя Бог вездесущ, отсюда не следует, что всё, что есть в Боге, тоже вездесуще» (Августин. Письма, 187, III, 10 (MPL, XXXIII, 835-836)).

В обоснование своей мысли Августин добавляет, что Иисус Христос, будучи един, есть Бог и человек в одном лице. Как Бог Он присутствует повсюду; как человек Он пребывает на Небесах. Если бы Вечеря - столь важное таинство - противоречила данному учению, разве не следовало бы хоть словом упомянуть о ней как об исключении? Однако если внимательно прочитать то, что говорится у Августина далее, то окажется, что его учение касается в том числе и Вечери. Так, он говорит, что единородный Сын Божий, будучи в то же время человеком, весь, целиком присутствует повсюду. Как Бог Он пребывает в храме Божьем, то есть в Церкви; а как человек пребывает на Небесах (Августин. Письма, 187, II-IV (MPL, XXXIII, 833-840)), ибо подлинное тело обязательно имеет свои размеры. Как видим, св. Августин не сводит тело Иисуса Христа с небес, чтобы объединить его с Церковью. Но ему пришлось бы это сделать, если бы это Тело могло быть нашей пищей не иначе, как будучи заключено в хлебе.

В другом месте, определяя способ, каким верующие имеют Иисуса Христа, св. Августин говорит: «Мы имеем Его через знак креста, через таинство крещения и через вкушение и питие с жертвенника» (Августин. Трактат о Евангелии от Иоанна, L, 12 (MPL, XXXV, 1763)). Не буду спорить о том, правильно ли с его стороны уравнивать безумное суеверие и подлинные знаки присутствия Иисуса Христа, Замечу лишь, что подобным сравнением Августин ясно свидетельствует, что отнюдь не мыслит в Иисусе Христе два тела - так, чтобы оно скрывалось в хлебе и в то же время было видимо на небесах. Для тех, кто требует более подробного объяснения, святой учитель добавляет, что Иисус Христос всегда присутствует среди нас по своему величию, но не по плоти, так как о плоти сказано: «Меня не всегда имеете» (Мф 26:11) (Августин. Трактат о Евангелии от Иоанна, L, 13 (MPL, XXXV, 1763)).

Наши противники заявляют, что эти слова Августина связаны с другими, а именно: по невыразимой и невидимой благодати Христа исполнится сказанное: «Я с вами во все дни до скончания века» (Мф 28:20). Но это возражение не принесёт им пользы; ведь благодать есть часть того величия, которое св. Августин противопоставляет телу, различая эти две вещи - плоть и силу, или благодать. И в другом месте он противопоставляет друг другу два факта: Иисус Христос телесно покинул учеников, чтобы пребывать с ними духовным присутствием (Августин. Трактат о Евангелии от Иоанна, XCII, 1 (MPL, XXXV, 1862)). Отсюда следует, что св. Августин ясно отличает плотскую сущность от действия Духа, которым мы соединяемся со Христом, хотя в пространстве удалены от Него.

Неоднократно Августин использует один и тот же способ выражения - например, когда говорит: «Он придёт телесно, чтобы судить живых и мёртвых, согласно правилу веры; ибо духовно Он всегда пребывает со своей Церковью» (Августин. Трактат о Евангелии от Иоанна, CVI, 2 (MPL, XXXV, 1909)).

Следовательно, эта сентенция адресована верующим, которых Христос начал спасать, присутствуя среди них телесно, и которых телесно должен был оставить, чтобы спасать своим духовным присутствием. Принимать же «телесное» за «видимое» - глупая выдумка, потому что св. Августин противопоставляет тело божественной силе. А добавляя, что Христос спасает нас вместе с Отцом, он ясно показывает, что его благодать распространяется на нас с Небес действием Св. Духа.

 

29. Et quoniam tantum fiduciae ponunt in hac latebra praesentiae invisibilis4, agedum videamus quam bene in ea se occultent. Primo syllabam non proferent ex Scripturis, qua probent invisibilem esse Christum:b sed pro confesso sumunt, quod nemo sanus illis dabit, non posse aliter Christi corpus in Coena dari nisi opertum panis larva. Atque hoc ipsum est de quo nobiscum litigant: tantum abest ut principii locum obtineat. Ac dum ita garriunt, coguntur duplex facere Christi corpus: quia in se visibile est in caelo secundum eos, in Coena autem speciali dispensationis modo invisibile5. Quam vero belle hoc conveniat, tum ex aliis Scripturae locis, tum Petri testimonio facile iudicium est. Dicit Petrus, oportere Christum caelo capi vel comprehendi, donec iterum adveniat [Act. 3. d. 21]. Docent isti ubique locorum esse, sed absque forma6. Excipiunt, iniquum esse naturam gloriosi corporis subiicere communis naturae legibus7. Atqui Serveticum illud delirium (quod piis omnibus merito detestabile est) absorptum fuisse corpusc a divinitate8, secum trahit haec responsio. Non dico eos ita sentire; verum si inter dotes glorificati corporis numeratur, invisibili modo omnia implere: corpoream substantiam aboleri palam est, nec discrimen ullum relinqui deitatis et humanae naturae. Deinde si ita multiforme et varium est Christi corpus, ut uno in loco appareat, in altero sit invisibile: ubi ipsa corporis natura, quod suis dimensionibus constatd? et ubi unitas? Longe rectius Tertullianus, qui verum et naturale Christi corpus fuisse contendit: quia eius in mysterio Coenae figura nobis proponitur in pignus ac 385 certitudinem vitae spiritualisa 1. || Et certe de corpore glorioso dicebat Christus, Videte et palpate, quia Spiritus carnem et ossa non habet [Luc. 24. f. 39]. Ecce ipsius Christi ore carnis veritas probatur, quia palpari potest ac videri; aufer ista, iam caro esse desinetb. || Semper ad latibulum confugiunt suae dispensationis quam sibi fabricarunt. Nostrum vero est, quod absolute pronuntiat Christus ita amplecti, ut sine exceptione apud nos valeat quod vult asserere. Se non spectrum essec probat: quia sit in carne sua visibilis. Tollatur quod tanquam proprium corporis sui naturae vendicat: nonne excudenda erit nova corporis definitio? || Iam quocunque se circumagant, in loco illo Pauli fictitia eorum dispensatio locum nond habet, ubi dicit, nos expectare e caelo salvatorem, qui corpus nostrum humile configurabit corpori suo glorioso [Philip. 3. d. 21]. Neque enim speranda nobis est conformitas in illis, quas Christo affingunt, qualitatibus: ut cuique invisibile sit ac immensum corpus. Nec vero reperietur quisquam tam bardus cui tantam absurditatem persuadeant. Ne igitur corpori Christi glorioso hanc adscribant dotem, multis in locis simul esse, nulloque spatio contineri. Denique vel aperte negent carnis resurrectionem, vel concedant Christum vestitum caelesti gloria non exuisse carnem, qui nos in carne nostra illius eiusdem gloriae facturus est consortes ac socios, quando nobis futura est communis cum eo resurrectioe. || fQuid enimg clarius tradit tota Scriptura, quam 386 || Christuma, ut veram nostram carnem induit quum e Virgine natus est, in vera carne nostra passus est, quum pro nobis satisfecit: ita eandem veram carnem et resurgendo recepisseb, et in caelum sustulissec? Haec enim nobis nostrae resurrectionis et in caelum ascensionis spes est, quod Christus resurrexit et ascendit: || atque (ut ait Tertullianus) arrham nostrae resurrectionis secum in caelos tulit1. || Porro quam infirma et fragilis foret spesd illae, nisi haec ipsa nostra caro in Christo vere suscitata et in regnum caelorum ingressa esset? Atqui haec est propriaf corporis veritas, ut spatiog contineatur, ut suis dimensionibus constet, ut suam faciem habeath. || Facessat igitur stultum illud commentum quod tam mentes hominum quam Christum pani affigit. Quorsum enim occulta sub pane praesentia, nisi ut qui Christum sibi habere coniunctum cupiunt, in symbolo illo subsidant? Atqui Dominus ipse non oculos tantum, sed omnes sensus nostros e terra subducere voluiti, || se attingi a mulieribus vetans, donec ascendisset ad patrem [Iohan. 20. d. 17]. Quum pio reverentiae studio Mariam videat properare ad osculandos pedes, cur tactum hunc improbet ac prohibeat, donec in caelum receptus fuerit, nulla causa est, nisi quia nusquam alibi vult quaeri. Quod obiiciunt, postea visum fuisse Stephano [Act. 7. g. 55]2, facilis solutio est; neque enim ideo necesse fuit Christo locum mutare, qui servi sui oculis perspicaciamk dare potuit quae caelos penetraret. Idem et de Paulo dicendum [Act. 9. a. 4]3. Quod Christum exiisse e sepulchro clauso [Matt. 28. b. 6]4, et || clausis ianuis ad discipulos ingressum esse [Iohan. 20. e. 19]5 387 obiiciunt, nihilo magis eorum errori suffragatur. Nam sicut aqua non secus ac solidum pavimentum Christo iter praebuit super lacum ambulanti [Matt. 14. c. 25]: ita nihil mirum si ad eius occursum se flexit lapidis durities. Etsi probabilius est, eius imperio amotum fuisse lapidem, et mox, transitu dato, in suum locum rediisse. Nec ianuis clausis intrare tantundem valet ac penetrare per solidam materiam, sed sibi aditum patefacere divina virtute, ut repente steterit inter suos discipulos, plane admirabili modo, quum obseratae essent foresa. || Quod citant ex Luca, Christum subito evanuisse ex Discipulorum oculis, quibuscum Emaunta profectus erat [Luc. 24. e. 31]1 nihil illis prodest, et nos adiuvat. Nam ut sui conspectum illis auferret, non factus est invisibilis: sed tantum disparuit. Sicuti, eodem Luca teste, quum simul iter faceret, non induit novam faciem ne agnosceretur: sed tenuit eorum oculos [Ibidem, c. 16]. || Isti vero non modo Christum transformant, ut in terra versetur: sed alium alibi suique dissimilem esse fingunt. Denique ita nugando, non uno quidem verbo, sed periphrasi, ex carne Christi spiritum faciunt; nec eo contenti qualitates ei penitus contrarias induuntb. || Unde necessario sequitur duplicem esse.

29. Et pource qu’ils se confient tant en ceste cachette de Presence invisible, voyons un peu comment elle les couvre. Pour le premier, ils ne produyront point une seule syllabe de l’Escriture, par laquelle ils prouvent que Jesus Christ soit invisible. Mais ils prennent pour une maxime infaillible ce que nul ne leur concedera: c’est que le corps de Jesus Christ ne peut estre donné en la Cene, sinon sous une masque de morseau de pain. Or c’est le poinct duquel ils ont à debattre avec nous: tant s’en faut qu’il doyve obtenir lieu du principe. Davantage, en gazouillant ainsi, ils sont contraints de faire double corps en Jesus Christ, pource que selon leur dire il est visible au ciel en soy, en la Cene il est invisible par une dispensation speciale. Or si cela est convenable ou non, on en peut juger par beaucoup de passages de l’Escriture: et sur tout par le tesmoignage de sainct Pierre, quand il dit qu’il faut que Jesus Christ soit contenu au ciel, jusques à ce qu’il vienne pour juger le monde (Act. 3:21). Ces Acariastres enseignent qu’il est par tout sans fol me aucune: alleguans que c’est iniquement fait, d’assujettir la nature d’un corps glorieux aux loix de la nature commune. Or ceste response traine avec soy la resverie de Servet, laquelle à bon droit est detestable à toutes gens craignans Dieu: assavoir que le corps de Jesus Christ apres l’ascension a esté englouti par sa divinité. Je ne dy pas qu’ils tiennent ceste opinion: mais si on conte entre les qualitez d’un corps glorifié, qu’il soit infiny et remplisse tout, il est notoire que la substance en sera abolie, et qu’il ne restera nulle distinction entre la divinité et la nature humaine. Davantage, si le corps de Jesus Christ est ainsi variable et de diverses sortes, d’apparoistre en un lieu, et d’estre invisible en l’autre: que deviendra la nature corporelle, laquelle doit avoir ses mesures? que deviendra aussi l’unité? Tertullien argue bien mieux, enseignant que Jesus Christ a un vray corps et naturel, puis que la figure nous en est donnée en la Cene, en gage et certitude de la vie spirituelle. Car la figure seroit fausse, si ce qu’elle represente n’estoit vray. Et de fait, Jesus Christ parloit de son corps glorieux, en disant, Voyez et tastez: car un Esprit n’a point de chair ne d’os (Luc 24:39).Voicy comment un corps sera approuvé vray corps par la bouche de Jesus Christ: c’est quand il se voit et se manie. Qu’on oste ces choses, il ne sera plus corps, Ils ont tousjours leur refuge à leur dispensation qu’ils se sont forgée. Or nostre devoir est de recevoir en telle sorte ce que Jesus Christ prononce absolument, que ce qu’il veut affermer soit tenu pour vallable sans exception. Il prouve qu’il n’est point un fantosme, comme les disciples cuydoyent: pource qu’il est visible en sa chair. Qu’on oste ce qu’il attribue à son corps comme propre, ne faudra-il pas trouver une definition nouvelle? Davantage, qu’ils se tournent et virent tant qu’ils voudront, ceste dispensation qu’ils ont songée n’a point de lieu, quand sainct Paul dit que nous attendons nostre Sauveur du ciel, lequel conformera nostre corps contemptible à son corps glorifié (Phil. 3:20, 21). Car nous ne devons point esperer une conformité aux qualitez qu’ils imaginent: assavoir, que chacun ait un corps invisible et infiny. Et ne se trouvera homme si lourdaut, auquel ils persuadent une telle absurdité. Ainsi, qu’ils se deportent d’attribuer ceste proprieté au corps glorieux de Jesus Christ, c’est qu’il soit ensemble en plusieurs lieux, et qu’il ne soit contenu en nulle espace: bref, ou qu’ils nient ouvertement la resurrection de la chair, ou qu’ils confessent que Jesus Christ estant vestu de sa gloire celeste, ne s’est point despouillé de sa nature humaine: veu que la resurrection nous sera commune avec luy, en laquelle il nous fera participans et compagnons de la condition en laquelle il est. Car les Escritures n’enseignent rien plus clairement que cest article: c’est que comme Jesus Christ a vestu nostre chair en naissant de la vierge Marie, et a souffert en icelle pour effacer nos pechez: aussi qu’il a reprins ceste mesme chair en resuscitant. Car aussi toute l’esperance que nous avons de venir au ciel est là appuyée, que, Jesus Christ y est monté: et (comme dit Tertullien) qu’il y a porté avec soy l’arre de nostre resurrection. Or je vous prie, combien ceste fiance seroit-elle debile, sinon que la mesme chair que Jesus Christ a prinse de nous, fust entrée au ciel? Parquoy que ceste resverie qui attache au pain tant Jesus Christ que les entendemens des hommes, soit mise bas. Car à quoy tend ceste presence invisible dont ils babillent, sinon afin que ceux qui desirent d’estre conjoinctsà Jesus Christ, s’amusent au signe exterieur? Or le Seigneur Jesus a voulu retirer non seulement nos yeux, mais aussi tous nos sens de ia terre, defendant aux femmes qui estoyent venues au sepulchre, de le toucher: pource qu’il n’estoit pas encore monté à son Pere (Jean 20:17). Veu qu’il savoit que Marie avec ses compagnes venoit d’une affection saincte et en grande reverence luy baiser les pieds, il n’y avoit raison d’empescher et reprouver tel attouchement, jusques à ce qu’il fust monté au ciel, sinon qu’il ne vouloit estre cherché ailleurs que là. Ce qu’on objette, que depuis il a esté veu de sainct Estienne (Act. 7:55): la solution est facile. Car il n’a pas esté requis que Jesus Christ pour ce faire changeast de lieu, pouvant donner une veue supernaturelle aux yeux de son serviteur, laquelle transperçast les cieux. Autant en est-il de sainct Paul (Act. 9:4). Ce qu’on allegue derechef, que Jesus Christ est sorti du sepulchre sans l’ouvrir, et qu’il est entré à ses disciples les huis de la chambre estans clos (Matth. 28:6; Jean 20:9), ne fait rien non plus à maintenir leur erreur. Car comme l’eau a servi à Jesus Christ d’un pavé ferme, quand il cheminoit sur le lac (Matth. 14:25), aussi on ne doit trouver estrange si la dureté de la pierre s’est amollie pour luy donner passage. Combien qu’il est aussi vray-semblable que la pierre se soit levée, et puis retournée en son lieu. Comme aussi d’entrer en une chambre les huys estans fermez, ce n’est pas à dire transpercer le bois, mais seulement qu’il s’est fait ouverture par sa vertu divine, en sorte que d’une façon miraculeuse il s’est trouvé au milieu de ses disciples, combien que les portes fussent serrées. Ce qu’ils ameinent de sainct Luc, assavoir qu’il s’est esvanouy soudain des yeux des disciples qui alloyent en Emaus (Luc. 24:31), ne leur sert de rien, et fait à nostre avantage. Car pour leur oster la veue de son corps, il ne s’est point fait invisible, mais seulement s’est disparu. Comme aussi, tesmoin le mesme Evangeliste, en cheminant il ne s’est point desguisé ou transfiguré pour estre mescognu, mais a tenu leurs yeux (Luc. 24:16). Or noz adversaires non seulement transfigurent Jesus Christ pour le faire estre au monde, mais le forgent divers à soy mesme, et tout autre en terre qu’au ciel. Bref, selon leur resverie, combien qu’ils ne disent pas en un mot que la chair de Jesus Christ soit esprit, toutesfois ils l’enseignent. Et ne se contentant point de cela, selon le lieu où ils la mettent, ils la vestent de qualitez toutes contraires. Dont il s’ensuyt necessairement qu’elle soit double.

29. Refutation of the invisible presence maintained by opponents. Refutation from Tertullian, from a saying of Christ after his resurrection, from the definition of a true body, and from different passages of Scripture.

Since they put so much confidence in his hiding-place of invisible presence, let us see how well they conceal themselves in it. First, they cannot produce a syllable from Scripture to prove that Christ is invisible; but they take for granted what no sound man will admit, that the body of Christ cannot be given in the Supper, unless covered with the mask of bread. This is the very point in dispute; so far is it from occupying the place of the first principle. And while they thus prate, they are forced to give Christ a twofold body, because, according to them, it is visible in itself in heaven, but in the Supper is invisible, by a special mode of dispensation. The beautiful consistency of this may easily be judged, both from other passages of Scripture, and from the testimony of Peter. Peter says that the heavens must receive, or contain Christ, till he come again (Acts 3:21). These men teach that he is in every place, but without form. They say that it is unfair to subject a glorious body to the ordinary laws of nature. But this answer draws along with it the delirious dream of Servetus, which all pious minds justly abhor, that his body was absorbed by his divinity. I do not say that this is their opinion; but if it is considered one of the properties of a glorified body to fill all things in an invisible manner, it is plain that the corporeal substance is abolished, and no distinction is left between his Godhead and his human nature. Again,if the body of Christ is so multiform and diversified, that it appears in one place, and in another is invisible, where is there anything of the nature of body with its proper dimensions, and where is its unity? Far more correct is Tertullian, who contends that the body of Christ was natural and real, because its figure is set before us in the mystery of the Supper, as a pledge and assurance of spiritual life (Tertull. Cont. Marc. Lib. 4).1 And certainly Christ said of his glorified body, “Handle me, and see; for a spirit hath not flesh and bones, as ye see me have” (Luke 24:39). Here, by the lips of Christ himself, the reality of his flesh is proved, by its admitting of being seen and handled. Take these away, and it will cease to be flesh. They always betake themselves to their lurking-place of dispensation, which they have fabricated.584But it is our duty so to embrace what Christ absolutely declares, as to give it an unreserved assent. He proves that he is not a phantom, because he is visible in his flesh. Take away what he claims as proper to the nature of his body, and must not a new definition of body be devised? Then, however they may turn themselves about, they will not find any place for their fictitious dispensation in that passage, in which Paul says, that “our conversation is in heaven; from whence we look for the Saviour, the Lord Jesus Christ: who shall change our vile body, that it may be fashioned like unto his glorious body” (Phil. 3:20, 21). We are not to hope for conformity to Christ in these qualities which they ascribe to him as a body, without bounds, and invisible. They will not find any one so stupid as to be persuaded of this great absurdity. Let them not, therefore, set it down as one of the properties of Christ’s glorious body, that it is, at the same time, in many places, and in no place. In short, let them either openly deny the resurrection of his flesh, or admit that Christ, when invested with celestial glory, did not lay aside his flesh, but is to make us, in our flesh, his associates, and partakers of the same glory, since we are to have a common resurrection with him. For what does Scripture throughout deliver more clearly than that, as Christ assumed our flesh when he was born of the Virgin, and suffered in our true flesh when he made satisfaction for us, so on rising again he resumed the same true flesh, and carried it with him to heaven? The hope of our resurrection, and ascension to heaven, is, that Christ rose again and ascended, and, as Tertullian says (De Resurrect. Carnis), “Carried an earnest of our resurrection along with him into heaven.” Morever, how weak and fragile would this hope be, had not this very flesh of ours in Christ been truly raised up, and entered into the kingdom of heaven. But the essential properties of a body are to be confined by space, to have dimension and form. Have done, then, with that foolish fiction,which affixes the minds of men, as well as Christ, to bread. For to what end this occult presence under the bread, save that those who wish to have Christ conjoined with them may stop short at the symbol? But our Lord himself wished us to withdraw not only our eyes, but all our senses, from the earth, forbidding the woman to touch him until he had ascended to the Father (John 20:17). When he sees Mary, with pious reverential zeal, hastening to kiss his feet, there could be no reason for his disapproving and forbidding her to touch him before he had ascended to heaven, unless he wished to he sought nowhere else. The objection, that he afterwards appeared to Stephen, is easily answered. It was not necessary for our Saviour to change his place, as he could give the eyes of his servant a power of vision which could penetrate to heaven. The same account is to be given of the case of Paul. The objection, that Christ came forth from the closed sepulchre, and came in to his disciples while the doors were shut (Mt. 28:6; John 20:19), gives no better support to their error. For as the water, just as if it had been a solid pavement, furnished a path to585our Saviour when he walked on it (Mt. 14.), so it is not strange that the hard stone yielded to his step; although it is more probable that the stone was removed at his command, and forthwith, after giving him a passage, returned to its place. To enter while the doors were shut, was not so much to penetrate through solid matter,as to make a passage for himself by divine power, and stand in the midst of his disciples in a most miraculous manner. They gain nothing by quoting the passage from Luke, in which it is said, that Christ suddenly vanished from the eyes of the disciples, with whom he had journed to Emmaus (Luke 24:31). In withdrawing from their sight, he did not become invisible: he only disappeared. Thus Luke declares that, on the journeying with them, he did not assume a new form, but that “ their eyes were holden.” But these men not only transform Christ that he may live on the earth, but pretend that there is another elsewhere of a different description. In short, by thus trifling, they, not in direct terms indeed, but by a circumlocution, make a spirit of the flesh of Christ; and, not contented with this, give him properties altogether opposite. Hence it necessarily follows that he must be twofold.

29. En aangezien zij zoveel vertrouwen stellen in deze schuilhoek der onzichtbare tegenwoordigheid, welaan, laat ons zien, hoe goed ze zich daarin verbergen. In de eerste plaats zullen ze uit de Schrift geen woord tevoorschijn brengen, waarmee ze zouden kunnen bewijzen, dat Christus onzichtbaar is; maar zij nemen als een uitgemaakte zaak aan, hetgeen niemand met gezond verstand hun zal toegeven, namelijk dat het lichaam van Christus in het Avondmaal niet anders gegeven kan worden dan bedekt met het masker des broods. En dit is het juist, waarover ze met ons twisten: zover is het er vandaan, dat het de plaats van een grondbeginsel zou innemen. En terwijl ze zo bazelen, worden ze gedwongen een tweevoudig lichaam van Christus aan te nemen; want volgens hen is het in zichzelf zichtbaar in de hemel, maar in het Avondmaal door een bijzondere wijze van beschikking onzichtbaar. Maar hoe fraai dat uitkomt, kan men gemakkelijk beoordelen zowel uit andere Schriftplaatsen, als ook uit het getuigenis van Petrus. Petrus zegt (Hand. 3:21) dat Christus in de hemel ontvangen of besloten moet worden, totdat hij weder komt. Zij leren, dat Hij overal is, maar zonder gedaante. Zij voeren aan, dat het niet passend is de natuur van het verheerlijkt lichaam te onderwerpen aan de wetten der algemene natuur. Maar dit antwoord sleept met zich die razernij van Servet, welke terecht bij alle vromen verfoeilijk is, dat namelijk het lichaam door de Godheid verzwolgen is. Ik zeg niet, dat zo hun gevoelen is; maar indien onder de gaven van het verheerlijkt lichaam ook deze wordt geteld, dat het op onzichtbare wijze alles vervult, dan is het duidelijk, dat de lichamelijke substantie vernietigd wordt en er geen onderscheid wordt gelaten tussen de Godheid en de menselijke natuur. Bovendien, indien Christus' lichaam zo veelvormig en veelzijdig is, dat het op de ene plaats gezien wordt, maar op de andere onzichtbaar is, waar is dan de natuur zelf van het lichaam dat in zijn bepaalde afmetingen bestaat! En waar is de eenheid! Veel juister schrijft Tertullianus, die beweert, dat Christus' lichaam een waarachtig en natuurlijk lichaam geweest is, omdat zijn figuur ons in het sacrament des Avondmaals voorgesteld wordt tot een pand en verzekering van het geestelijke leven. En ongetwijfeld van zijn verheerlijkt lichaam zeide Christus (Luc. 24:39) "Ziet en tast, want een geest heeft geen vlees en beenderen." Zie, door de mond van Christus zelf wordt de waarheid van het vlees bewezen, omdat het getast en gezien kan worden. Neem deze twee weg, en het houdt op vlees te zijn. Zij nemen altijd de toevlucht tot de schuilhoek van hun beschikking, die zij zich gefabriceerd hebben. Maar het is onze plicht, hetgeen Christus uitdrukkelijk uitspreekt zo te omhelzen, dat zonder uitzondering bij ons van kracht is hetgeen Hij wil betuigen. Hij bewijst, dat Hij geen spooksel is, omdat Hij zichtbaar is in zijn vlees. Laat weggenomen worden hetgeen Hij aan de natuur van zijn lichaam als eigen toekent: zal dan niet een nieuwe definitie van het lichaam moeten gesmeed worden? Verder, waarheen ze zich ook wenden: hun verzonnen beschikking heeft geen plaats in die uitspraak van Paulus (Filip. 3:21) waar hij zegt, dat wij onze Zaligmaker uit de hemel verwachten die ons vernederd lichaam veranderen zal, opdat het gelijkvormig worde aan zijn heerlijk lichaam. Immers wij moeten geen gelijkvormigheid verwachten in die hoedanigheden, die zij aan Christus toedichten, zodat een ieder een onzichtbaar en onmetelijk lichaam zou hebben. En er zal niemand gevonden worden, die zo dom is, dat ze hem een zo grote ongerijmdheid zouden doen geloven. Laat hen dus aan het verheerlijkte lichaam van Christus niet deze gave toeschrijven, dat het op vele plaatsen tegelijk is, en binnen geen ruimte besloten is. Kortom, laat hen of openlijk de opstanding loochenen, of laat hen toestemmen, dat Christus, bekleed met hemelse heerlijkheid, het vlees niet afgelegd heeft, daar Hij ons in ons vlees maken zal tot deelgenoten en metgezellen van diezelfde heerlijkheid, aangezien wij de opstanding met Hem gemeen zullen hebben. Want wat leert de ganse Schrift duidelijker dan dat Christus, evenals Hij ons ware vlees heeft aangedaan, toen Hij uit de maagd geboren is, en dat Hij in ons ware vlees heeft geleden, toen Hij voor ons genoegdoening gegeven heeft, zo ook hetzelfde ware vlees bij zijn opstanding heeft ontvangen en naar de hemel heeft opgevoerd? Want dit is voor ons de hoop onzer opstanding en hemelvaart, dat Christus opgestaan en opgevaren is, en, gelijk Tertullianus zegt, het pand onzer opstanding met zich naar de hemel genomen heeft. Hoe zwak en broos zou die hoop zijn, indien niet dit ons vlees waarlijk in Christus opgewekt en het Koninkrijk der Hemelen binnengegaan was! En toch is dit de aan het lichaam eigen waarheid, dat het een plaatselijke ruimte inneemt, dat het zijn bepaalde afmetingen, en dat het zijn gedaante heeft. Weg dus met dat dwaze verzinsel, dat zowel de harten der mensen als Christus hecht aan het brood. Want waartoe dient de verborgen tegenwoordigheid onder het brood anders dan opdat degenen, die Christus met zich verenigd begeren te hebben, bij dat teken zouden blijven staan! Maar de Heere zelf heeft niet alleen onze ogen, maar al onze zinnen van de aarde willen wegvoeren, verbiedend, dat Hij door de vrouwen zou worden aangeraakt, voordat Hij opgevaren was tot de Vader (Joh. 20:17) Daar Hij ziet, dat Maria zich met een vrome ijver om haar eerbied te betonen haast om zijn voeten te kussen, is er geen andere oorzaak, waarom Hij deze aanraking afkeurt en verhindert, voordat Hij in de hemel zal opgenomen zijn, dan omdat Hij nergens elders gezocht wil worden. Hetgeen zij tegenwerpen, dat Hij later gezien is door Stephanus (Hand. 7:55) is gemakkelijk te weerleggen. Immers het was niet nodig, dat Christus daarom van plaats veranderde, daar Hij aan de ogen van zijn dienaar een scherpziendheid kon geven, die tot de hemelen doordrong. Hetzelfde moet gezegd worden van Paulus (Hand. 9:4) Hetgeen ze tegenwerpen, dat Christus uit het gesloten graf is uitgegaan (Matt. 28:6) en, hoewel de deuren gesloten waren, tot de discipelen binnengegaan is (Joh. 20:19) steunt hun dwaling evenmin. Want evenals het water, niet anders dan of het een stevig plaveisel was, voor Christus een weg bood, toen Hij op het meer wandelde, zo is het geen wonder, dat de hardheid van steen week toen Hij naderde. Hoewel het waarschijnlijker is, dat de steen op zijn bevel uit de weg gegaan is, en daarna, nadat hij aan Christus doortocht gegeven had, naar zijn plaats teruggekeerd is. En bij gesloten deur binnentreden betekent niet zoveel als door een vaste materie doordringen, maar zich een toegang banen door Goddelijke kracht, zodat Hij plotseling temidden van zijn discipelen stond, op een geheel wonderlijke wijze, daar de deuren gegrendeld waren. Hetgeen zij aanhalen uit Lucas (Luc. 24:31) dat Christus plotseling verdwenen is uit de ogen der discipelen, met wie Hij naar Emmaus gereisd was, helpt hen niets, maar steunt ons. Want om te maken, dat zij Hem niet meer zagen, is Hij niet onzichtbaar geworden, maar slechts verdwenen. Evenals Hij, volgens getuigenis van dezelfde Lucas, toen Hij tezamen met hen reisde, niet een nieuw gelaat aangenomen heeft, om niet herkend te worden, maar hun ogen gehouden heeft, dat zij Hem niet kenden. Onze tegenstanders veranderen Christus niet alleen van gedaante, opdat Hij op aarde moge verkeren, maar zij verzinnen, dat Hij hier een ander is dan ginds en dat Hij zichzelf niet gelijk blijft. Kortom door zo te bazelen maken zij, wel niet met één woord, maar door een omschrijving, van Christus' lichaam een geest, en daarmee niet tevreden, bekleden zij Hem met geheel strijdige hoedanigheden. Daaruit volgt dan noodzakelijk, dat Hij tweevoudig is.

29. 968Um die Echtheit des Leibes Christi

Da nun unsere Widersacher so große Zuversicht auf diesen Schlupfwinkel der „unsichtbaren Gegenwärtigkeit“ (Christi) setzen, wohlan, so wollen wir zusehen, wie trefflich sie sich darin verstecken!

Zunächst: sie bringen nicht eine einzige Silbe aus der Schrift vor, um damit zu beweisen, daß Christus unsichtbar sei; nein, sie nehmen als ausgemacht an, was ihnen doch kein gesunddenkender Mensch zugeben wird, nämlich daß Christi Leib im Abendmahl nicht anders dargereicht werden könne als von der Larve des Brotes bedeckt. Das ist nun eben der Punkt, um den sie mit uns streiten – es kann also keine Rede davon sein, daß er etwa die Stelle eines (beiderseits anerkannten) Grundsatzes einnähme.

Während sie nun solchermaßen schwatzen, werden sie genötigt, einen zwiefachen Leib Christi zu denken; denn nach ihrer Meinung ist der Leib Christi in sich selbst sichtbar im Himmel, im Abendmahl dagegen durch eine bestimmte Art der Anordnung unsichtbar. Wie „trefflich“ sich das aber zusammenreimt, darüber läßt sich neben anderen Schriftstellen auch aus einem Zeugnis des Petrus leicht ein Urteil gewinnen. Petrus sagt, daß Christus vom Himmel umfaßt oder auch umschlossen werden muß, bis er abermals kommt (Apg. 3,21; anders als der Luther, text). Unsere Widersacher dagegen behaupten, Christus sei an allen Orten, aber ohne Gestalt. Sie erklären, es sei unbillig, die Natur des verklärten Leibes den Gesetzen der allgemeinen Natur zu unterwerfen.

Diese Antwort zieht nun aber jene aberwitzige Meinung des Servet nach sich, die allen Frommen mit Recht widerwärtig ist, nämlich der Leib (Christi) sei von seiner Gottheit verschlungen. Ich behaupte nicht, daß unsere Widersacher dieser Ansicht sind; aber wenn zu den Gaben des verklärten Leibes auch dies gezählt wird, daß er auf unsichtbare Weise alles erfüllt, so liegt es auf der Hand, daß damit die leibliche Substanz zunichte gemacht und kein Unterschied zwischen Christi Gottheit und seiner menschlichen Natur mehr übriggelassen wird.

Und dann: wenn der Leib Christi derart vielgestaltig und verschiedenartig ist, daß er an der einen Stelle in die Erscheinung tritt, an der anderen aber unsichtbar ist – wo bleibt dann eben die Natur des Leibes, der doch seine bestimmten Abmessungen besitzt? Und wo bleibt die Einheit? Weit richtiger urteilt Tertullian, der behauptet, Christi Leib sei ein wahrer und natürlicher Leib gewesen, weil uns im Geheimnis (Sakrament) des Abendmahls sein Bild als Unterpfand und zur Vergewisserung des geistlichen Lebens vor Augen gehalten werde (Gegen Marcion IV,40). Und es bezog sich jedenfalls auf den verklärten Leib, als Christus sagte: „Fühlet mich an und sehet; denn ein Geist hat nicht Fleisch und Bein“ (Luk. 24,39). Da sieht man, wie aus Christi eigenem Munde die Wahrheit seines Fleisches bewiesen wird, und zwar eben daraus, daß man ihn betasten und sehen kann; nimmt man diese beiden Eigenschaften weg, so hört es sogleich auf, Fleisch zu sein.

Unsere Widersacher nehmen ihre Zuflucht nun immerfort zu dem Schlupfwinkel der (besonderen) „Anordnung“ (dispensatio), die sie sich zurechtgemacht haben. Nun ist es aber unsere Pflicht, das, was Christus ausdrücklich sagt, dergestalt anzunehmen, daß das, was er bezeugen will, bei uns ohne Einschränkung seine Gültigkeit hat. Er beweist, daß er kein Gespenst ist, und zwar, weil er in seinem Fleische sichtbar ist. Wird nun das aufgehoben, was er der Natur seines Leibes als eigen zuspricht, so muß doch unzweifelhaft eine neue Begriffsbestimmung des „Leibes“ ausgedacht werden!

Aber wie sie sich auch im Kreise drehen mögen, so hat ihre ersonnene „Anordnung“ jedenfalls keinen Raum bei jener Paulusstelle, an der der Apostel sagt, daß wir vom Himmel her unseren Heiland erwarten, „welcher unseren nichtigen Leib verklären wird, daß er ähnlich werde seinem verklärten Leibe“ (Phil. 969 3,20f.). Denn wir sollen danach keine Gleichgestaltung mit jenen Eigenschaften erwarten, die unsere Widersacher Christus andichten, so daß jeder einen unsichtbaren und unermeßlichen Leib bekäme! Es wird sich auch keiner finden, der so dumm wäre, daß sie ihn von einem derartigen Widersinn überzeugen könnten. Also sollen sie dem verklärten Leibe Christi auch nicht die Gabe zuschreiben, daß er an vielen Orten zugleich sei und keinerlei räumliche Begrenzung habe. Kurz, sie sollen entweder die Auferstehung des Fleisches offen abstreiten oder aber zugeben, daß Christus bei seiner Bekleidung mit himmlischer Herrlichkeit das Fleisch nicht abgelegt hat: er wird uns doch in unserem Fleische zu Teilgenossen und Mitgesellen der nämlichen Herrlichkeit machen, da wir die Auferstehung einst mit ihm gemeinsam haben sollen. Denn was lehrt die ganze Schrift deutlicher, als daß Christus, wie er unser wahrhaftiges Fleisch angenommen hat, als er von der Jungfrau geboren wurde, und in unserem wahrhaftigen Fleische gelitten hat, als er für uns Genugtuung leistete, so auch bei seiner Auferstehung das nämliche wahrhaftige Fleisch angenommen und in den Himmel hinauf getragen hat? Denn das ist für uns die Hoffnung auf unsere Auferstehung und unsere Auffahrt gen Himmel, daß Christus auferstanden und aufgefahren ist und, wie Tertullian sagt, das Unterpfand unserer Auferstehung mit sich in die Himmel genommen hat (Von der Auferstehung des Fleisches 51). Wie schwach und gebrechlich würde nun aber diese Hoffnung sein, wenn nicht eben dies unser Fleisch selbst in Christus wahrhaftig auferweckt worden und in das Himmelreich eingegangen wäre? Nun ist es aber die dem Leibe eigene Wahrheit, daß er seine räumliche Begrenzung, seine bestimmten Abmessungen und seine Gestalt besitzt. Fort also mit diesem törichten Hirngespinst, das sowohl die Sinne der Menschen als auch Christus selber an das Brot heftet!

Denn was soll diese „verborgene Gegenwart Christi unter dem Brote“ für einen Sinn haben, als daß die, welche begehren, daß Christus mit ihnen verbunden sei, nun bei jenem Merkzeichen stehenbleiben? Der Herr aber hat nicht nur unsere Augen, sondern alle unsere Sinne von der Erde weg leiten wollen, als er es abschlug, sich von den Frauen berühren zu lassen, ehe er zu seinem Vater aufgefahren sei (Joh. 20,17). Er sah doch Maria im frommen Eifer der Ehrerbietung herbeieilen, um seine Füße zu küssen, und wenn er nun diese Berührung mißbilligte und verhinderte, bevor er in den Himmel aufgenommen sei, so bestand dazu keine andere Ursache, als daß er eben nirgendwo anders gesucht werden will (als im Himmel).

Unsere Widersacher machen hier freilich den Einwurf, Christus sei doch hernach von Stephanus gesehen worden (Apg. 7,55); aber darauf ist leicht zu antworten: denn Christus hatte es zu diesem Zweck nicht nötig, seinen Ort zu wechseln, weil er den Augen seines Knechtes einen Scharfblick zu verleihen vermochte, der auch bis in die Himmel drang. Das gleiche ist von Paulus zu sagen (dem Christus erschienen ist; Apg. 9,4).

Weiterhin machen sie den Einwand, Christus sei doch aus dem verschlossenen Grabe hervorgegangen (Matth. 28,6) und durch verschlossene Türen zu seinen Jüngern hereingekommen (Joh. 20,19); aber auch diese Tatsachen tun ihrem Irrtum ebensowenig Beistand. Denn wie das Wasser gleich einem festen Estrich wurde und so Christus bei seinem Wandeln über den See einen Weg bot (Matth. 14,25), so ist es auch kein Wunder, daß sich die Härte des Steins bei seinem Nahen zur Seite bog. Allerdings ist es eher anzunehmen, daß der Stein auf seinen Befehl aus dem Wege gegangen und dann bald, nachdem er den Durchgang freigegeben hatte, wieder an seinen Platz zurückgekehrt ist. Und wenn Christus durch verschlossene Türen gegangen ist, so bedeutet das nicht soviel, als ob er durch den festen Stoff hindurchgedrungen wäre, sondern es will besagen, daß er sich vermöge göttlicher Kraft den Zugang eröffnet hat, so daß er plötzlich 970 unter seinen Jüngern stand, und zwar auf eine völlig wundersame Weise, da die Türen verriegelt waren.

Dann führen unsere Widersacher auch noch aus Lukas an, Christus sei plötzlich vor den Augen der Jünger, mit denen er nach Emmaus gewandert war, verschwunden (Luk. 24,31); aber das hilft ihnen nichts und gewährt uns Beistand! Denn um ihnen seinen Anblick zu entziehen, ist er nicht unsichtbar geworden, sondern bloß verschwunden. Ebenso hat er doch, wie der nämliche Lukas bezeugt, als er mit den beiden Jüngern des Weges ging, nicht eine neue Gestalt angenommen, um nicht erkannt zu werden, sondern er hat vielmehr „ ihre Augen gehalten“ (Luk. 24,16). Unsere Gegner aber geben Christus nicht nur eine andere Gestalt, damit er sich auf Erden bewege, sondern bilden sich ein, daß er hier ein anderer ist als dort und sich selber ungleich wird. Kurz, indem sie dergestalt Possenzeug reden, machen sie –zwar nicht mit einem (ausdrücklichen) Wort, sondern in umschreibender Redeweise – aus dem Fleisch Christi einen Geist und, damit nicht zufrieden, umkleiden es auch mit völlig entgegengesetzten Eigenschaften. Daraus ergibt sich dann notwendig, daß es zwiefältig ist.

29.  Наши противники твёрдо верят в тайное и невидимое телесное присутствие Христа. Посмотрим же, насколько оно может служить оправданием для них самих. Во-первых, они не могут привести ни одного слова Писания, в котором говорилось бы о невидимом присутствии Иисуса Христа. Тем не менее они принимают за непреложную истину утверждение, с которым никто не согласится: будто бы тело Иисуса Христа может быть дано нам в Вечере не иначе, как под видом куска хлеба. Это утверждение - далеко не самоочевидный исходный принцип, а тот самый пункт, по которому нашим противникам придётся вести с нами спор. Во-вторых, высказывая подобные нелепости, они вынуждены удваивать тело Иисуса Христа: ведь, по их словам, оно видимо пребывает на Небе само по себе и в то же время невидимо присутствует в Вечере, особым образом доступное в причастии. Насколько правдоподобно это утверждение, можно судить по многим местам Писания и прежде всего по свидетельству св. Петра, сказавшего, что Небо должно было принять Иисуса Христа вплоть до того дня, когда Он придёт судить мир (Деян 3:21).

Эти безумцы учат, что Иисус Христос безвидно пребывает повсюду. По их мнению, нечестиво подчинять природу прославленного тела законам обычного естества. Но из такого утверждения родилось измышление Сервета, ненавистное всем богобоязненным людям, - измышление о том, что после вознесения тело Иисуса Христа было поглощено его божественной природой (Servetus. Christianismi Restitutio, epistola 17, p. 620; epistola 6, p. 590 (OC, VIII, 681-682, 659)). Я не говорю, что наши противники придерживаются того же мнения. Но если к качествам прославленного тела относить бесконечность и вездесущность, то, очевидно, его субстанция окажется уничтоженной и не останется никакого различия между божественным и человеческим естеством.

Далее, если тело Иисуса Христа настолько изменчиво и многообразно что видимо присутствует в одном месте и невидимо в другом, то во что обратится телесная природа, которая должна иметь свои размеры? Во что обратится единство? Гораздо убедительнее доводы Тертуллиана, который учит, что Иисус Христос обладает истинным и природным телом, потому что в Вечере нам дан его образ как залог и удостоверение духовной жизни (Тертуллиан. Против Маркиона, IV, 40 (MPL, II, 491)). Образ был бы ложным, если бы изображаемое в нём не было истинным. И действительно, Иисус Христос сказал о своём прославленном теле: «Осяжите Меня и рассмотрите; ибо дух плоти и костей не имеет» (Лк 24:39). Так тело утверждается в своей телесной подлинности устами самого Иисуса Христа. Оно видимо и осязаемо; если же отнять у него эти свойства, оно перестанет быть телом.

Наши противники прикрываются выдуманной ими особой формой причастия телу Христову. Однако наш долг - безоговорочно принимать всё сказанное Христом безо всяких исключений. А Он доказывает, что вовсе не является призраком (как подумали ученики), ибо Он видим во плоти. Если отнять у Него то, что Он считает существенным свойством своего тела, не придётся ли тогда подыскивать телу новое определение? Кроме того, куда бы ни всматривались наши противники, им нигде не обнаружить выдуманного ими особого способа причастия телу Христову. Св. Павел говорит, что мы ожидаем Спасителя, который «тело наше преобразит так, что оно будет сообразно славному телу Его» (Флп 3:21). Но мы отнюдь не должны уповать на сообразность свойствам, изобретённым нашими противниками, - вроде того, что все будут иметь невидимое и бесконечное тело. Нет такого глупца, которого убедил бы подобный абсурд. Так что пусть прекратят приписывать славному телу Иисуса Христа такие качества, как одновременное присутствие в разных местах или способность не находиться ни в каком определенном месте. Короче говоря, пусть или открыто отвергнут воскресение плоти, или признают, что Иисус Христос, будучи облечён небесной славой, не совлекается своего человеческого естества. Ибо наше воскресение будет общим с Его воскресением, и в нём Он приобщит нас к тому состоянию, в котором пребывает Сам. Свидетельство Писания в этом вопросе совершенно ясно: как Иисус Христос облёкся человеческой плотью, родившись от Девы Марии, и претерпел во плоти страдания во искупление наших грехов, так Он вновь принял ту же плоть по воскресении. И вся наша надежда на будущее воскресение основана на том, что Иисус Христос вознёсся на Небо и (как пишет Тертуллиан) взял с Собою залог нашего воскресения (Тертуллиан. О воскресении плоти, 51 (MPL, II, 916)). Но насколько слабой была бы эта надежда, если бы на Небо не вознеслась та самая плоть, которую Иисус Христос воспринял от нас! Поэтому надлежит отвергнуть безумную фантазию, привязывающую как самого Иисуса Христа, так и разум людей к хлебу.

Чему служит это невидимое присутствие, о котором бормочут наши противники? Только тому, что люди, желающие соединения с Иисусом Христом, хватаются за внешний знак. Но Господь Иисус пожелал отвлечь от земли не только наше зрение, но вообще все чувства. Именно поэтому Он запретил пришедшим ко гробу женщинам прикасаться к Нему, ибо ещё не восшёл к Отцу (Ин 20:17). Он знал, что Мария и другие женщины пришли, движимые святой любовью, чтобы с благоговением припасть к Его ногам. И если Он запретил им касаться Себя, пока не восшёл на Небо, то лишь потому, что не хотел, чтобы Его искали в ином месте.

Возражение наших противников, что потом Его видел св. Стефан (Деян 7:55), отвести нетрудно. Иисусу Христу не требовалось перемещаться в другое место, если Он мог дать своему служителю сверхъестественное зрение, проницающее Небеса. То же самое относится и к св. Павлу (Деян 9:4).

Ссылки на то, что Иисус Христос вышел из закрытой гробницы (Мф 28:6) и появился в доме, где собрались ученики, когда двери были заперты (Ин 20:19), также не оправдывают заблуждения наших противников. Ведь если Иисус Христос мог идти по водам озера, как по суше (Мф 14:25), то не следует удивляться и тому, что твёрдость камня смягчилась, чтобы пропустить Его. Вполне вероятно и то, что камень приподнялся, а затем вновь стал на место. Точно так же тот факт, что Христос вошёл в запертую комнату, не означает, что Он прошёл сквозь древесину, но только то, что с помощью своей божественной силы Он открыл себе проход и чудесным образом оказался среди учеников, хотя двери были заперты.

Ссылка наших противников на сообщение св. Луки о том, как Иисус Христос внезапно скрылся от учеников на пути в Эммаус (Лк 24:31) тоже свидетельствует не в их пользу, а в нашу. Ведь Христос скрылся от них отнюдь не потому, что сделался невидим (в синодальном тексте использовано именно это слово), но просто исчез. Тот же евангелист передаёт, что ученики не узнали Христа не потому, что Он изменил одежду или облик, дабы не быть узнанным, но потому, что держал их глаза (Лк 24:16). А наши противники не просто изменяют Иисуса Христа, изображая Его присутствующим в мире, но и представляют Его отличным от самого Себя, разным на земле и на Небе. Иными словами, плоть Иисуса Христа становится в их воображении духом; и хотя они не говорят об этом прямо, таков смысл их учения. Причём они не довольствуются этим, но в зависимости от места, куда помещают эту плоть, наделяют её прямо противоположными свойствами. Отсюда они вынуждают сделать вывод о её двойственности.

 

30. Iam ut illis demus quod garriunt de invisibili praesentia2, nondum tamen probata erit immensitas3, sine qua frustra Christum sub pane includere tentabunt. Nisi ubique simul esse possit Christi corpus nulla loci circunferentia, sub pane in Coena latere credibile non erit. Qua necessitate ab illis inducta est prodigiosa ubiquitas4. Atqui firmis clarisque Scripturae testimoniis 388 demonstratum est, circunscribi humani corporis mensura: deinde suo in caelum ascensu palam fecisse non omnibus se esse in locis, sed, dum in unum transit, priorem relinquere. Nec vero promissio quam adducunt, ad corpus trahenda est, Ego vobiscum sum usque ad consummationem seculi [Matt. 28. d. 20]1. Primum non stabit perpetua coniunctio, nisi extra Coenae usum Christus in nobis corporaliter habitet; ideoque iusta ratio non est cur tam acerbe de verbis Christi litigent, ut Christum in Coena includant sub pane. Deinde contextus evincit, Christum nihil minus quam de carne sua loqui, sed invictum auxilium promittere discipulis, quo eos adversus omnes Satanae mundique insultus tueatur et sustineat. Nam quum difficilem provinciam iniungeret, ne eam aggredi dubitent, vel trepide obeant, praesentiae suae fiducia eos confirmat; acsi diceret, non defore illis suum praesidium, quod insuperabile erit. Nisi omnia confundere liberet, annon praesentiae modum distinguere oportuit? Et certe quidam cum magno dedecore prodere inscitiam suam malunt quam vel minimum de errore cedere. Non loquor de Papistis: quorum tolerabilior, vel saltem magis verecunda est doctrina; sed quosdam ita abripit contentio, ut dicant, propter unitas in Christo naturas, ubicunque est divinitas Christi, illic quoque esse carnem, quae ab illa separari nequit2. Quasi vero unio illa conflaverit ex duabus naturis medium nescio quid, quod neque Deus esset, neque homo. Sic quidem Eutyches3, et post eum Servetus4. Verum ex Scriptura aperte colligitur, sic unicam Christi personam constare ex duabus naturis, ut cuique tamen sua maneat salva proprietas. Ac Eutychen iure fuisse damnatum negare eos pudebit: ad damnationis causam mirum est eos non attendere: quod discrimine inter naturas sublato, personae unitatem urgens, ex Deo hominem faceret, et ex homine Deum. Cuius ergo amentiae est, caelum terrae potius miscere quam non extrahere Christi corpus e caelesti sanctuario? || Nam quod pro se testimonia illa adducunt, Nemo ascendit in caelum nisi qui descendit Filius hominis qui in caelo est [Iohan. 3. b. 13]5. Item, Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit [Idem l. c. 18]: eiusdem est stuporis spernere idiomatum κοινωνίαν6, quae non frustra olim a 389 sanctis Patribus inventa est1. Certe quum Dominus gloriae crucifixus dicitur [1. Cor. 2. b. 8], non intelligit Paulus in sua divinitate quicquam fuisse passuma: || sed quia Christus, qui abiectus et contemptus in carne patiebatur, idem Deus erat et Dominus gloriae. Ad hunc modum et filius hominis in caelob eratc: quia ipse idem Christus, qui secundum carnem filius hominisd habitabat in terris, Deus erat in caelo. Qua ratione eo ipso loco descendisse dicitur secundum divinitateme: non quod divinitas caelum reliquerit, ut in ergastulum corporis se abderet: sed quia tametsi omnia impleret, in ipsa tamen Christi humanitate corporaliter, id est naturaliter habitabatf, et ineffabili quodam modo2. || Trita est in scholisg distinctio, quam me referre non pudet, Quanvis totus Christus ubique sit, non tamen totum quod in eo est, ubique esseh 3. Atque utinam Scholastici ipsi vim huius sententiae probe expendissent: quia ita occursum fuisset insulso commento de carnali Christi praesentia. Mediator ergo noster quum totus ubique sit, suis semper adest: et in Coena speciali modo praesentem se exhibet, sic tamen ut totus adsit, non totum: quia, ut dictum est, in carne sua caelo comprehenditur donec in iudicium appareat.

30. Mais encore que nous leur accordions ce qu’ils gazouillent de la presence invisible, si est-ceque l’immensité ne sera point prouvée, sans laquelle ils tendent en vain d’enclorre Jesus Christ sous le pain. Jusques à ce qu’ils ayent prouvé qu’il est par tout sans distance ne pourpris, jamais ne feront à croire qu’il soit caché sous le pain de la Cene. Et c’est ce qui les a contraint d’introduire ceste opinion monstrueuse de corps infini. Or nous avons monstré par tesmoignages elairs et fermes de l’Escriture, que le corps de Jesus Christ est aussi bien contenu que les autres en espace de lieu, selon que requiert la mesure d’un corps humain. Davantage, que par son ascension au ciel, il a certifié qu’il n’estoit pas en tous lieux: mais qu’en allant en un lieu, il laissoit l’autre. La promesse qu’ils alleguent ne se doit pas estendre jusqu’au corps: assavoir, Je suis avec vous jusqu’à la fin du siecle (Matth. 28:20). Car si ainsi estoit, il faudroit que Jesus Christ habitast en nous corporellement hors l’usage de la Cene: veu qu’il est là parlé d’une conjonction perpetuelle. Et ainsi, ils n’ont nulle raison de combattre si amerement pour enclorre Jesus Christ sous le pain, veu qu’ils confessent que nous l’avons aussi bien sans la Cene. Davantage, le texte liquide que Jesus Christ ne parle là nullement de sa chair: mais qu’il promet à ses disciples un secours invincible, par lequel il les defendra et maintiendra contre tous assaux de Satan et du monde. Car pource qu’il leur donnoit une charge difficile: afin qu’ils ne doutent point de la recevoir, ou qu’ils ne se sentent estonnez, il les conferme en leur promettant de leur estre tousjours present: comme s’il disoit que son ayde, qui est insuperable, ne leur defaudra jamais. Si ces gens ne prenoyent plaisir à tout mesler et confondre, ne falloit-il pas distinguer quelle est ceste maniere de presence? Et de fait, aucuns aiment mieux avec leur grand vitupere descouvrir leur ignorance, que de decliner tant peu que ce soit de leur erreur. Je ne parle point des Papistes, desquels la doctrine est plus supportable, ou pour le moins mieux colorée. Mais il y en a qui sont transportez de tel ardeur, qu’ils n’ont honte de dire, qu’à cause de l’union des deux natures, par tout où est la divinité de Jesus Christ, sa chair y est aussi bien, laquelle ne s’en peut separer. Comme si ceste union estoit une fonte, pour faire je ne say quel meslinge, qui ne soit ne Dieu ny homme. Eutyches l’a bien ainsi imaginé, et apres luy Servet. Mais nous pouvons ouvertement recueillir de toute l’Escriture, qu’en la personne de Jesus Christ les deux natures sont tellement unies, que chacune a sa proprieté qui luy demeure sauve. Noz adversaires n’oseront pas dire qu’Eutyches n’ait esté condamné à bon droit. C’est merveille qu’ils ne regardent pas pour quelle cause: c’est assavoir qu’en ostant la difference entre les deux natures, et insistant sur l’unité de la personne, il faisoit Jesus Christ homme, entant qu’il est Dieu, et Dieu entant qu’il est homme. Quelle forcenerie donc est-ce, de mesler plustost le ciel et la terre, que de quitter ceste fantasie de vouloir arracher Jesus Christ du sanctuaire des cieux? Quant à ce qu’ils alleguent pour eux ces tesmoignages, Que nul n’est monté au ciel sinon le Fils de l’homme qui y est (Jean 3:13): Item, Le fils qui est au sein du Pere nous l’a declairé (Jean 1:18): en cela ils monstrent leur stupidité, de mespriser la communication des proprietez; laquelle non sans cause a esté inventée des Peres anciens. Certes quand il est dit que le Seigneur de gloire a esté crucifié (1 Cor. 2:8), ce n’est pas qu’il ait rien souffert en sa divinité, mais pource que Jesus Christ qui souffroit cesle mort ignominieuse en la chair, luy mesme estoit le Seigneur de gloire. Par semblable raison le Fils de l’homme estoit au ciel et en terre, pource que Jesus Christ selon la chair a conversé ici bas durant sa vie mortelle, et cependant ne laissoit point d’habiter au ciel comme Dieu. Suyvant cela au mesme passage il est dit qu’il est descendu du ciel: non pas que sa divinité ait quitté le ciel pour s’enclorre en la chair comme en une loge: mais pource que celuy qui remplit tout, a neantmoins habité corporellement et d’une façon indicible en son humanité. Il y a une distinction vulgaire entre les thologiens Sorboniques, laquelle je n’auray pas honte de reciter: c’est que Jesus Christ est par tout en son entier: mais que tout ce qu’il a en soy, n’est point par tout. Pleust à Dieu que les povres gens poisassent bien que vaut ceste sentence: car par ce moyen leur sotte imagination de la presence charnelle de Jesus Christ en la Cene seroit rabbatue. Parquoy nostre Mediateur estant entier par tout, est tousjours prochain des siens. Mesme en la Cene il se monstre present d’une façon speciale: toutesfois c’est pour y estre, et non pas pour y apporter tout ce qu’il a en soy: veu que quant á la chair, il faut qu’il soit compris au ciel, jusques à ce qu’il apparoisse en jugement.

30. Ubiquity refuted by various arguments.

Granting what they absurdly talk of the invisible presence, it will still be necessary to prove the immensity, without which it is vain to attempt to include Christ under the bread. Unless the body of Christ can be everywhere without any boundaries of space, it is impossible to believe that he is hid in the Supper under the bread. Hence, they have been under the necessity of introducing the monstrous dogma of ubiquity. But it has been demonstrated by strong and clear passages of Scripture, first, that it is bounded by the dimensions of the human body; and, secondly, that its ascension into heaven made it plain that it is not in all places, but on passing to a new one, leaves the one formerly occupied. The promise to which they appeal, “I am with you always, even to the end of the world,” is not to be applied to the body. First, then, a perpetual connection with Christ could not exist, unless he dwells in us corporeally, independently of the use of the Supper; and, therefore, they have no good ground for disputing so bitterly concerning the words of Christ, in order to include him under the bread in the Supper.1 Secondly, the context proves that Christ is not speaking at all of his flesh, but promising the disciples his invincible aid to guard and sustain them against all the assaults of Satan and the world. For, in appointing them to a difficult office, he confirms them by the assurance of his presence, that they might neither hesitate to undertake it, nor be timorous in the discharge of it; as if he had said, that his invincible protection would not fail them. Unless we would throw everything into confusion, must it not be necessary to distinguish the mode of presence? And, indeed, some, to their great disgrace, choose rather to betray their ignorance than give up one iota of their error. I586speak not of Papists, whose doctrine is more tolerable, or at least more modest; but some are so hurried away by contention as to say, that on account of the union of natures in Christ, wherever his divinity is, there his flesh, which cannot be separated from it, is also; as if that union formed a kind of medium of the two natures, making him to be neither God nor man. So held Eutyches, and after him Servetus. But it is clearly gathered from Scripture that the one person of Christ is composed of two natures, but so that each has its peculiar properties unimpaired. That Eutyches was justly condemned, they will not have the hardihood to deny. It is strange that they attend not to the cause of condemnation—viz. that destroying the distinction between the natures, and insisting only on the unity of person, he converted God into man and man into God.1 What madness, then, is it to confound heaven with earth, sooner than not withdraw the body of Christ from its heavenly sanctuary? In regard to the passages which they adduce, “No man has ascended up to heaven, but he that came down from heaven, even the Son of man which is in heaven” (John 3:13); “The only-begotten Son, who is in the bosom of the Father, he hath declared him” (John 1:18), they betray the same stupidity, scouting the communion of properties (idiomatum,κοινωνίαν), which not without reason was formerly invented by holy Fathers. Certainly when Paul says of the princes of this world that they “crucified the Lord of glory” (1 Cor. 2:8), he means not that he suffered anything in his divinity, but that Christ, who was rejected and despised, and suffered in the flesh, was likewise God and the Lord of glory. In this way, both the Son of man was in heaven because he was also Christ; and he who, according to the flesh, dwelt as the Son of man on earth, was also God in heaven. For this reason, he is said to have descended from heaven in respect of his divinity, not that his divinity quitted heaven to conceal itself in the prison of the body, but because, although he filled all things, it yet resided in the humanity of Christ coporeally, that is, naturally, and in an ineffable manner. There is a trite distinction in the schools which I hesitate not to quote. Although the whole Christ is everywhere, yet everything which is in him is not everywhere. I wish the Schoolmen had duly weighed the force of this sentence, as it would have obviated their absurd fiction of the corporeal presence of Christ. Therefore, while our whole Mediator is everywhere, he is always present with his people, and in the Supper exhibits his presence in a special manner; yet so, that while he is wholly present, not everything which is in him is present, because, as has been said, in his flesh he will remain in heaven till he come to judgment.

30. Ook al gaven wij hun nu toe, wat ze zeggen over de onzichtbare tegenwoordigheid, dan is daarmee toch nog niet bewezen de onmetelijkheid, zonder welke ze tevergeefs zullen proberen Christus onder het brood in te sluiten. Indien het lichaam van Christus niet tegelijkertijd overal kan zijn zonder enige plaatselijke begrenzing, is het niet te geloven, dat het onder het brood in het Avondmaal schuilt. Hierdoor zijn ze genoodzaakt geweest de wonderlijke overaltegenwoordigheid in te voeren. Maar door krachtige en duidelijke getuigenissen der Schrift is aangetoond, dat het begrensd was naar de maat van een menselijk lichaam, en bovendien dat Christus door zijn hemelvaart heeft doen blijken, dat Hij niet op alle plaatsen is, maar dat Hij, wanneer Hij naar de ene plaats gaat, de andere verlaat. En ook moet niet op zijn lichaam betrokken worden deze belofte die zij aanvoeren: "Ik ben met ulieden tot de voleinding der wereld" (Matt. 28:20) In de eerste plaats zal de voortdurende vereniging niet kunnen bestaan, indien Christus niet ook buiten het gebruik van het Avondmaal lichamelijk in ons woonde; en daarom is er geen rechtmatige reden, waarom zij zo heftig over de woorden van Christus zouden strijden om Christus in het Avondmaal onder het brood in te sluiten. Verder bewijst het tekstverband, dat Christus over niets minder spreekt dan over zijn vlees, maar dat Hij de discipelen onoverwinnelijke bijstand beloofde, om hen tegen alle aanvallen van Satan en wereld te beschermen en staande te houden. Want daar Hij hun een zware taak oplegde, versterkt Hij hen door het vertrouwen op zijn tegenwoordigheid, opdat ze niet zouden aarzelen haar te aanvaarden, of opdat ze haar niet bevreesd op zich zouden nemen, alsof Hij zeide, dat zijn hulp hun niet zou ontbreken, die onoverwinnelijk zou zijn. Hadden ze niet, indien ze niet alles wilden verwarren, de wijze der tegenwoordigheid moeten onderscheiden! En waarlijk, sommigen willen liever tot hun grote oneer hun onwetendheid te kennen geven, dan ook maar het minst van hun dwaling afwijken. Ik spreek niet van de pausgezinden, want hun leer is meer te verdragen of althans bescheidener. Maar sommigen zijn door hun strijdlust zover gekomen, dat ze zeggen, dat, wegens de vereniging der twee naturen in Christus, overal, waar de Godheid van Christus is, ook zijn vlees is, dat van haar niet gescheiden kan worden. Alsof die vereniging een soort van middenwezen uit de twee naturen had samengesmeed, dat noch God, noch mens was. Zo leerde Eutyches en na hem Servet. Maar uit de Schrift kan men duidelijk opmaken, dat de enige Persoon van Christus zo bestaat uit twee naturen, dat toch ieder van die haar eigenaardigheid behoudt. En zij zullen zich schamen te ontkennen, dat Eutyches terecht veroordeeld is; maar het is wonderlijk, dat zij niet letten op de oorzaak der veroordeling, namelijk omdat hij het onderscheid tussen de naturen wegnam, en de eenheid des Persoons volhield, en zo van God een mens maakte, en van een mens God. Van welk een dwaasheid getuigt het, dat ze eerder de aarde met de hemel vermengen, dan dat ze het lichaam van Christus niet uit het hemelse heiligdom zouden trekken. Want dat ze te hunner verdediging deze getuigenissen aanvoeren: "Niemand is opgevaren in de hemel, dan die uit de hemel nedergekomen is, namelijk de Zoon des mensen, die in de hemel is" (Joh. 3:13) evenzo: "de Zoon, die in de schoot des Vaders is, die heeft Hem ons verklaard" (Joh. 1:18) getuigt van hetzelfde onverstand, want ze versmaden de mededeling der eigenschappen, die niet tevergeefs oudtijds door de heilige vaderen is uitgevonden. Ongetwijfeld, wanneer Paulus (1 Cor. 2:8) zegt, dat de Heere der heerlijkheid gekruist is, dan verstaat hij daaronder niet, dat Hij in zijn Godheid iets geleden heeft; maar hij spreekt aldus, omdat Christus, die als een verworpene en verachte in het vlees leed, ook God was en de Heere der heerlijkheid. Op deze wijze was ook de Zoon des mensen in de hemel: omdat diezelfde Christus, die naar het vlees als Zoon des mensen op aarde woonde, God was in de hemel. Daarom wordt op diezelfde plaats gezegd, dat Hij naar zijn Godheid nedergedaald is: niet dat de Godheid de hemel verlaten heeft om zich te verbergen in de kerker des lichaams, maar omdat ze, ofschoon ze alles vervulde, toch in de mensheid van Christus lichamelijk, dat is natuurlijk en op een zekere onuitsprekelijke wijze, woonde. In de scholen is een onderscheiding in gebruik, die ik me niet schaam te vermelden: dat namelijk, ofschoon de gehele Christus overal is, toch niet al hetgeen in Hem is, overal is. En och, of de Scholastieken zelf de kracht van deze uitspraak goed hadden overwogen: dan zou het dwaze verzinsel aangaande Christus' vleselijke tegenwoordigheid tegengegaan zijn. Dus is onze Middelaar, daar Hij geheel overal is, altijd bij de zijnen tegenwoordig; en in het Avondmaal betoont Hij zich op bijzondere wijze tegenwoordig, maar toch zo, dat Hij geheel tegenwoordig is, niet met alles wat Hij heeft; want, zoals gezegd is, ten aanzien van zijn vlees is Hij in de hemel, totdat het oordeel komt.

30. Die Allgegenwärtigkeit (Ubiquität) des Leibes Christi

Aber wenn wir ihnen nun auch zugeben, was sie von der unsichtbaren Gegenwart (des Leibes Christi) schwatzen, so ist damit noch nicht seine Unermeßlichkeit erwiesen, ohne die ihr Versuch, Christus unter das Brot zu verschließen, vergeblich sein muß. Wenn Christi Leib nicht ohne alle räumliche Umgrenzung an jeglichem Orte zugleich sein kann, so wird es nicht glaubhaft sein, daß er unter dem Brote im Abendmahl verborgen liegt. Aus dieser Nötigung heraus haben sie dann die ungeheuerliche „Allgegenwärtigkeit“ (ubiquitas, Allenthalbenheit) aufgebracht.

Nun haben wir aber auf Grund von sicheren und klaren Zeugnissen der Schrift erwiesen, daß Christi Leib nach dem Maß eines menschlichen Leibes seine Grenzen hat, und ferner, daß er durch seine Auffahrt zum Himmel offenkundig gemacht hat, daß er nicht an allen Orten ist, sondern, indem er an den einen sich begibt, den anderen verläßt.

Auch ist die Verheißung, die unsere Widersacher anführen: „Ich bin bei euch alle Tage bis an der Welt Ende“ (Matth. 28,20) – nicht auf seinen Leib zu beziehen. Zunächst würde sonst die immerwährende Verbindung (Christi mit uns, von der dort die Rede ist) keinen Bestand haben, wofern Christus nicht auch außerhalb der Übung des Abendmahls leiblich in uns wohnte; deshalb besteht also gar kein rechter Grund, weshalb sie so heftig um die Worte Christi streiten, um Christus (bloß) im Abendmahl unter das Brot zu verschließen. Ferner beweist der Zusammenhang der Stelle, daß Christus nichts weniger tut, als von seinem Fleisch zu sprechen, sondern daß er vielmehr seinen Jüngern unbesiegbaren Beistand verheißt, um sie gegen alle Anläufe des Satans und der Welt zu schützen und zu erhalten. Denn er übertrug ihnen eine schwere Aufgabe, und damit sie nun keine Bedenken haben sollten, sie in die Hand zu nehmen, und sie auch nicht unter Furcht und Zittern auf sich nähmen, so stärkte er sie mit der Zuversicht auf seine Gegenwart, als wenn er gesagt hätte, es solle ihnen sein Schutz, der doch unüberwindlich sein wird, nicht abgehen. Hätten unsere Widersacher nicht, wofern sie nicht alles durcheinanderwerfen wollen, die Art und Weise solcher Gegenwart Christi genau bestimmen müssen?

Wahrhaftig, es gibt manche, die lieber unter großer Schande ihre Unkenntnis an den Tag legen wollen als auch nur im mindesten von ihrem Irrtum weichen. Ich rede nicht von den Papisten; denn deren Lehre ist erträglicher oder wenigstens bescheidener; nein, manche lassen sich vom Streit dermaßen hinreißen, daß sie behaupten, um der in Christus geeinten Naturen willen sei überall, wo die Gottheit Christi sei, auch sein Fleisch, das von ihr nicht getrennt werden könne. Als ob nun jene Einung aus den zwei Naturen ich weiß nicht was für ein Mittelding 971 zusammengeschmiedet hätte, das weder Gott noch Mensch wäre! So hat allerdings Eutyches gelehrt und nach ihm Servet. Aus der Schrift aber ergibt sich klar, daß die einige Person Christi dergestalt aus zwei Naturen besteht, daß doch jede ihre Eigenart unverkürzt behält. Diese Leute werden sich nun schämen zu leugnen, daß Eutyches mit Recht verurteilt worden ist; verwunderlich ist nur, daß sie nicht auf die Ursache dieser Verurteilung achten, die doch darin bestand, daß Eutyches den Unterschied zwischen den beiden Naturen aufhob, auf der Einheit der Person scharf bestand und dadurch aus Gott einen Menschen und aus dem Menschen Gott machte. Was für eine Torheit bezeugt es also, wenn man lieber Himmel und Erde miteinander vermengt, als daß man darauf verzichtet, Christi Leib aus dem himmlischen Heiligtum herauszuziehen!

Sie führen freilich Schriftzeugnisse für sich an; so das Wort: „Niemand fährt gen Himmel, denn der vom Himmel herniedergekommen ist, nämlich des Menschen Sohn, der im Himmel ist“ (Joh. 3,13), oder auch: „Der eingeborene Sohn, der in des Vaters Schoß ist, der hat es uns verkündigt“ (Joh. 1,18). Aber darin zeigt sich die nämliche Torheit, wie wenn man das gemeinsame Teilhaben an den Eigenschaften (idiomatum koinonian) verachtet, eine Lehre, die einst nicht umsonst von den heiligen Vätern aufgebracht worden ist. Jedenfalls ist es doch so: wenn es heißt, „der Herr der Herrlichkeit“ sei „gekreuzigt“ worden (1. Kor. 2,8), so meint Paulus damit nicht, daß Christus in seiner Gottheit irgend etwas erlitten hätte, nein, er redet so, weil Christus, der als ein Verworfener und Verachteter im Fleische gelitten hat, doch zugleich Gott war und der Herr der Herrlichkeit. In diesem Sinne war auch „des Menschen Sohn im Himmel“ (Joh. 3,13): es war eben der nämliche Christus selber, der nach dem Fleische als des Menschen Sohn auf Erden wohnte, zugleich Gott im Himmel. Aus diesem Grunde heißt es an der nämlichen Stelle auch, er sei nach seiner Gottheit „herniedergekommen“ – nicht daß die Gottheit den Himmel verlassen hätte, um sich in dem Knechthaus des Leibes zu verbergen, sondern weil sie, obwohl sie alles erfüllte, doch eben in der Menschheit Christi leiblich, und das heißt: natürlich, und auf eine unaussprechliche Weise wohnte. In den Schulen besteht eine gebräuchliche Unterscheidung, die ich mich nicht schäme wiederzugeben. Obgleich der ganze Christus allenthalben ist, so ist doch nicht all das, was in ihm ist, allenthalben. Und ich möchte wünschen, daß die Schultheologen (Scholastiker) selbst die Bedeutung dieses Satzes recht erwogen hätten; denn dann wäre man dem törichten Hirngespinst von der leiblichen Gegegenwart Christi (im Abendmahl) entgegengetreten. Da also unser Mittler ganz allenthalben ist, so ist er stets bei den Seinen gegenwärtig und erweist sich im Abendmahl auf besondere Weise als anwesend – aber doch so, daß er als Person ganz (totus) gegenwärtig ist, nicht aber nach seinen beiden Naturen (totum); denn, wie gesagt, in seinem Fleische wird er vom Himmel umschlossen, bis er zum Gericht erscheint.

30.  Но допустим, что мы согласимся с их россказнями о невидимом присутствии. Всё равно их тезис о безмерности Иисуса Христа остаётся недоказанным, а без этого они тщетно пытаются заключить Его в хлеб. Пока они не докажут, что Христос присутствует везде, не имея ни пределов, ни конкретного обиталища, они не заставят нас поверить, будто Он скрывается в хлебе Вечери. Именно это побудило их выдвинуть фантастическое утверждение о бесконечном теле.

Но мы, опираясь на ясные и недвусмысленные свидетельства Писания, показали, что тело Иисуса Христа, как и любое тело, ограничено определённым местом соответственно размерам человеческого тела, Кроме того, Его вознесение на Небо удостоверяет, что Христос не пребывает везде, но, перемещаясь в другое место, оставляет прежнее.

Наши противники ссылаются на обещание Христа: «Я с вами во все дни до скончания века» (Мф 28:20). Но это обещание не может относиться к телу. В противном случае оказалось бы, что Иисус Христос телесно обитает в нас помимо Причастия ведь речь идёт о вечном соединении. Тогда у них нет причин столь яростно отстаивать присутствие Иисуса Христа в хлебе, коль скоро они исповедуют, что Иисус Христос вовсе не говорит здесь о своей плоти, а обещает ученикам поддерживать и защищать их своей непобедимой силой против любых нападений дьявола и мира. Возлагая на учеников трудное служение, Христос укрепляет их обещанием Своего неизменного присутствия, дабы они не сомневались и не смущались, принимая служение. Он словно говорит, что Его непобедимая помощь всегда будет с ними. И если бы наши противники не находили удовольствия в том, чтобы всё смешивать и путать, разве не следовало бы им различать, о каком способе присутствия идёт речь?

В самом деле, некоторые люди предпочитают обнаружить, к великому стыду, собственное невежество, чем хоть в малейшей степени отступиться от ошибочного мнения. Я сейчас говорю не о папистах: даже их учение более терпимо или, по крайней мере, имеет более приемлемый вид. Но находятся безумцы, не стыдящиеся заявлять, будто по причине соединения двух природ везде, где пребывает божество Иисуса Христа, пребывает и неотделимая от него плоть. Словно это соединение - некая смесь, сплав: не Бог и не человек. Таково было учение Евтихия, а после него - Сервета. Но из всего текста Писания следует, что в Лице Иисуса Христа две природы соединились таким образом, что каждая сохранила свой собственный характер. Наши противники не осмелятся отрицать, что Евтихий был осуждён справедливо. Удивительно, что они не видят причины этого осуждения: отрицая различие между двумя природами и подчёркивая единство Лица, Евтихий делал из человека Иисуса - Бога, а из Бога - человека. Так не безумие ли - смешивать Небо и землю вместо того, чтобы оставить нелепые попытки исторгнуть Иисуса Христа из святилища Небес?

Наши противники пытаются обратить в свою пользу следующие свидетельства: «Никто не восходил на небо, как только сшедший с небес Сын Человеческий, суший на небесах» (Ин 3:13) (Luther. Dass diese Worte Christi... (Werke, b. 23, S. 147)). И ещё: «Единородный Сын, сущий в недре Отчем ... явил [Бога]» (Ин 1:18). Но в этих попытках они обнаруживают свою глупость, пренебрегая той передачей свойств, о которой не без причины утверждали древние отцы (Кирилл Александрийский. О воплощении Единородного (МРG, LХХV, 1244а-b, 1249a; Leo I. Epistola 28, V (МРL, LIV, 771); Иоанн Дамаскин. Изложение православной веры, III, 3, (МРG, ХСIV, 993а-b).). Когда говорят, что Господь славы был распят (1 Кор 2:8), это, разумеется, не означает, что Он страдал в своём божественном естестве. Так сказано потому, что Иисус Христос, во плоти принявший позорную смерть, Сам был Господом славы. По той же причине Сын Человеческий пребывал на Небе и на земле: Иисус Христос по плоти находился на земле в течение смертной жизни и в то же время по божеству оставался на Небесах. Далее там же говорится, что Сын Человеческий сходил с Небес. Это не означает, что Его божество покинуло Небо, чтобы замкнуться во плоти, как в темнице, но что Наполняющий всё тем не менее телесно, невыразимым образом, обитал в человеческом естестве Христа.

У теологов Сорбонны принято различение, которое я не постыжусь привести: Иисус Христос в целом пребывает везде, но целокупность того, что в Нём, пребывает не везде (Пётр Ломбардский. Сентенции, III, dist. 22, c. 3(MPL, CXCII, 804)). Хоть бы эти несчастные сами вдумались в смысл этого утверждения! Ведь таким образом опровергается их нелепая выдумка о телесном присутствии Иисуса Христа на Вечере. Коль скоро наш Посредник в целом пребывает везде, Он всегда рядом со своим народом. В Вечере же Он являет Себя особым образом: весь, в целом, но не в целокупности того, что в Нём. Ибо по плоти Он пребывает на Небесах до пришествия в Судный день.

31. Longe autem falluntur qui nullam carnis Christi praesentiam in Coena concipiunt nisi in pane sistatur. Ita enim arcanae Spiritus operationi, quae nobis Christum ipsum unit, nihil reliquum faciunt. Christus praesens illis non videtur nisi ad nos descendat. Quasi vero, si ad se nos evehat, non aeque potiamur eius praesentia. Ergo tantum de modo quaestio est: quia Christum ipsi in pane locant, nobis autem non ducimus fas esse eum e caelo detrahere. Utrum rectius sit iudicent lectores. Tantum facessat calumnia illa, auferri Christum a sua Coena nisi sub panis integumento lateat4. Nam quum mysterium hoc caeleste sit, necesse non est, Christum elicere in terras ut nobis sit coniunctus.

31. Au reste, ceux qui ne conçoivent nulle presence de la chair de Jesus Christ en la Cene, si elle n’est attachée au pain, s’abusent grandement: car en ce faisant ils excluent l’operation secrete de l’Esprit, laquelle nous unit à Jesus Christ. Il ne leur semble pas que Jesus Christ nous soit present s’il ne descend à nous. Voire, comme si en nous elevant à soy, il ne nous faisoit pas aussi bien jouir de sa presence. Parquoy nostre question ou different est seulement de la façon: pource que noz adversaires veulent loger Jesus Christ au pain, et nous disons qu’il n’est pas licite de le retirer du ciel. Que les lecteurs jugent lesquels parlent plus sainement et droitement: moyennant que ceste calomnie soit mise sous le pied, qu’on arrache Jesus Christ de sa Cene, si on ne l’enclost sous le pain. Car veu que ce mystere est celeste, il n’est pas requis que Jesus Christ soit attiré ci bas pour estre conjoint à nous.

31. The imaginary presence of Transubstantiators, Consubstantiators, and Ubiquitists, contrasted with the orthodox doctrine.

They are greatly mistaken in imagining that there is no presence of the flesh of Christ in the Supper, unless it be placed in the bread. They thus leave nothing for the secret operation of the Spirit, which587unites Christ himself to us. Christ does not seem to them to be present unless he descends to us, as if we did not equally gain his presence when he raises us to himself. The only question, therefore, is as to the mode, they placing Christ in the bread, while we deem it unlawful to draw him down from heaven. Which of the two is more correct, let the reader judge. Only have done with the calumny that Christ is withdrawn from his Supper if he lurk not under the covering of bread. For seeing this mystery is heavenly, there is no necessity to bring Christ on the earth that he may be connected with us.

31. Zeer vergissen zij zich echter, die geen tegenwoordigheid van Christus' vlees in het Avondmaal aannemen, tenzij die in het brood gesteld wordt. Want zo laten zij aan de verborgen werking des Geestes, die Christus zelf met ons verenigt, niets over. Christus schijnt hun niet tegenwoordig te zijn, tenzij Hij tot ons neerdaalt. Alsof wij zijn tegenwoordigheid niet evenzeer zouden verkrijgen, indien Hij ons tot zich opvoerde. Dus gaat de vraag slechts over de wijze: want zij plaatsen Christus in het brood, maar wij menen, dat het ons niet geoorloofd is Hem uit de hemel neer te trekken. Wat van beide het meest juist is, mogen de lezers beoordelen. Alleen: weg met die beschuldiging, dat Christus uit zijn Avondmaal weggenomen wordt, indien Hij niet schuilt onder het bedeksel des broods. Want daar dit sacrament hemels is, is het niet nodig Christus naar de aarde te halen om met ons verenigd te zijn.

31. Trotz allem: Gegenwart des Leibes Christi

Schwer täuschen sich aber diejenigen, die beim Abendmahl keinerlei Gegenwart des Fleisches Christi annehmen, wofern sie nicht an das Brot gebunden ist. Denn damit lassen sie dem verborgenen Wirken des Geistes, das Christus selber mit uns eint, nichts übrig. Christus scheint diesen Leuten nur dann gegenwärtig zu sein, wenn er zu uns herniedersteigt. Als ob wir nun seine Gegenwart nicht gleichermaßen ergriffen, wenn er uns zu sich emporführt! Die Frage geht also nur um die Art und Weise (solcher Gegenwart Christi): unsere Widersacher denken Christus im Brote räumlich anwesend, wir dagegen meinen, daß es uns nicht erlaubt ist, ihn aus dem Himmel hervorzuziehen. Nun mögen die Leser darüber urteilen, was richtiger ist. Fort jedoch mit jener Schmähung, Christus werde aus seinem Abendmahl weggenommen, wenn er nicht unter der Hülle des Brotes verborgen 972 liege. Denn da dieses Geheimnis (Sakrament) himmlisch ist, so besteht keine Notwendigkeit, Christus auf die Erde zu holen, damit er mit uns verbunden sei!

31. Но тяжко заблуждаются те, кто вообще не допускает телесного присутствия Иисуса Христа в Вечере, если оно не связано с хлебом. Ведь таким образом они исключают тайное действие Духа, соединяющее нас со Христом. Им кажется, что если Иисус Христос не сходит к нам, то и не присутствует рядом с нами. Но разве Он не одаривает нас своим присутствием, возвышая нас до Себя? Поэтому разногласия между нами касаются лишь способа присутствия: наши противники хотят заключить Иисуса Христа в хлеб, а мы утверждаем, что непозволительно сводить Его с Небес. Пусть читатели рассудят, кто из нас высказывает более здравое и правильное мнение. И пусть будет опровергнута клевета, будто мы отрицаем присутствие Иисуса Христа на Вечере, если не заключаем Его в хлеб. Ибо таинство это - небесное, и потому Иисусу Христу нет нужды сходить на землю, чтобы соединиться с нами.

 

32. | Porroi de modok siquis me interrogetl, fateri non pudebit, 390 sublimius esse arcanum quam ut vel meo ingenioa comprehendi, vel enarrari verbis queat: atque, ut apertius dicamb, experior magis quam intelligam. Itaque veritatem Dei, in qua acquiescere tuto licetc, hic sine controversia amplector. Pronuntiat ille carnem suam esse animae meae cibum, sanguinem esse potum1. Talibus alimentis animam illid meam pascendam offero. In sacra sua Coena iubet me sub symbolis panis ace vini corpus ace sanguinem suum sumere, fmanducare ac bibereg; nihil dubito, quin et ipse vere porrigat, et ego recipiamh. Tantum absurda reiicio quae auti caelesti Christi maiestate indigna, aut humanae eius naturae veritate aliena esse apparet: quando et cum Dei verbo pugnare necesse est, quod et sic in gloriam regni caelestis receptum fuisse Christum docet [Luc. 24. d. 26], ut supra omnem mundi conditionem eumk evehat, nec minus diligenter in humana eius natura commendat, quae propria sunt verae humanitatisl. Neque hoc vel incredibile vel a ratione absonum videri; debet: quia ut spirituale est totum Christi regnum, ita quicquid agit cum sua Ecclesia, ad rationem seculi huius minime exigendum est. || Vel, ut Augustini verbis utar, per hominem 391 hoc mysterium peragitur, ut reliqua, sed divinitus: in terra, sed caelitus1. || Ea (inquam)a est corporis praesentia, quam Sacramenti ratio postulat: quam tanta virtute tantaque efficacia hic eminere dicimus, ut non modo indubitatam vitae aeternae fiduciam animis nostris afferat, sed de carnis etiam nostrae immortalitate securos nos reddat. Siquidem ab immortali eius carne iam vivificatur, et quodammodo eius immortalitati communicat [Irenaeus lib. 4. cap. 34]b 2. Qui supra haec suis hyperbolis evehuntur, nihil aliud quam talibus involucris simplicem et planam veritatem obscurant. || Sicui nondum satisfactum fuerit, || hic velim paulisper mecum reputet, de sacramento nunc haberi sermonem, cuius omnia ad fidem referenda sunt. Fidem vero nos ista quam enarravimus corporis participatione non minus laute affluenterque pascimus, quam qui ipsum Christum e caelo detrahunt. || Ingenue interea confiteor, mixturam carnis Christi cum anima nostra, vel transfusionemc qualis ab ipsis docetur3 me repudiare: quia nobis sufficit Christum e carnis suae substantia vitam in animas nostras spirared: imo propriam in nos vitam diffundere, quanvis in nos non ingrediatur ipsa Christi caro. || Adde quod fidei analogiam, ad quam omnem Scripturae interpretationem exigere iubet Paulus [Rom. 12. a. 3], hac in parte mihi praeclare constare nihil dubium est. Qui veritati adeo perspicuae reclamant, ad quam fidei amussim se forment, viderint. Quie non confitetur Iesum Christum in carne venisse, ex Deo non estf. Isti, licet dissimulent, vel non advertantg, ipsum carne suah spoliant.

32. Au reste, si quelcun m’interrogue plus outre, comment cela se fait: je n’auray point de honte de confesser que c’est un secret trop haut pour le comprendre en mon esprit, ou pour l’expliquer de parolles. Et pour en dire brievement ce qui en est, j’en sen plus par experience, que je n’en puis entendre. Pourtant sans faire plus longue dispute, j’acquiesce à la promesse de Jesus Christ. Il prononce que sa chair est la viande de mon ame, et son sang le breuvage: je luy oftre donc mon ame pour estre repeue de telle nourriture. Il me commande en sa saincte Cene, de prendre, manger et boire son corps et son sang sous les signes du pain et du vin: je ne doute pas qu’il ne me donne ce qu’il me promet, et que je ne le reçoive. Seulement je rejette les absurditez et les folles imaginations contrevenantes à sa Majesté, ou à la verité de sa nature humaine, veu qu’elles sont aussi repugnantes à la parolle de Dieu, laquelle nous enseigne que Jesus Christ estant receu en la gloire du ciel, (Luc 24:26), ne se doit plus chercher icy bas, et attribue à son humanité tout ce qui est propre à l’homme. Or il ne faut pas qu’on s’estonne de ceci, comme de chose incroyable. Car comme tout le regne de Jesus Christ est spirituel, aussi tout ce qu’il fait avec son Eglise, ne se doit point rapporter à l’ordre naturel du monde: et afin de respondre par la bouche de sainct Augustin, ce mystere se traite par les hommes, mais c’est d’une façon divine: il s’administre en terre, mais c’est d’une façon celeste. Telle est la presence du corps que requiert le Sacrement, laquelle nous y disons estre et apparoistre en si grande vertu et efficace, que non seulement elle apporte à noz ames une confiance indubitable de la vie eternelle, mais aussi elle nous rend certains et asseurez de l’immortalité de nostre chair, laquelle desja vient à estre vivifiée par la chair de Jesus Christ immortelle, et communique en quelque maniere à son immortalité189. Ceux qui par leurs façons de parler excessives se transportent outre cecy, ne font autre chose qu’obscurcir la verité, laquelle autrement est simple et evidente. S’il y a quelcun qui ne soit pas encore content, qu’il considere un peu avec moy que nous sommes icy maintenant en propos du Sacrement, duquel le tout doit estre rapporté à la foy. Or nous ne repaissons pas moins la foy par ceste participation du corps laquelle nous avons recitée, que ceux qui pensent retirer Jesus Christ du ciel. Cependant je confesse franchement que je rejette la mixtion qu’ils veulent faire de la chair de Jesus Christ avec noz ames, comme si elle decouloit par un alambic: pource qu’il nous doit suffire que Jesus Christ inspire vie à noz ames de la substance de sa chair: mesme que sa chair distille sa vie en nous, combien qu’elle n’y entre pas. Notez aussi que la reigle de la foy, à laquelle sainct Paul commande de compasser toute interpretation de l’Escriture, fait tresbien pour nous en cest endroit, sans aucune doute. Au contraire, que ceux qui contredisent à une verité si manifeste, regardent à quelle reigle ou mesure de la foy ils se veulent tenir (Rom. 12:6). Car celuy n’est point de Dieu, qui ne confesse Jesus Christ estre venu en chair (1 Jean 4:4). Et telle maniere de gens, quoy qu’ils dissimulent, le despouillent de la verité de sa chair.

32. The nature of our Saviour’s true presence explained. The mode of it incomprehensible.

Now, should any one ask me as to the mode, I will not be ashamed to confess that it is too high a mystery either for my mind to comprehend or my words to express; and to speak more plainly, I rather feel than understand it. The truth of God, therefore, in which I can safely rest, I here embrace without controversy. He declares that his flesh is the meat, his blood the drink, of my soul; I give my soul to him to be fed with such food. In his sacred Supper he bids me take, eat, and drink his body and blood under the symbols of bread and wine. I have no doubt that he will truly give and I receive. Only, I reject the absurdities which appear to be unworthy of the heavenly majesty of Christ, and are inconsistent with the reality of his human nature. Since they must also be repugnant to the word of God, which teaches both that Christ was received into the glory of the heavenly kingdom, so as to be exalted above all the circumstances of the world (Luke 24:26),and no less carefully ascribes to him the properties belonging to a true human nature. This ought not to seem incredible or contradictory to reason (Iren. Lib. 4 cap. 34); because, as the whole kingdom of Christ is spiritual, so whatever he does in his Church is not to be tested by the wisdom of this world; or, to use the words of Augustine, “this mystery is performed by man like the others, but in a divine manner, and on earth, but in a heavenly manner.” Such, I say, is the corporeal presence which the nature of the sacrament requires, and which we say is here displayed in such power and efficacy, that it not only gives our minds undoubted assurance of eternal life, but also secures the immortality of our flesh, since it is now quickened by his immortal flesh, and in a manner shines in his immortality. Those who are carried beyond this with their hyperboles, do nothing more by their extravagancies than obscure the plain and simple truth. If any one is not yet satisfied, I would have him here to consider with himself that we are speaking of the sacrament, every part of which ought to have reference to faith. Now by participation of the body, as we have explained, we nourish faith not less richly and abundantly than do those who drag Christ himself from heaven. Still I am free to confess that that mixture or transfusion of the flesh of Christ with our soul, which they teach, I repudiate, because it is enough for us that Christ, out of the substance of his flesh, breathes life into our souls, nay, diffuses his own life into us, though588the real flesh of Christ does not enter us.1 I may add, that there can be no doubt that the analogy of faith by which Paul enjoins us to test every interpretation of Scripture, is clearly with us in this matter. Let those who oppose a truth so clear, consider to what standard of faith they conform themselves: “Ever spirit that confesseth not that Jesus Christ is come in the flesh is not of God” (1 John 4:3); 2 John ver. 7). These men, though they disguise the fact, or perceive it not, rob him of his flesh.

32. Verder, indien men mij vraagt aangaande de wijze zijner tegenwoordigheid, zal ik mij niet schamen te erkennen, dat dit een verborgenheid is, te hoog dan dat ze door mijn verstand begrepen of in woorden meegedeeld kan worden: en, om het duidelijker te zeggen: ik ervaar haar meer dan dat ik haar begrijp. Ik omhels dus hier zonder tegenspreken de waarheid Gods, waarin ik veilig mag rusten. Hij zegt, dat zijn vlees spijs en zijn bloed drank is voor mijn ziel. Ik bied Hem mijn ziel aan om met zulk voedsel gevoed te worden. In zijn heilig Avondmaal gebiedt Hij mij onder de tekenen van brood en wijn zijn lichaam en bloed te nemen, te eten en te drinken. Ik twijfel er geenszins aan, dat Hij het mij waarlijk uitreikt en ik het waarlijk ontvang. Ik verwerp slechts de ongerijmdheden, die of de hemelse majesteit van Christus onwaardig blijken te zijn, of vreemd aan de waarheid zijner menselijke natuur, aangezien ze ook noodzakelijk met Gods Woord moeten strijden, hetwelk leert, dat Christus zo in de heerlijkheid van het hemels Koninkrijk is opgenomen, dat Hij verheven is boven alle aardse staat en niet minder naarstig in zijn menselijke natuur aanprijst die dingen, die eigen zijn aan de ware mensheid. En dit moet niet ongelofelijk schijnen of strijdend tegen de rede: want evenals het ganse Koninkrijk van Christus geestelijk is, zo moet al wat Hij met zijn kerk doet geenszins naar de wijze dezer wereld afgemeten worden. Of, om de woorden van Augustinus te gebruiken door een mens wordt deze verborgenheid bediend, evenals de overige dingen, maar van Godswege, op de aarde, maar op hemelse wijze. De tegenwoordigheid zijns lichaams is een zodanige, als het wezen van het sacrament eist: en wij zeggen, dat zij met zo grote kracht en werking hier verschijnt, dat ze onze zielen niet alleen een ongetwijfeld vertrouwen op het eeuwige leven aanbrengt, maar ons ook verzekert van de onsterfelijkheid onzes vleses1. Immers het wordt nu door zijn onsterfelijk vlees levend gemaakt, en heeft in zekere zin deel aan zijn onsterfelijkheid. Zij die met hun overdrevenheden hierboven uitgaan, doen niets anders dan door zulke omhulsels de eenvoudige en duidelijke waarheid verduisteren. Indien iemand nog geen voldoening geschonken is, laat hem dan een weinig met mij bedenken, dat er nu gesproken wordt over een sacrament, en dat alles daarvan op het geloof betrokken moet worden. En het geloof voeden wij met die deelachtigheid aan het lichaam, die wij beschreven hebben, even rijkelijk en overvloedig als zij, die Christus zelf uit de hemel trekken. Intussen belijd ik openhartig, dat ik de vermenging van Christus' vlees met onze ziel, of de overgieting, zoals die door hen geleerd wordt, verwerp: omdat het voor ons genoeg is, dat Christus uit de substantie zijns vleses het leven in onze zielen blaast, ja zijn eigen leven in ons uitstort, ofschoon het vlees zelf van Christus in ons niet ingaat. Daar komt bij, dat de analogie des geloofs, naar welke Paulus gebiedt alle uitlegging der Schrift te onderzoeken (Rom. 12:3) in dit stuk ongetwijfeld duidelijk aan mijn zijde staat. Zij, die tegen een zo duidelijke waarheid ingaan, mogen wel eens nagaan, naar welk richtsnoer des geloofs zij zich regelen. Wie niet belijdt, dat Jezus Christus in het vlees gekomen is, is uit God niet (1 Joh. 4:3) En zij, ofschoon zij het zich ontveinzen, of het niet bemerken, beroven Hem van zijn vlees.

32.

Wenn mich nun jemand nach der Art und Weise (solcher Gegenwart Christi) fragt, so gebe ich ungescheut zu, daß dies Geheimnis zu erhaben ist, um mit meinem Verstand erfaßt oder mit Worten ausgedrückt zu werden, und, um es offenbar zu sagen: ich erfahre es mehr, als daß ich es begreife! Deshalb nehme ich hier die Wahrheit Gottes, auf die man sich sicher verlassen kann, ohne Widerrede an. Christus spricht es aus, daß sein Fleisch die Speise für meine Seele ist und sein Blut der Trank (Joh. 6,53ff.). So biete ich ihm denn meine Seele dar, daß er sie mit solcher Nahrung speise: In seinem heiligen Abendmahl gebietet er mir, unter den Merkzeichen von Brot und Wein seinen Leib und sein Blut zu empfangen, zu essen und zu trinken. So zweifle ich denn nicht daran, daß er sie mir in Wahrheit darreicht und ich sie in Wahrheit empfange.

Ich verwerfe nur widersinnige Anschauungen, die entweder der himmlischen Majestät Christi offenkundig unwürdig sind oder offenbar zu der Wahrheit seiner menschlichen Natur im Widerspruch stehen; denn diese Anschauungen stehen auch notwendig im Gegensatz zum Worte Gottes, das einerseits lehrt, wie Christus dergestalt in die Herrlichkeit des Himmelreiches ausgenommen ist (Luk. 24,26), daß er damit weit über allen Zuständigkeiten der Welt steht, und das andererseits nicht weniger nachdrücklich an seiner menschlichen Natur das preist, was der wahren Menschheit eigen ist.

Es darf auch nicht den Anschein haben, als ob das unglaubwürdig sei oder im Gegensatz zur Vernunft stünde; denn wie das ganze Reich Christi geistlich ist, so darf auch alles, was er an seiner Kirche wirkt, durchaus nicht nach der Weise dieser Welt bemessen werden. Oder, um Augustins Worte zu gebrauchen: dies Geheimnis (Sakrament) wird, wie die übrigen, durch den Menschen verwaltet, aber von Gott aus, es wird auf der Erde verwaltet, aber vom Himmel her. Diese Gegenwart des Leibes (Christi), sage ich, ist so beschaffen, wie sie die Art des Sakraments erfordert, und sie tritt, so behaupten wir, dabei mit solcher Kraft und Wirkgewalt hervor, daß sie nicht nur unseren Seelen eine dem Zweifel entnommene Zuversicht auf das ewige Leben verschafft, sondern uns auch der Unsterblichkeit unseres Fleisches gewiß macht. Denn unser Fleisch wird doch bereits von seinem unsterblichen Fleische lebendig gemacht und es nimmt gewissermaßen an seiner Unsterblichkeit Anteil (vgl. Irenäus, Gegen die Ketzereien IV,18,5).

Wer in seinen Übertreibungen darüber hinausgeht, der tut nichts anderes, als daß er mit solchen Verhüllungen die schlichte und deutliche Wahrheit verdunkelt. Wenn jemand noch nicht befriedigt ist, so möchte ich, er würde ein wenig mit mir erwägen, daß hier von einem Sakrament die Rede ist und daß alles, was dazu gehört, auf den Glauben bezogen werden muß. Den Glauben aber nähren wir mit dem von uns dargelegten Anteilhaben am Leibe (Christi) nicht weniger köstlich und reichlich als jene, die Christus selbst vom Himmel herunterziehen.

Indessen gebe ich freimütig zu, daß ich die Vermischung des Fleisches Christi mit unserer Seele oder das Überfließen, wie es unsere Widersacher lehren, verwerfe; denn es genügt uns, daß Christus aus der Substanz seines Fleisches heraus unseren Seelen das Leben einhaucht, ja, daß er sein eigenes Leben in uns überfließen läßt – wenn auch das Fleisch Christi selbst nicht in uns übergeht. Zudem unterliegt es auch keinem Zweifel, daß das Entsprechungsmaß des Glaubens (fidei analogia), nach dem Paulus jegliche Auslegung der Schrift zu richten gebietet (Röm. 12,3), mir in diesem Stück herrlich zur Seite steht. Wer der so deutlich sichtbaren Wahrheit widerspricht, der mag zusehen, nach welchem Maß des Glaubens er sich richte. Wer „nicht bekennt, daß Jesus Christus ist in das Fleisch gekommen, der ist nicht von Gott“ (1. Joh. 4,3)! Unsere Widersacher 973 aber rauben Christus sein Fleisch – ob sie es sich auch verhehlen oder nicht darauf achten.

32.  Далее, если кто-нибудь спросит меня, как это происходит, не постыжусь признать, что тайна эта слишком высока, чтобы я мог постигнуть её разумом или объяснить словами. Говоря коротко, я скорее чувствую её, чем понимаю (Лютер, говорит Х.Бёмер, «чувствовал внутреннюю необходимость не только мыслить личное единение с Господом и Создателем, но реально испытывать его через подлинное единение. Цвингли вообще не понимал этой проблемы. Кальвин, как сразу осознал Лютер, не только понимал её, но сам чувствовал такое единение» (Boemer H. Luther in the Light of Modern Research. Tr. Potter E. S. G. N.-Y., 1930, p.241)). Поэтому без долгих споров принимаю обетование Иисуса Христа. Он возвещает, что Его Плоть есть пища моей души, Его Кровь - её питие. Я отдаю Ему душу, чтобы Он вскормил её этой пищей. Он заповедал мне во время святой Вечери вкушать его Тело и пить его Кровь, символизируемые хлебом и вином. И я не сомневаюсь, что Он даёт, а я получаю от Него обещанное. Я лишь отвергаю нелепые и глупые фантазии, которые противоречат величию Христа или подлинности Его человеческой природы. Они противны Слову Божьему, которое учит, что не следует искать Иисуса Христа на земле после того, как Он был взят в небесную славу (Лк 24:26), и приписывает Его человеческому естеству все качества, присущие человеку.

Не следует удивляться этому как чему-то невероятному. Ведь всё царство Иисуса Христа является духовным, поэтому и всё то, что Он делает со своей Церковью, не должно соотноситься с естественным порядком вещей в мире. Выражаясь словами св. Августина, таинство это совершается через людей, но божественным образом; осуществляется на земле, но по образцу небесному (Августин. Ограде Божием, XVI, 37 (MPL, XLI, 516)). Таково присутствие тела, требуемое таинством. Мы утверждаем, что это присутствие поистине столь действенно, что не только внушает нам несомненную веру в жизнь вечную, но и удостоверяет бессмертие нашей плоти, которая уже животворится бессмертной плотью Иисуса Христа, участвуя некоторым образом в его бессмертии.

Те же, кто проявляет неумеренность в речах и не останавливается на этом, лишь затемняют истину, которая сама по себе проста и очевидна. А если кто-нибудь всё ещё недоволен, пусть поразмыслит вместе со мной над тем, что речь у нас идёт о таинстве, в котором все должно соотноситься с верой. Наше учение о причастности Телу питает веру не менее, чем учение тех, кто сводит Иисуса Христа с Небес. В то же время я откровенно сознаюсь, что отвергаю отстаиваемое нашими противниками смешение плоти Христовой с нашими душами (как если бы она неким образом перетекала в них). Для нас должно быть довольно того, что Иисус Христос животворит наши души субстанцией Своей плоти: Его плоть вливает в нас жизнь, хотя и не проникает в нас.

Надо заметить также, что правило веры, с которым св. Павел велит сообразовывать всякое истолкование Писания (Рим 12:3), свидетельствует в нашу пользу. И наоборот: пусть выступающие против очевидной истины посмотрят, с каким правилом, или мерилом веры они сообразуются. Ибо всякий, кто не исповедует Иисуса Христа, пришедшего во плоти, не есть от Бога (1 Ин 4:3). А эти люди лишают Христа подлинной плоти, как бы они этого ни скрывали.

 

33. | De communicatione idem sentiendum: quae nulla ab ipsis agnoscitur nisi Christi carnem sub pane deglutiant. Atqui Spiritui sancto non levis fit iniuria, nisi credimus fieri incomprehensibili eius virtute ut cum carne et sanguine Christi communicemus. Imo || si vis mysterii, qualis a nobis traditur, et cognita fuit veteri Ecclesiae ab annis quadringentis, pro dignitate expensa esset, satis superque erat unde nobis satisfieret: clausa fuisset multis foedis erroribus ianua, ex quibus accensae sunt horrendae dissensiones, quibus tum olim, tum nostra etiam aetate Ecclesia 392 misere vexata est: dum hyperbolicum praesentiae modum exigunt curiosi homines, quem Scriptura nunquam ostendita. || Ac de re stulte et temere concepta perinde tumultuantur acsi inclusio Christi sub pane, prora et puppis, ut aiunt1, pietatis esset. Quomodo Christi corpus, ut semel pro nobis traditum est, nostrum fiat: quomodo sanguinis effusi participes fiamus, scire in primis referebat: quia id est totum Christum crucifixum possidere, ut bonis eius omnibus fruamurb. || Nunc his omissis, quibus tantum inerat momenti, imo neglectis et paene sepultis, haec una spinosa quaestio illis placetc, quomodo sub pane, veld sub specie panis lateat Christie corpusf. || Falso iactant, quicquid docemus de spirituali manducatione, verae et reali (ut loquuntur) opponi2: quandoquidem nonnisi ad modum respicimus, qui apud eos carnalis est, dum Christum pane includunt: nobis spiritualis, quia vis arcana Spiritus nostrae cum Christo coniunctionis vinculum est. Nihilo verior est altera obiectio, nos fructum vel effectum duntaxat quem ex esu carnis Christi capiunt fideles, attingere3. Diximus enim antea4 Christum ipsum Coenae esse materiam: inde vero sequi effectum, quod sacrificio mortis eius expiamur a peccatis, sanguine abluimur, resurrectione erigimur in spem caelestis vitaeg. || Sed stulta imaginatio, cuius author fuit Lombardus, pervertit eorum mentes, dum esum carnis Christi sacramentum esse putanth. Sic enim ille, Sacramentum et non res, sunt species panis et vini: Sacramentum et res, caro et sanguis Christi: res et non Sacramentum, mystica eius caro [Lib. 4. Dist. 8]5. Item paulo post, Res significata et contenta est propria caro Christi: significata et non contenta, mysticum corpus6. Quod inter carnem Christi distinguit et alendi efficaciam, qua praedita est, assentior: quod autem Sacramentum 393 esse fingit, et quidem sub pane contentum, error est non ferendus. Hinc nata est sacramentalis manducationis falsa interpretatio: quia putarunt impios quoque et sceleratos edere Christi corpus, quamlibet sint ab eo alieni1. Atqui ipsa Christi caro in mysterio Coenae non minus spiritualis res est quam aeterna salus. Unde colligimus, quicunque vacui sunt Christi Spiritu, carnem Christi nihilo magis posse edere quam vinum bibere cui non sit coniunctus sapor. Certe nimis indigne laceratur Christus, quum prostituitur incredulis emortuum et nullius vigoris eius corpus: et repugnant aperta eius verba, Quisquis ederit carnem meam et biberit sanguinem meum, in me manet et ego in eo [Iohan. 6. f. 56]. Excipiunt, illic non agi de sacramentali esu2: quod ego fateor, modo ne ad eundem scopulum subinde impingant, comedi carnem ipsam absque ullo fructu3. Scire autem ex ipsis velim quandiu eam contineant ubi manducarunt. Hic, meo iudicio, exitum non reperient. Sed obiiciunt, non posse hominum ingratitudine quicquam detrahi vel intercidere de fide promissionum Dei4. Fateor sane, et vim mysterii integram manere dico, quantumvis impii eam, quoad in se est, exinanire studeant. Aliud tamen est offerri, aliud recipi. Spiritualem hunc cibum omnibus porrigit Christus, potumque spiritualem propinat: alii avide vescuntur, alii fastidiose respuunt, an horum reiectio faciet ut cibus et potus suam naturam perdant? Dicent hac similitudine sententiam suam iuvari, nempe carnem Christi, licet insipida sita, esse nihilominus carnem. Ego vero nego posse commedi absque fidei gustu: vel (si cum Augustino loqui magis placet) nego plus referre homines ex Sacramento quam vase fidei colligunt5. Ita Sacramento nihil decedit: imo illibata manet eius veritas et efficacia, quanvis ab externa eius participatione inanes discedant impii. Si rursus obiiciant, derogari huic verbo, Hoc est corpus meum, si panem corruptibilem et nihil praeterea impii recipiunt6: in promptu solutio est, Deum nolle veracem agnosci in ipsa receptione, sed in bonitatis suae constantia, ubi indignis praestare quod reiiciunt paratus est, imo liberaliter offert. Atque haec est sacramenti integritas, quam violare totus mundus non potest, carnem et sanguinem Christi non minus vere dari indignis quam electis Dei fidelibus: simul 394 tamen verum est, non secus atque pluvia super duram rupem decidens effluit, quia nullus in lapidem ingressus patet: ita impios sua duritie repellere Dei gratiam quominus ad ipsos penetret. Adde quod Christum absque fide recipi nihilo magis consentaneum est quam semen in igne germinare. Quod autem quaerunt, quomodo in damnationem quibusdam venerit Christus nisi eum indigne recipiant1, frigidum est: quando nusquam legimus, Christum indigne recipiendo mortem sibi accersere homines, sed potius respuendo. Nec eos iuvat Christi parabola, ubi dicit semen enasci inter spinas, et postea suffocatum corrumpi [Matth. 13. a. 7]: quia illic disserit quid valeat temporalis fides, quam edendae Christi carni et bibendo sanguini necessariam esse non putant qui Iudam hac in parte aequaliter faciunt socium Petri. Quin potius eadem parabola refellitur eorum error, ubi dicit Christus aliud semen cadere super viam, aliud super lapides, ac neutrum agere radicem [Ibidem, a. 4. 5]. Unde sequitur, incredulis suam duritiem esse obstaculo quominus ad eos Christus perveniat. Quisquis salutem nostram hoc mysterio adiutam cupit, nihil aptius inveniet quam ut fideles ad fontem deducti, vitam hauriant ex Dei Filio. Dignitas vero satis magnifice commendatur, ubi tenemus, adminiculum esse quo inseramur in corpus Christi, vel insiti magis ac magis coalescamus, donec solide nos secum uniat in caelesti vita. Obiiciunt, non debuisse fieri a Paulo reos corporis et sanguinis Christi [1. Cor. 11. g. 29]2, nisi eorum essent participes3. Ego autem respondeo, non ideo damnari quod comederint, sed tantum quod mysterium profanaverint, pignus sacrae cum Deo coniunctionis, quod reverenter suscipere debebanta, calcando.

33. Autant en faut-il juger de la communication, laquelle ils cuydent estre nulle, sinon qu’ils engloutissent la chair de Jesus Christ sous le pain. Mais on fait une injure trop enorme au sainct Esprit, si on ne croit que c’est par sa vertu incomprehensible que nous communiquons au corps et au sang de Jesus Christ. Mesme si la vertu de ce mystere, telle que nous l’enseignons, et qu’elle a esté privement cognue en l’Eglise ancienne, eust esté bien considerée selon qu’elle en est digne, depuis quatre cens ans, il y avoit assez de quoy se contenter, et la porte eust esté close à beaucoup d’absurditez enormes et vilaines, dont plusieurs dissensions horribles se sont esmeues, par lesquelles l’Eglise a esté agitée, tant de nostre aage que par ci devant. Le mal est, que gens escervelez veulent avoir une façon de presence lourde, laquelle ne nous est point monstrée en l’Escriture. Qui plus est, ils s’escarmouchent pour maintenir leur resverie qu’ils ont follement et temerairement conceue, et en font aussi grand bruit, comme si toute la religion estoit perie et perdue, quand Jesus Christ ne sera point enclos au pain. C’estoit le principal de cognoistre comment le corps de Jesus Christ, selon qu’il a esté livré en sacrifice pour nous, est fait nostre: et comment nous sommes faits participais de son sang, lequel il a espandu: car c’est le posseder tout entier pour jouir de tous ses biens. Maintenant ces escervelez laissans ces choses qui estoyent de telle importance, mesme les mesprisans et quasi ensevelissans, ne prennent plaisir qu’à s’entortiller en ceste question, Comment le corps de Jesus Christ est caché sous le pain, ou sous l’espece du pain. C’est faussement qu’ils improperent que tout ce que nous enseignons, de manger le corps de Jesus Christ, est contraire à la manducation vraye et reale, qu’on appelle: veu que nous ne sommes que sus la façon, pource qu’ils la font charnelle, enfermant Jesus Christ sous le pain: nous la mettons spirituelle d’autant que la vertu secrete du sainct Esprit est le lien de nostre conjonction avec nostre Sauveur. Leur autre objection n’est non plus vraye: assavoir que nous ne touchons qu’au fruict et à l’effect que les fideles reçoivent de la chair de Jesus Christ. Car j’ay desja dit cy dessus, que Jesus Christ luy mesme est la matiere ou substance de la Cene, et que de là procede l’effect, que nous sommes absous de noz pechez par le sacrifice de sa mort, que nous sommes lavez de son sang, et que par sa resurrection nous sommes eslevez en l’esperance de la vie celeste. Mais la sotte imagination dont leur maistre des Sentences les a abbreuvez, leur a perverty l’entendement. Car voicy qu’il dit mot à mot: Que le Sacrement sans la chose sont les especes du pain et du vin: le Sacrement et la chose sont la chair et le sang de Christ: la chose sans Sacrement est sa chair mystique. Item un peu apres: La chose signifiée et contenue, c’est la propre chair de Jesus Christ: signifiée et non contenue, c’est son corps mystique190. Quant à ce qu’il distingue entre la chair et la vertu qu’elle a de nourrir, je m’accorde avec luy: mais ce qu’il fantastique, qu’elle est le Sacrement, voire d’autant qu’elle est enclose sous le pain, c’est un erreur insupportable. Et voila dont est venu qu’ils ont faussement interpreté le mot de Manducation sacramentale: pensans que les plus meschans, combien qu’ils soyent du tout estranges et esloignez de Jesus Christ, ne laissent pas de manger son corps. Or la chair de Jesus Christ au mystere de la Cene, est chose autant spirituelle que nostre salut eternel. Dont je conclu que tous ceux qui sont vuydes de l’Esprit de Christ, ne peuvent non plus manger sa chair, que boire du vin sans nulle saveur. Certes Jesus Christ est trop vilainement desciré, quand on luy forge un corps mort et sans vigueur, lequel on jette à l’abandon aux incredules. Et ses parolles repugnent clairement à cela, Quiconque mangera ma chair, et beuvra mon sang, demeurera en moy, et moy en luy (Jean 6:56). Ils repliquent qu’il n’est point là traitté du manger sacramental. Ce que je leur confesse, moyennant qu’ils ne heurtent point tousjours contre un mesme rocher: c’est qu’on peut manger la chair de Jesus Christ sans aucun fruict. Or je voudroye bien savoir d’eux, combien ils la gardent en l’estomac apres l’avoir mangée. Je croy qu’à grand’peine trouveront-ils nulle issue à ceste question. Ils objectent, que la verité des promesses de Dieu ne peut estre amoindrie, et tant moins defaillir par l’ingratitude des hommes. Ce que je confesse: et mesme je dy que la vertu de ce mystere demeure en son entier, quoy que les meschans, entant qu’en eux est, s’efforcent de l’abolir. Mais c’est autre chose que la chair de Jesus Christ nous soit offerte, ou que nous la recevions. Jesus Christ nous presente à tous ce boire et manger spirituel: les uns s’en repaissent en grand appetit, les autres le desdaignent comme gens desgoustez. Le refus de ceux-ci fera-il que la viande et le breuvage perdent leur nature? Ils diront que ceste similitude fait pour eux: assavoir que la chair de Jesus Christ, combien qu’elle n’ait ne goust ne saveur envers les incredules, ne laisse pas d’estre chair. Mais je nie qu’elle se puisse manger sans quelque goust de foy, ou pour parler avec sainct Augustin, je nie qu’on puisse rien rapporter du Sacrement, sinon ce qu’on en puise par foy, comme par le propre vaisseau. Parquoy rien n’est osté et ne perit au Sacrement: mais sa verité et efficace luy demeure, combien que les incredules en y participant s’en retournent vuydes et secs. Si noz adversaires alleguent derechef, que par ce moyen il est derogué à ces parolles, C’est-ci mon corps, si les incredules n’y reçoyvent que du pain corruptible: la solution est aisée, c’est que Dieu ne veut point estre recognu veritable en ce que les iniques reçoyvent ce qu’il leur donne, mais en la constance de sa bonté, quand il est prest, quelque indignité qu’il y ait en eux, de les faire participans de ce qu’ils rejettent, et mesme qu’il leur offre liberalement. Voyla quelle est l’integrité des Sacremens, laquelle tout le monde ne peut violer, assavoir que la chair et le sang sont aussi vrayement donnez aux reprouvez, qu’aux esleuz de Dieu et fideles. Moyennant que nous sachions que comme la pluye tombant sur une pierre dure s’escoule çà et là, n’y trouvant point d’entrée: aussi que leur incredulité repoulse la grace de Dieu, à ce qu’elle n’entre point en eux. Mesme il n’y a non plus de couleur que Jesus Christ soit receu sans foy, que si on disoit qu’une semence peut germer au feu. Quant à ce qu’ils demandent, comment Jesus Christ est venu en damnation à plusieurs, sinon qu’ils le receussent indignement: c’est une cavillation trop froide. Car nous ne lisons nulle part que les hommes en recevant Jesus Christ indignement, s’acquierent perdition: mais plustost en le rejectant. Et ne se peuvent aider de la parabole ou Jesus Christ dit qu’il se leve quelque semence entre les espines, laquelle puis apres est suffoquée et corrompue (Matth. 13:7). Car là il traite de quelle valeur est la foy temporelle, laquelle noz adversaires ne pensent point estre requise pour manger la chair de Jesus Christ et boire son sang: veu qu’ils font Judas egalement compagnon de sainct Pierre en cest endroit. Mesme leur erreur est tresbien refuté en la mesme parabole, quand il est dit qu’une partie de la semence tombe par le chemin, et l’autre sur des pierres, et que toutes les deux ne prennent nulle racine (Matth. 13:4, 5). Dont il s’ensuit que l’incredulité est un tel obstacle, que Jesus Christ ne parvient point jusqu’à ceux qui n’ont nulle foy. Quiconque desire que nostre salut soit avancé par la saincte Cene, ne trouvera rien plus propre que de guyder les fideles à la fontaine de vie, qui est Jesus Christ, pour là puyser de luy. La dignité en est deuement magnifiée, quand nous tenons que c’est une ayde et moyen pour nous incorporer en Jesus Christ, ou bien qu’y estans incorporez nous y soyons tant mieux affermis, jusqu’à ce qu’il nous unisse parfaitement à soy en la vie celeste. Quand ils objectent que si les incredules ne participoyent au corps et au sang de Jesus Christ, sainct Paul ne les en devoit point faire coulpables (1 Cor. 11:29): je respon qu’ils ne sont pas condamnez pour les avoir beu et mangez, mais seulement pour avoir profané le mystere, en foulant aux pieds le gage de la sacrée conjonction que nous avons avec Jesus Christ, lequel meritoit d’estre exalté en toute reverence.

33. Our communion in the blood and flesh of Christ. Spiritual not oral, and yet real. Erroneous view of the Schoolmen.

The same view must be taken of communion, which, according to them, has no existence unless they swallow the flesh of Christ under the bread. But no slight insult is offered to the Spirit if we refuse to believe that it is by his incomprehensible agency that we communicate in the body and blood of Christ. Nay, if the nature of the mystery, as delivered to us, and known to the ancient Church for four hundred years, had been considered as it deserves, there was more than enough to satisfy us; the door would have been shut against many disgraceful errors. These have kindled up fearful dissensions, by which the Church, both anciently and in our own times, has been miserably vexed; curious men insisting on an extravagant mode of presence to which Scripture gives no countenance. And for a matter thus foolishly and rashly devised they keep up a turmoil, as if the including of Christ under the bread were, so to speak, the beginning and end of piety. It was of primary importance to know how the body of Christ once delivered to us becomes ours, and how we become partakers of his shed blood, because this is to possess the whole of Christ crucified, so as to enjoy all his blessings. But overlooking these points, in which there was so much importance, nay, neglecting and almost suppressing them, they occupy themselves only with this one perplexing question, How is the body of Christ hidden under the bread, or under the appearance of bread? They falsely pretend that all which we teach concerning spiritual eating is opposed to true and what they call real eating, since we have respect only to the mode of eating. This, according to them, is carnal, since they include Christ under the bread, but according to us is spiritual, inasmuch as the sacred agency of the Spirit is the bond of our union with Christ. Not better founded is the other objection, that we attend only to the fruit or effect which believers receive from eating the flesh of Christ.We formerly said, that Christ himself is the matter of the Supper, and that the effect follows from this, that by the sacrifice of his death our sins are expiated, by his blood we are washed, and by his resurrection we are raised to the hope of life in heaven. But a foolish imagination, of which Lombard was the author, perverts their minds, while they think that the sacrament is the eating of the flesh of Christ. His words are, “The sacrament and not the thing are the forms of bread and wine;the sacrament and the thing are the flesh and blood of Christ; the thing and not the sacrament is his mystical flesh” (Lombard, Lib. 4 Dist. 8).589Again a little after, “The thing signified and contained is the proper flesh of Christ; the thing signified and not contained is his mystical body.” To his distinction between the flesh of Christ and the power of nourishing which it possesses, I assent; but his maintaining it to be a sacrament, and a sacrament contained under the bread, is an error not to be tolerated. Hence has arisen that false interpretation of sacramental eating, because it was imagined that even the wicked and profane, however much alienated from Christ, eat his body. But the very flesh of Christ in the mystery of the Supper is no less a spiritual matter than eternal salvation. Whence we infer, that all who are devoid of the Spirit of Christ can no more eat the flesh of Christ than drink wine that has no savour. Certainly Christ is shamefully lacerated, when his body, as lifeless and without any vigour, is prostituted to unbelievers. This is clearly repugnant to his words, “He that eateth my flesh, and drinketh my blood, dwelleth in me, and I in him” (John 6:56). They object that he is not there speaking of sacramental eating; this I admit, provided they will not ever and anon stumble on this stone, that his flesh itself is eaten without any benefit. I should like to know how they confine it after they have eaten. Here, in my opinion, they will find no outlet.But they object, that the ingratitude of man cannot in any respect detract from, or interfere with, faith in the promises of God. I admit and hold that the power of the sacrament remains entire, however the wicked may labour with all their might to annihilate it. Still, it is one thing to be offered, another to be received. Christ gives this spiritual food and holds forth this spiritual drink to all. Some eat eagerly, others superciliously reject it. Will their rejection cause the meat and drink to lose their nature? They will say that this similitude supports their opinion—viz. that the flesh of Christ, though it be without taste, is still flesh. But I deny that it can be eaten without the taste of faith, or (if it is more agreeable to speak with Augustine), I deny that men carry away more from the sacrament than they collect in the vessel of faith. Thus nothing is detracted from the sacrament, nay, its reality and efficacy remain unimpaired, although the wicked, after externally partaking of it, go away empty. If, again, they object, that it derogates from the expression, “This is my body,” if the wicked receive corruptible bread and nothing besides, it is easy to answer, that God wills not that his truth should be recognised in the mere reception, but in the constancy of his goodness, while he is prepared to perform, nay, liberally offers to the unworthy what they reject. The integrity of the sacrament, an integrity which the whole world cannot violate,lies here, that the flesh and blood of Christ are not less truly given to the unworthy than to the elect believers of God; and yet it is true, that just as the rain falling on the hard rock runs away because it cannot penetrate, so the wicked by their hardness repel the grace of God, and prevent it from reaching them. We may add, that it is no more possible to receive Christ without faith, than it is for seed to germinate in the590fire. They ask how Christ can have come for the condemnation of some, unless they unworthily receive him; but this is absurd, since we nowhere read that they bring death upon themselves by receiving Christ unworthily, but by rejecting him. They are not aided by the parable in which Christ says, that the seed which fell among thorns sprung up, but was afterwards choked (Mt. 13:7), because he is there speaking of the effect of a temporary faith, a faith which those who place Judas in this respect on a footing with Peter, do not think necessary to the eating of the flesh and the drinking of the blood of Christ. Nay, their error is refuted by the same parable, when Christ says that some seed fell upon the wayside, and some on stony ground, and yet neither took root. Hence it follows that the hardness of believers is an obstacle which prevents Christ from reaching them. All who would have our salvation to be promoted by this sacrament, will find nothing more appropriate than to conduct believers to the fountain, that they may draw life from the Son of God. The dignity is amply enough commended when we hold, that it is a help by which we may be ingrafted into the body of Christ, or, already ingrafted, may be more and more united to him, until the union is completed in heaven. They object, that Paul could not have made them guilty of the body and blood of the Lord if they had not partaken of them (1 Cor. 11:7); I answer, that they were not condemned for having eaten. but only for having profaned the ordinance by trampling under foot the pledge, which they ought to have reverently received, the pledge of sacred union with God.

33. Men moet hetzelfde oordelen over de gemeenschap, die door hen niet erkend wordt, tenzij ze het vlees van Christus onder het brood inslikken. Maar de Heilige Geest geschiedt geen gering onrecht, indien wij niet geloven, dat het door zijn onbegrijpelijke kracht geschiedt, dat wij met het vlees en bloed van Christus gemeenschap hebben. Ja, indien de kracht dezer verborgenheid, zoals ze door ons geleerd wordt en aan de oude kerk bekend geweest is gedurende de eerste vierhonderd jaren, in overeenstemming met haar waardigheid overwogen was, zou er meer dan genoeg zijn om ons genoegdoening te schenken, en zou de deur gesloten geweest zijn voor veel schandelijke dwalingen, uit welke vreselijke onenigheden ontstaan zijn, waardoor zowel oudtijds, als ook in onze tijd de kerk jammerlijk gekweld is, doordat nieuwgierige mensen een overdreven wijze van tegenwoordigheid eisen, die de Schrift nooit aantoont. En over een zaak, die ze dwaas en lichtvaardig bedacht hebben, tieren ze evenzo, alsof de insluiting van Christus onder het brood het begin en het einde van het geloof zou zijn. Vooral is het van belang te weten, hoe het lichaam van Christus, evenals het eenmaal voor ons overgegeven is, van ons wordt, en hoe wij deelgenoten worden aan zijn vergoten bloed, omdat dat is de ganse gekruisigde Christus bezitten, opdat wij al zijn goederen zouden genieten. Maar nu laten zij deze dingen, waarin zoveel gewicht gelegen is, lopen, ja veronachtzamen en begraven ze bijna, en alleen in deze ene spitsvondige vraag hebben zij behagen, hoe het lichaam van Christus onder het brood, of onder de gedaante des broods schuilt, Valselijk verkondigen zij, dat alwat wij leren over het geestelijk eten, tegenovergesteld is aan het ware en werkelijke eten, gelijk zij het noemen: want wij zien slechts op de wijze. Die is bij hen vleselijk, doordat ze Christus in het brood insluiten; bij ons geestelijk, omdat de verborgen kracht des Geestes de band is van onze verbinding met Christus. Evenmin waar is hun andere tegenwerping, dat wij slechts de vrucht of de uitwerking aanroeren, die de gelovigen verkrijgen uit het eten van het vlees van Christus. Want wij hebben tevoren gezegd, dat Christus zelf de materie van het Avondmaal is, en dat daaruit de vrucht volgt, dat wij door de offerande zijns doods van zonden gereinigd, door zijn bloed afgewassen, en door zijn opstanding opgericht worden tot de hoop op het hemelse leven. Maar de dwaze inbeelding, wier auteur Lombardus geweest is, heeft hun verstand beneveld, doordat ze menen, dat het eten van Christus' vlees het sacrament is. Want aldus spreekt hij1 : "Het sacrament zonder de zaak is de gedaante van het brood en de wijn; het sacrament met de zaak is het vlees en bloed van Christus; de zaak zonder het sacrament is zijn mystiek vlees.'' Evenzo een weinig verder: "De zaak, die aangeduid en erin vervat is, is het eigen vlees van Christus; de zaak, die aangeduid en niet erin vervat is, is zijn mystiek lichaam.'' Dat hij een onderscheid maakt tussen het vlees van Christus en de kracht om te voeden, waarmee het toegerust is, daarin stem ik met hem in; maar dat hij het voorstelt als het sacrament, en wel vervat onder het brood, is een ondragelijke dwaling. Hieruit is de valse uitlegging ontstaan van het sacramentele eten: omdat ze meenden, dat ook de goddelozen en boosdoeners het lichaam van Christus eten, hoewel ze van Hem vervreemd zijn. Maar het vlees zelf van Christus is in de verborgenheid des Avondmaals evenzeer een geestelijke zaak als de eeuwige zaligheid. Daaruit maken wij op, dat zij, die Christus' geest niet bezitten, Christus' vlees evenmin kunnen eten, als dat ze wijn kunnen drinken, waaraan geen smaak is. Voorzeker, al te onwaardig wordt Christus verscheurd, wanneer zijn lichaam als dood en krachteloos aan ongelovigen wordt prijsgegeven, en zijn woorden strijden daartegen duidelijk (Joh. 6:56): "Die mijn vlees eet, en mijn bloed drinkt, die blijft in Mij, en Ik in hem.'' Zij voeren aan, dat daar niet gehandeld wordt over het sacramentele eten; en dat erken ik, mits zij zich niet telkens weer stoten aan dezelfde steen, namelijk dat het vlees zelf gegeten wordt zonder enige vrucht. En ik zou van hen wel eens willen weten, hoelang ze het vlees in zich houden, wanneer ze het gegeten hebben. Hier zullen ze, volgens mijn oordeel, geen uitweg vinden. Maar zij werpen tegen, dat door de ondankbaarheid der mensen van de trouw van Gods beloften niets kan afgenomen worden of vervallen. Dat erken ik ongetwijfeld, en ik zeg, dat de kracht der verborgenheid onaangetast blijft, hoezeer ook de goddelozen hun best doen om haar, voorzoveel ze kunnen, te niet te doen. Maar aangeboden worden is iets anders dan ontvangen worden. Christus reikt deze geestelijke spijze aan allen, en geeft allen deze geestelijke drank te drinken: sommigen gebruiken ze gretig, anderen versmaden ze met afkeer. Zal de verwerping van dezen maken, dat de spijs en drank hun natuur verliezen! Zij zullen zeggen, dat door deze vergelijking hun menig gesteund wordt, dat namelijk het vlees van Christus, ook al is het smakeloos, niettemin vlees is. Maar ik ontken, dat het zonder de smaak des geloofs gegeten kan worden; of, wanneer men liever heeft, dat ik met de woorden van Augustinus spreek, ik ontken, dat de mensen meer uit het sacrament halen dan ze met het vat des geloofs verzamelen. Zo gaat van het sacrament niets af: ja zijn waarheid en werkdadigheid blijft onaangetast, ofschoon de goddelozen van het uiterlijke deelnemen ledig weggaan. Indien ze wederom tegenwerpen, dat aan het woord: "Dit is mijn lichaam'' te kort wordt gedaan, als men zegt, dat de goddelozen vergankelijk brood en meer niet ontvangen, dan ligt het antwoord voor de hand, dat God niet als de waarachtige wil erkend worden in dat ontvangen, maar in de standvastigheid zijner goedheid, waardoor Hij bereid is aan onwaardigen te verschaffen hetgeen zij verwerpen, ja het hun milddadig aanbiedt. En dit is de ongeschondenheid van het sacrament, welke de gehele wereld niet kan schenken, dat het vlees en bloed van Christus even waarlijk de onwaardigen gegeven wordt als Gods uitverkoren gelovigen; maar tegelijkertijd is ook waar, dat evenals de regen, wanneer hij op een harde rots neervalt, wegvloeit, omdat er geen gelegeneid is in de steen door te dringen, zo ook de goddelozen door hun hardheid Gods genade verdrijven, zodat die in hen niet doordringt. Daar komt bij, dat Christus zonder geloof evenmin ontvangen kan worden als dat het zaad in het vuur kan uitspruiten. En wat ze vragen, hoe Christus voor sommigen gekomen is tot verdoemenis, indien ze Hem niet onwaardig ontvangen, dat betekent niets: want we lezen nergens, dat de mensen zich de dood op de hals halen, doordat ze Christus omwaardig ontvangen, maar veeleer doordat ze Hem verwerpen. Zij worden ook niet gesteund door de gelijkenis van Christus, wanneer Hij zegt (Matt. 13:7) dat het zaad uitspruit onder de doornen, en later verstikt en bedorven wordt: want daar zet Hij uiteen, wat het tijdelijk geloof betekent, waarvan diegenen niet menen, dat het nodig is tot het eten van Christus' vlees en het drinken van zijn bloed, die Judas in dit opzicht gelijk stellen met Petrus. Ja veeleer wordt door deze gelijkenis hun dwaling weerlegd, wanneer Christus zegt, dat het ene deel van het zaad valt op de weg, en het andere op steenachtige bodem, en dat geen van beide wortel schiet. Daaruit volgt, dat de ongelovigen hun hardheid in de weg staat, zodat Christus tot hen niet komt. Alwie begeert, dat onze zaligheid door dit sacrament geholpen wordt, zal niets geschikters vinden dan dat de gelovigen tot de bron geleid worden en hun leven putten uit Gods Zoon. En de waardigheid van het sacrament wordt heerlijk genoeg aangeprezen, wanneer wij vasthouden, dat het een hulpmiddel is, waardoor wij in het lichaam van Christus worden ingelijfd, of, ingeplant meer en meer met Hem saamgroeien, totdat Hij ons geheel en al met zich verenigt in het hemelse leven. Zij werpen tegen, dat de goddelozen, indien ze geen deel hadden aan het lichaam en bloed van Christus, door Paulus (1 Cor. 11:29) daaraan niet schuldig hadden moeten gesteld worden. Maar ik antwoord, dat ze niet veroordeeld worden, omdat ze gegeten hebben, maar alleen omdat ze het sacrament onheiligd hebben, door het pand der heilige gemeenschap met God, hetwelk ze eerbiedig hadden moeten aanvaarden, met de voeten te treden.

33. Zweiter Abschnitt: Über das Teilhaben an Christus im Abendmahl (33-34). Geistliches und daher wirkliches Teilhaben an Christus

In der gleichen Weise ist über das Teilhaben (an Christus) zu urteilen. Unsere Gegner erkennen ein solches nicht an, wofern sie das Fleisch Christi nicht unter (mit) dem Brote herunterschlucken. Nun geschieht aber dem Heiligen Geiste kein geringes Unrecht, wenn wir nicht glauben, dass es durch seine unbegreifliche Kraft bewirkt wird, daß wir mit Christi Fleisch und Blut Gemeinschaft haben. Ja, wenn man die Kraft des Geheimnisses (Sakraments), wie sie von uns gelehrt wird und wie sie der Alten Kirche in den ersten vierhundert Jahren bekannt war, nach Gebühr erwogen hätte, so hätten wir mehr als genug Grund, uns zufriedenzugeben. Dann wäre auch zahlreichen greulichen Irrtümern die Tür verschlossen worden, an denen sich furchtbare Zwistigkeiten entzündet haben, von denen in alter Zeit wie auch in unseren Tagen die Kirche elend gequält worden ist. Haben doch vorwitzige Menschen eine übertriebene Art von Gegenwart (des Leibes Christi) durchsetzen wollen, wie sie die Schrift nie und nimmer aufzeigt. Und diese Menschen machen um solch töricht und unbesonnen erdachter Sache willen einen derartigen Aufruhr, als ob das Eingeschlossensein Christi unter dem Brote Kern und Stern der Frömmigkeit wäre, wie man sagt.

Es kam doch in erster Linie darauf an, daß man wußte, wie Christi Leib, wie er einmal für uns dahingegeben worden ist, unser eigen wird, und wie wir des Blutes teilhaftig werden, das er vergossen hat; denn das heißt ja den ganzen gekreuzigten Christus besitzen, damit wir aller seiner Güter genießen. Nun aber läßt man diese Fragen, die doch so große Bedeutung haben, beiseite, ja man übergeht sie und läßt sie schier begraben sein – und hat nur an der einen spitzfindigen Frage seine Freude, wieso denn unter dem Brote oder unter der „Gestalt“ des Brotes der Leib Christi verborgen sei!

Es ist falsch, wenn solche Leute behaupten, alles, was wir über das geistliche Essen lehren, das stehe im Gegensatz zu dem wahrhaftigen und wesenhaften, wie sie es nennen. Denn wir haben dabei ausschließlich die Art und Weise im Auge, und die ist bei ihnen fleischlich, indem sie Christus in das Brot einschließen, nach unserer Anschauung aber geistlich, weil die verborgene Kraft des Heiligen Geistes das Band ist, das uns mit Christus verbunden sein läßt.

Ebensowenig wahrheitsgemäß ist auch der andere Einwurf, wir deuteten bloß die Frucht oder die Wirkung an, die den Gläubigen aus dem Essen des Fleisches Christi zuteil würde. Denn wir haben oben bereits gesagt, daß Christus selbst die zugrunde liegende Wirkursache (materia) des Abendmahls ist und daß dann daraus die Wirkung folgt, daß wir durch das Opfer seines Todes die Reinigung von unseren Sünden, durch sein Blut die Abwaschung empfangen und durch seine Auferstehung zur Hoffnung auf das himmlische Leben aufgerichtet werden. Nein, ihre Sinne werden von jener törichten Einbildung verdreht, deren Urheber der Lombarde ist, indem sie nämlich meinen, das Essen des Fleisches Christi sei das Sakrament. Denn Petrus Lombardus sagt: „Das Sakrament ohne die Sache ist die Gestalt des Brotes und Weines; das Sakrament zusammen mit der (in ihm gegebenen) Sache, das ist das Fleisch und Blut Christi; die Sache ohne das Sakrament, das ist sein verborgenes Fleisch“ (Sentenzen IV,8,4). Und kurz danach heißt es ebenso: „Die Sache, die (im Sakrament) zeichenhaft veranschaulicht und zugleich enthalten ist, das ist Christi eigenes Fleisch; die Sache aber, die zwar zeichenhaft veranschaulicht, aber nicht darin enthalten ist, das ist Christi geheimnisvoller Leib“ (ebenda, aber etwas vorher). Daß er zwischen dem Fleisch Christi und der ihm verliehenen Wirkkraft zur Nahrung unterscheidet, bejahe ich; daß er aber so tut, als ob dies Fleisch das Sakrament wäre, und zwar unter dem Brote enthalten, das ist ein untragbarer Irrtum.

974 Der Abendmahlsgenuß der Ungläubigen

Daraus ist dann eine falsche Deutung des „Essens beim Sakrament“ (sacramentalis manducatio) erwachsen: man hat nämlich gemeint, auch die Gottlosen und Lasterhaften genössen den Leib Christi, wie fremd sie ihm auch sein mochten.

Tatsächlich aber ist doch das Fleisch Christi im Geheimnis (Sakrament) des Abendmahls eine nicht weniger geistliche Sache als die ewige Seligkeit. Daraus ziehen wir die Folgerung, daß alle, die des Geistes Christi ledig sind, das Fleisch Christi ebensowenig zu essen vermögen, wie sie Wein trinken können, der nicht zugleich auch Geschmack hätte. Jedenfalls wird Christus gar zu unwürdig in Stücke zerrissen, wenn sein Leib als etwas Totes und Kraftloses den Ungläubigen preisgegeben wird. Auch stehen dazu Christi ausdrückliche Worte im Widerspruch: „Wer mein Fleisch isset und trinket mein Blut, der bleibt in mir und ich in ihm“ (Joh. 6,56). Unsere Widersacher behaupten demgegenüber, es handle sich an dieser Stelle nicht um das Essen im Sakrament. Das gebe ich meinerseits zu – wenn sie nur nicht immer wieder an den nämlichen Stein stießen (und behaupteten), das Fleisch Christi werde (in solchem Falle) ohne jegliche Frucht genossen (was abzulehnen wäre)!

Ich möchte nun aber gern von ihnen erfahren, wie lange sie dies „Fleisch“ in sich behalten, wenn sie es gegessen haben. Hier werden sie nach meinem Dafürhalten keinen Ausweg finden.

Sie machen aber den Einwand, durch die Undankbarkeit der Menschen könne der Zuverlässigkeit der Verheißungen Gottes keinerlei Eintrag oder Abbruch geschehen. Das gebe ich allerdings zu, und ich behaupte, daß die Kraft des Geheimnisses (Sakraments) unverkürzt erhalten bleibt, so sehr auch die Gottlosen, soviel an ihnen ist, bemüht sind, sie zunichte zu machen. Aber es ist etwas anderes, ob etwas angeboten oder ob es angenommen wird! Christus reicht diese geistliche Speise allen dar, allen bietet er diesen geistlichen Trank. Die einen nehmen sie mit heißem Verlangen in sich auf, die anderen weisen sie hoffärtig von sich. Soll nun die Zurückweisung, die solche Leute üben, etwa die Wirkung haben, daß Speise und Trank ihre Natur verlieren? Unsere Gegner werden sagen, dieser Vergleich diene ihrer Ansicht als Stütze, nämlich daß Christi Fleisch, auch wenn es seinen Geschmack verlöre, nichtsdestoweniger Fleisch sei. Ich behaupte jedoch, daß es nicht ohne das Schmecken des Glaubens genossen werden kann, oder – wenn ich lieber mit Augustins Worten reden soll – ich bestreite, daß der Mensch aus dem Sakrament mehr bekommt, als er mit dem Gefäß des Glaubens aufnimmt. So geschieht dem Sakrament keinerlei Abbruch, nein, seine Wahrheit und Wirkkraft bleibt unverkürzt, mögen auch die Gottlosen von dem äußerlichen Teilhaben an ihm leer davongehen.

Sie machen aber wiederum den Einwand: wenn die Gottlosen (beim Abendmahl) bloß verderbliches Brot empfingen und sonst nichts, so werde damit dem Worte Eintrag getan: „Das ist mein Leib.“ Da liegt aber die Antwort schon bereit: Nicht im Empfangen will Gott als wahrhaftig erkannt werden, sondern in der Beständigkeit seiner Güte, in der er bereit ist, Unwürdigen zu geben, was sie doch verwerfen, ja, in der er es ihnen freigebig darreicht. Und das ist die Unverkürztheit des Sakraments, die die ganze Welt nicht zu verletzen vermag: daß Christi Fleisch und Blut den Unwürdigen nicht weniger wahrhaftig gegeben wird als den auserwählten Gläubigen Gottes. Zugleich aber ist doch auch dies wahr: wie der Regen, der auf einen harten Felsen niederströmt, sich verläuft, weil ihm kein Weg offensteht, um in das Gestein einzudringen, so stoßen die Gottlosen in ihrer Härtigkeit die Gnade Gottes von sich, so daß sie nicht zu ihnen dringt. Zudem ist es ebensowenig sinngemäß, daß Christus ohne den Glauben empfangen würde, wie daß Samen im Feuer keimt.

975 Sie fragen nun, wieso denn Christus manchen Menschen zur Verdammnis gekommen sein sollte, wenn sie ihn eben nicht unwürdig aufgenommen hätten; aber das ist ohne Inhalt; denn wir lesen nirgendwo, daß sich die Menschen den Tod zuziehen, indem sie Christus unwürdig in sich aufnehmen, das geschieht vielmehr dadurch, daß sie ihn verwerfen.

Nichts hilft ihnen auch das Gleichnis Christi, in dem er sagt, der Same gehe unter den Dornen auf, werde dann aber erstickt und verderbe (Matth. 13,7); denn Christus spricht hier davon, was für einen Wert der zeitweilige Glaube hat – und die Leute, die in diesem Stück den Judas auf einer Stufe zum Mitgesellen des Petrus machen, sind ja nicht der Ansicht, daß (auch nur) ein solcher Glaube erforderlich sei, um Christi Fleisch zu essen und sein Blut zu trinken. Ja, das nämliche Gleichnis dient vielmehr zur Widerlegung ihres Irrtums, wenn Christus da sagt, der eine Same falle auf den Weg, der andere auf steiniges Land, und keiner von beiden treibe Wurzeln (Matth. 13,4f.). Daraus ergibt sich doch, daß die Ungläubigen durch ihre Härtigkeit daran gehindert werden, daß Christus zu ihnen kommt.

Wer auch immer begehrt, daß unser Heil durch dies Geheimnis (Sakrament) eine Stütze empfange, der wird nichts Angemesseneres finden, als daß die Gläubigen zu dem Brunnquell geleitet werden und das Leben schöpfen aus dem Sohne Gottes. Die Würde dieses Sakraments wird aber herrlich genug gepriesen, wenn wir daran festhalten, daß es ein Hilfsmittel ist, vermöge dessen wir in den Leib Christi eingefügt werden oder als solche, die in ihn eingeleibt sind, mehr und mehr mit ihm zusammenwachsen, bis er uns im himmlischen Leben voll und ganz mit sich eint. Unsere Widersacher aber werfen ein, Paulus hätte doch jene Menschen (in Korinth) nicht für „schuldig an dem Leib und Blut des Herrn“ erklären dürfen (1. Kor. 11,27), wenn sie deren gar nicht teilhaftig geworden wären. Da antworte ich aber: sie werden gar nicht verurteilt, weil sie gegessen haben, sondern nur, weil sie das Geheimnis (Sakrament) entweiht haben, indem sie das Unterpfand unserer heiligen Verbindung mit Gott, das sie in Ehrfurcht hätten empfangen müssen, mit Füßen traten.

33.  Так же надлежит судить о причастии, которое наши противники считают невозможным, если плоть Иисуса Христа не поглощается в виде хлеба. Но мы тяжко оскорбляем Святого Духа, отказываясь верить, что именно через действие Его непостижимой силы причащаемся Телу и Крови Иисуса Христа. В самом деле, если бы сила этого таинства (какой она предстаёт в нашем учении и какой прежде была известна древней Церкви) подвергалась, как она того заслуживает, тщательному рассмотрению на протяжении последних четырёхсот лет, этого было бы достаточно, чтобы удовлетворить нас. Тогда был бы закрыт путь множеству чудовищных и безбожных нелепостей, от которых происходят многие распри, смущающие Церковь как в прошлом, так и сейчас.

Беда в том, что несведущие люди признают только грубый способ присутствия, о котором вовсе нет речи в Писании, Более того, они упорно отстаивают свою дерзкую и безумную фантазию и поднимают вокруг неё такой шум, словно вере в целом грозит гибель, если не заключить Иисуса Христа в хлеб. Самым важным было бы узнать, каким образом преданное в жертву за нас тело Иисуса Христа становится нашим и каким образом мы делаемся причастниками пролитой за нас крови. Ибо это и значит иметь всего Иисуса Христа, чтобы быть причастником всех Его благ. А эти глупцы, оставив без внимания столь важные вещи, - более того, презрев их и забыв, - занимаются лишь тем, что путаются в вопросе: каким образом тело Иисуса Христа скрывается в хлебе или под видом хлеба? Они заявляют, будто всё наше учение о вкушении тела Иисуса Христа противоречит так называемому истинному и действительному вкушению. Но это ложь; мы настаиваем лишь на ином способе вкушения: они представляют его плотским, заключая Иисуса Христа в хлеб; мы же считаем его духовным, потому что наше соединение со Спасителем совершается тайным действием Св. Духа.

Не более справедливо и другое их обвинение против нас - мы, дескать, касаемся лишь плодов, или результатов, которые доставляет верующим вкушение плоти Христовой. Но ведь я уже сказал ранее, что сам Иисус Христос есть материя, или субстанция, Вечери и что именно отсюда происходит её действие: мы получаем прощение грехов через его смертную жертву, омываемся его кровью и через его воскресение восходим к упованию на небесную жизнь. Но нелепые выдумки автора «Сентенций», учителя наших противников, опьянили их разум, извратив способность к здравому суждению. Он говорит буквально следующее: «Таинства без означаемой вещи суть образы хлеба и вина; Таинство вкупе с вещью суть плоть и кровь Христовы; вещь без Таинства есть мистическая плоть Христа». И ещё, чуть ниже: «Вещь, которая обозначается и содержится, есть собственная плоть Иисуса Христа; вещь, которая обозначается, но не содержится, есть Его мистическое тело» (Пётр Ломбардский. Сентенции, IV, dist. 8, c.4 (MPL, CXCII, 857)). Что касается различения между плотью и её питающей способностью, здесь я согласен. Но измышление Петра Ломбардского о том, что плоть представляет собой таинство постольку, поскольку заключена в хлебе, - неприемлемое заблуждение.

Именно отсюда берёт начало неверное толкование нашими противниками такого понятия, как сакраментальное вкушение. Они полагают, что и самые отъявленные нечестивцы, даже будучи совершенно чужды Иисусу Христу и далеки от Него, тем не менее вкушают Его тело. Но плоть Иисуса Христа в таинстве Вечери есть такая же духовная реальность, как и наше вечное спасение. Отсюда я заключаю, что люди, лишённые духа Христова, так же не способны вкушать Его плоть, как пить безвкусное вино. Несомненно, Иисус Христос подвергается поруганию, когда из Него делают мёртвое бездейственное тело и бросают Его на растерзание неверующим. Этому очевидно противоречат и Его собственные слова: «Ядущий Мою Плоть и пиющий Мою Кровь пребывает во Мне, и Я в нём» (Ин 6:56). Наши противники возражают, что здесь речь вовсе не идёт о сакраментальном вкушении. С этим я соглашусь, если они не будут вновь и вновь ударяться об одну и ту же стенку: дескать, можно вкушать плоть Иисуса Христа и не иметь от этого никакой пользы. Однако хотелось бы узнать, каким образом удерживают они в желудке плоть Христа после того, как вкусили её. Думаю, на этот вопрос у них вряд ли найдётся ответ. Они заявляют, что истинность Божьих обетований не умаляется и тем более не уничтожается неблагодарностью людей. Согласен. Более того: я утверждаю, что действенность таинства сохраняется во всей целостности, как бы нечестивцы ни тщились её уничтожить. Но одно дело - то, что нам предложена плоть Христа, а другое - принимаем ли мы её. Всем нам Иисус Христос предлагает эту духовную пищу и питьё; но одни усердно насыщаются, а другие, лишённые вкуса, пренебрегают ими. Но разве из-за отвержения этих вторых пища и питьё утратят свою природу?

Наши противники скажут, что подобное сравнение - в их пользу: плоть Иисуса Христа не перестаёт быть плотью, хотя и кажется неверующим лишённой вкуса. Но я отрицаю, будто возможно вкушать её, не имея веры. Или, говоря словами св. Августина, я отрицаю, что можно что-либо вынести из таинства, кроме того, что черпается верой как единственным подходящим сосудом. Поэтому таинство не умаляется и не уничтожается, но сохраняется в своей истинности и действенности, несмотря на то, что причастившиеся ему неверующие уходят, не насытившись и не напившись.

Если наши противники опять-таки скажут, что слова Иисуса Христа «Сие есть Тело Моё» утрачивают силу, коль скоро неверующие вкушают один только тленный хлеб, мы не затруднимся с ответом. Ведь Бог желает, чтобы Его признали верным, не потому, что нечестивые получают его дар, а по причине постоянства его доброты. Как бы ни были недостойны нечестивцы, Он готов сделать их причастниками того, что они отвергают, и свободно предлагает им этот дар. Вот что такое целостность таинства, которую даже весь мир не способен нарушить: она в том, что Плоть и Кровь поистине равно даются как отверженным, так и избранникам Божьим. Но мы знаем, что как дождевые капли, падая на твёрдый камень, стекают с него, не попадая внутрь, так и благодать Божья не проникает в нечестивцев, отторгнутая их неверием. Принять Иисуса Христа без веры так же невозможно, как невозможно зерну прорасти в огне.

Наши противники спрашивают: разве не потому сказано, что Иисус Христос пришёл на падение многих [Лк 2:34], что они принимали Его, будучи недостойны? Но это слишком легковесная уловка; и притча Иисуса Христа о семени, упавшем в терние и заглохшем (Мф 13:7), не может служить основанием для неё. Ибо здесь речь идёт о том, какова цена преходящей веры. Но наши противники не считают её необходимой для вкушения плоти и крови Иисуса Христа, коль скоро представляют Иуду равным в этом отношении святому Петру. На самом деле их заблуждение очевидно опровергается в той же притче, где говорится, что часть семян упали при дороге, а другая часть - на каменистую почву; и все они погибли (Мф 13:4-5). Отсюда следует, что неверие представляет собой непреодолимое препятствие, и Христос не проникает в тех, кто вовсе не имеет никакой веры.

Всякий желающий, чтобы святая Вечеря содействовала нашему спасению, не найдёт ничего лучшего, чем привести верующих к источнику жизни - Иисусу Христу, дабы они могли черпать из Него. Мы должным образом почитаем величие таинства тогда, когда считаем его вспомогательным средством нашего приобщения телу Христову и укрепления в Нём - пока Он не соединит нас с Собой совершенно в небесной жизни. Наши противники заявляют, что если бы неверующие не причащались Телу и Крови Иисуса Христа, св. Павел не должен был бы вменять им это в вину (1 Кор 11:29). На это я отвечу так: они осуждены не за то, что пили и ели, а за то, что осквернили таинство и попрали залог нашего священного соединения с Иисусом Христом - залог, достойный величайшего благоговения.

 

34. Porro quia Augustinus inter vetustos scriptores praecipue asseruit caput illud doctrinae, Sacramentis nihil decedere, nec evacuari quam figurant gratiam infidelitate vel malitia hominum: utile erit ex verbis eius clare probare, quam inscite et perperam illud ad causam praesentem trahant qui canibus edendum proiiciunt Christi corpus. Sacramentalis manducatio, secundum istos, est qua impii Christi corpus et sanguinem absque virtute Spiritus vel ullo gratiae effectu recipiunt4. Augustinus contra, verba illa prudenter expendens, Qui manducaverit carnem meam, et biberit sanguinem meum, non morietur in aeternum 395 a [Iohan. 6. f. 50]1, Nempe (inquit) virtutem sacramenti, non tantum visibile sacramentum: et quidem intus, non foris: qui corde comeditb, non qui premitc dente2. Unde tandem concludit huius rei sacramentum, id est unitatis corporis et sanguinis Christi, in Coena Dominica proponi, quibusdam in vitam, aliis ad exitium: rem vero ipsam cuius sacramentum est, omnibus ad vitam, nulli ad exitium, quicunque fueritd particeps [Homil. in Iohannem 26]e 3. Nequis hic cavilletur, rem vocari non corpus, sed quae ab illo separari potest, Spiritus gratiam4, has nebulas discutit antithesis inter epitheta Visibile et Invisibile5: nam sub priore comprehendi non potest Christi corpus. Unde sequitur, visibili tantum symbolo incredulos communicare. Ac, quo melius tollatur dubitatiof, postquam dixerat, panem hunc interioris hominis quaerere esuriem, subiicitg, Moses et Aaron et Phinees, multique alii qui manna comederunt [Exod. 16. c. 14]6, placuerunt Deoh. Quare? Quia visibilem cibum spiritualiter intelligebant, spiritualiter esuriebant, spiritualiter gustabant, ut spiritualiter satiarentur. Nam et nos hodie accepimus visibilem cibum: sed aliud est sacramentum, aliud virtus sacramenti7. Pauloi post, Ac per hoc, qui non manet in Christo, et in quo non manet Christus, proculdubio nec manducat spiritualiter carnem eius, nec bibitk sanguinem, licet carnaliter et visibiliter premat dentibus signum corporis et sanguinis8. Audimus rursum opponi visibile signum spirituali manducationi. Quo refellitur error ille, corpus Christi invisibile sacramentaliter re vera comedi, quanvis non spiritualiter9. Audimus etiam profanis et impuris nihil concedi praeter visibilem signi sumptioneml. Hinc celebre eius dictum, reliquos discipulos panem Dominum manducasse, Iudam vero panem Domini [Homil. in Iohannem 59]10; quo incredulos clare excludit a participatione corporis et sanguinis. Nec 396 alio spectat quod alibi dicit, Quid miraris si datus est Iudae panis Christi, per quem manciparetur Diabolo: quum videas e contrario datum Paulo Angelum Diaboli per quem perficeretur in Christoa [Homil. 62.1 2. Cor. 12. b. 7]? Dicit, quidem alibi, corpus Christi fuisse illis panem Coenae quibus dicebat Paulus, Qui manducaverit indigne, iudicium sibi manducat et bibitb [1. Cor. 11. g. 29]: nec ideo nihil accepisse, quia male acceperint [Lib. 5. De Baptis. contra Donatist.]c 2. Sed quo sensu, pleniusd alio loco explicat; nam ex professo definiendum suscipiens quomodo improbi et sceleratie, qui fidem Christianamf ore profitentur, factis autem abnegantg, Christi corpus comedanth (et quidem adversus quorundam opinionem, qui non solo sacramento eos edere, sed re ipsa putabanti), Sed nec ipsik (inquit), dicendi sunt manducare corpus Christi, quia in membris Christi computandi non suntl. Ut enim alia taceam, non possunt simul esse membra Christi et membra meretricis3. Denique ipse dicens, Qui manducat carnem meam et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in eo [Iohan. 6. f. 56m]: ostendit quid sit, non sacramento tenus, sed re vera corpus Christi edere; hoc enim est in Christo manere, ut in illo Christus maneatn. Sic enim hoc dixit tanquam diceret, Qui non manet in me, et in quo ego non maneo, non se dicat aut existimet manducare corpus meum, aut sanguinemo bibere [Lib. de civi. Dei, 21, cap. 25]4. Expendant lectores antitheta, sacramento tenus, et re vera edere: et nulla restabit dubitatio. Idem confirmat non minus clare his verbis, Nolite parare fauces, sed cor: inde commendata est ista Coena. Ecce credimus in Christum quum fide accipimus: in accipiendo novimus quid cogitemus; modicum accipimus, et in corde saginamur; non ergo quod videtur, sed quod creditur, pascitp 5. Hic quoque quod sumunt impii, restringit ad signum visibile: nec aliter Christum quam fide recipi docet. Sic etiam alio loco, diserte 397 pronuntians bonos et malos signaculis communicare, hos a vera carnis Christi manducatione excludita [Contra Faustum lib. 13. cap. 16]1. Nam si rem ipsam perciperentb, non tacuisset omnino quod causae magis erat consentaneumc. Alio etiam loco de manducatione eiusque fructu disserens, sic concludit, Tunc vita unicuique erit corpus et sanguis Christi, siquod in sacramento visibiliter sumitur, in ipsa veritate spiritualiter manduceturd, spiritualiter bibatur [Ser. 2. de verb. Apost.]2. Ergo qui incredulos faciunt participes carnis et sanguinis Christi, ut cum Augustino consentiant, nobis repraesentent corpus Christi visibile: quando tota veritas secundum eum spiritualis est. Et certo ex eius verbis colligitur, sacramentalem esum, ubi veritatie aditum claudit incredulitas, tantundem valere ac visibilem vel externum. Quod si vere nec tamen spiritualiter comedi posset Christi corpus, quid sibi vellet quod alibi traditf? Non hoc corpus quod videtis, manducaturi estis, et bibituri sanguinem quem fundent qui me crucifigent. Sacramentum aliquod commendavi vobis: spiritualiter intellectum vivificabit vos [In Psal. 98]3. Negare certe noluit quin idem corpus quod in sacrificium Christus obtulit, in Coena porrigatur: sed manducationis modum notavit: quod scilicet in caelestem gloriam receptum, arcana Spiritus virtute vitam nobis inspiretg. Fateor quidem, saepius apud eum occurrere istam loquendi formam, comedi corpus Christi ab infidelibus: sed seipsum explicat, addens, In sacramentoh 4. Et alibi spiritualis manducatio ab eo describitur, in qua gratiam morsus nostri non consumunti [Homil. in Iohannem 27]5. Ac ne congerie me pugnare dicant adversarii, scire velim quomodo ab una eius sententia se expediant, ubi dicit. Sacramenta in solis electis efficere quod figurant6. Certe inficiari non audebunt, quin figuret in Coena panis Christi corpus. Unde sequitur, reprobos 398 ab eius participatione arceria. Cyrillum quoque non aliter sensisse declarant haec verba, Perinde ac siquis liquefactae cerae aliam ceram infuderit, alteram cum altera per totum commisceat: ita necesse est, siquis carnem et sanguinem Domini recipit, cum ipso coniungi, ut Christus in eo et ipse in Christo inveniatur [In 6. cap. Iohan. 17. cap.]1. His verbis liquere arbitror, vero et reali esu privari qui sacramentaliter tantum Christi corpus comedunt, quod a sua virtute separari nequit: nec ideo labascere fidem promissionum Dei, qui non desinit e caelo pluere, quanvis pluviae liquorem saxa et rupes non concipiant.

34. Or pource que sainct Augustin a esté le principal d’entre les anciens Docteurs à maintenir cest article, que rien ne decroist aux Sacremens par l’infidelité ou malice des hommes, et que la grace qu’ils figurent n’en est point tairie, il sera expedient de prouver clairement par ses parolles, que ceux qui veulent jetter aux chiens le corps de Jesus Christ pour manger, abusent trop lourdement de son tesmoignage. La manducation sacramentale, si on les veut croire, est que les incredules reçoivent le corps et le sang de Jesus Christ, sans la vertu de son Esprit, et sans aucun effect de sa grace. Sainct Augustin à l’opposite examinant prudemment ces parolles, Qui aura mangé ma chair et beu mon sang, ne mourra jamais, met ceste exposition: Voire la vertu du Sacrement, non pas le Sacrement visible tout seul: et mesme que ce soit au dedans, non pas au dehors: et qu’on le mange du cœur, et non pas des dens191 (Jean 6:50). Dont il conclud que le Sacrement de l’union que nous avons au corps et au sang de Jesus Christ, est proposé en la Cene aux uns à vie, aux autres à damnation (1 Cor. 11:29): mais la chose signifiée ne peut estre donnée qu’à vie à tous ceux qui en sont participans. Si noz adversaires veulent caviller, que ce mot de Chose signifiée, ne se prend pas pour le corps, mais pour la grace laquelle n’est pas tousjours conjointe avec, ce subterfuge leur est osté par ces mots de Visible et Invisible. Car en despit qu’ils en ayent, il faudra, selon leur resverie, qu’ils confessent que le corps de Jesus Christ ne peut estre comprins sous ce mot de Visible: dont il s’ensuyt que les incredules ne communiquent sinon au signe exterieur. Et pour en mieux oster toute difficulté, apres avoir dit que ce pain requiert un appetit de l’homme interieur, il adjouste que Moyse, et Aaron, et Phinées, et plusieurs autres qui ont mangé la Manne, ont pleu à Dieu. Et pourquoy? C’est qu’ils prenoyent spirituellement la viande visible, ils l’appetoyent spirituellement, ils la goustoyent spirituellement, pour en estre spirituellement rassasiez. Car nous aussi avons aujourdhuy receu la viande visible: mais c’est autre chose du Sacrement, autre chose de la vertu d’iceluy. Un petit apres, Pourtant celuy qui ne demeure point en Christ, et celuy auquel Christ ne demeure point, ne mange pas sa chair spirituellement, et ne boit pas son sang: combien que charnellement et visiblement ils brisent des dens le signe du corps et du sang192 (Ex. 16:14, 15). Nous oyons derechef, qu’il oppose le signe visible à la manducation spirituelle. Donc cest erreur est pleinement abbatu, que le corps de Jesus Christ estant invisible, est mangé realement et de fait, combien que ce ne soit pas spirituellement. Nous oyons aussi qu’il ne laisse rien aux incredules et profanes, sinon qu’ils reçoivent le signe visible. Et de là vient son dire, qui est assez commun, assavoir que les autres disciples ont mangé le pain, qui estoit Jesus Christ, mais que Judas n’a mangé que le pain de Jesus Christ193. En quoy il exclud les incredules de la participation du corps et du sang. Ce qu’il dit ailleurs tend à un mesme but: Pourquoy t’esbahis-tu, si le pain du Seigneur a esté donné à Judas, par lequel il fust asservi au diable, quand tu vois au contraire (2 Cor. 12:7), que le messager du diable a esté donné à sainct Paul pour le parfaire en Jesus Christ? Il dit bien en un autre passage, que le pain de la Cene, n’a pas laissé d’estre le corps de Christ à ceux qui le mangeoyent indignement à leur condamnation: et s’ils l’ont mal pris, que ce n’est pas à dire qu’ils n’ayent rien prins: mais il explique en un autre passage, quelle est son intention194. Car en declairant au long comment les meschans et dissolus, qui font profession de Chrestienté en leur bouche, et la renoncent en leur vie, mangent le corps de Jesus Christ: voire et disputant contre l’opinion d’aucuns, qui pensoyent que non seulement ils receussent le Sacrement, mais aussi le corps: Il ne faut pas, dit-il, estimer que telles gens mangent le corps de Christ: veu qu’ils ne doivent pas estre contez entre les membres de Christ. Car encores que je laisse beaucoup d’autres raisons, ils ne peuvent estre membres de Christ, et membres d’une paillarde. Davantage, le Seigneur en disant, Qui mange ma chair et boit mon sang, il demeure en moy, et moy en luy: monstre que c’est de manger son corps en verité, et non pas en Sacrement: c’est de demeurer en Christ, afin qu’il demeure en nous. Comme s’il disoit: Celuy qui ne demeure point en moy, et auquel je ne demeure point, n’estime pas et ne se vante de manger ma chair et boire mon sang195 (Jean 6:54). Que les lecteurs poisent bien ces mots, où il oppose Manger le Sacrement, et Manger en verité: et il ne leur restera nulle obscureté ne doute. Il conferme encores mieux, cè propos en disant, N’apprestez point vostre gosier, mais le cœur: car c’est pour cela que la Cene nous est ordonnée. Voicy, nous croyons en Jesus Christ, et ainsi nous le recevons par foy: nous savons en le recevant ce que nous pensons: nous prenons un petit morseau de pain, et nous sommes rassasiez au cœur. Parquoy ce n’est pas ce qu’on voit qui repait, mais ce qu’on croit196. Il restreind aussi bien en ce passage, comme cy dessus, au signe visible ce que les incredules reçoivent: et prononce que Jesus Christ ne peut estre receu que par foy. Autant en dit-il ailleurs: c’est que tant les bons que les mauvais communiquent aux signes, et exclud les incredules de la vraye communication de la chair de Christ; ce qu’il n’eust pas fait, s’il eust eu ceste lourde fantasie, en laquelle noz adversaires le veulent envelopper. En un autre lieu traitant de la manducation et du fruict d’icelle, il conclud ainsi: Le corps et le sang de Jesus Christ sont vie à chacun, si ce qu’on prend visiblement est spirituellement mangé et beu197. Parquoy ceux qui veulent faire les incredules participans de la chair et du sang de Jesus Christ: pour consentir avec sainct Augustin, qu’ils nous representent le corps de Jesus Christ visible, puis qu’il prononce que toute la verité du Sacrement est spirituelle. Il est aisé de recueillir de ses parolles, que le manger sacramental n’emporte autre chose que le manger visible et exterieur du signe, quand l’incredulité ferme la porte à la substance. Et de fait, si on pouvoit vrayement manger le corps de Jesus Christ, sans le manger spirituellement, que deviendroit ceste sentence du mesme docteur, Vous ne mangerez point le corps que vous voyez, et ne beuvrez point le sang qu’espandront ceux qui me crucifieront. je vous ay ordonné un Sacrement lequel vous vivifiera estant spirituellement entendu198? Il n’a pas voulu nier que le mesme corps que Jesus Christ a offert en sacrifice, ne nous soit donné en la Cene: mais il a noté la façon d’y participer: c’est que le corps nous inspire vie par la vertu secrete du sainct Esprit, combien qu’il soit en la gloire celeste. Je confesse bien que ce bon Docteur dit souventefois, que le corps de Jesus Christ est pris des infideles: mais il s’explique en disant que c’est sacramentalement: et puis il declaire que la manducation spirituelle est, quand nous ne consumons point la grace de Dieu par noz morsures199. Et afin que les adversaires n’alleguent pas que je vueille veincre en faisant grand amas de passages, je voudroye bien savoir comment ils se despestreront de ce qu’il dit, que les Sacremens ne donnent et n’apportent ce qu’ils figurent sinon aux eleus seulement. Ils n’oseront pas nier que le pain en la Cene ne figure le corps de Jesus Christ: dont il s’ensuit que les reprouvez sont forclos de la participation d’iceluy. Il y a aussi une sentence de Cyrille, qui monstre qu’il n’en a point autrement pensé: Comme si en une cire fondue (dit-il) on en jettoit d’autre, toutes les deux se meslent: aussi est-il necessaire que si quelcun reçoit la chair et le sang du Seigneur, il soit conjoint avec luy, afin qu’il soit trouvé en Jesus Christ, et Jesus Christ en luy200. Je pense avoir suffisamment prouvé et liquidé, que ceux qui ne reçoivent le corps de Jesus Christ sacramentalement, sont forclos du vray manger et real: d’autant que l’essence du corps ne se peut separer de sa vertu, et que la verité des promesses de Dieu n’est point esbranlée pour cela, veu qu’il ne laisse pas de plouvoir du ciel, combien que les pierres et rochers n’en reçoivent au dedans nulle liqueur.

34. This view not favoured by Augustine. How the wicked eat the body of Christ. Cyril’s sentiments as to the eating of the body of Christ.

Moreover, as among ancient writers, Augustine especially maintaine1 this head of doctrine, that the grace figured by the sacraments is not impaired or made void by the infidelity or malice of men, it will be useful to prove clearly from his words, how ignorantly and erroneously those who cast forth the body of Christ to be eaten by dogs, wrest them to their present purpose. Sacramental eating, according to them, is that by which the wicked receive the body and blood of Christ without the agency of the Spirit, or any gracious effect. Augustine, on the contrary, prudently pondering the expression. “Whoso eateth my flesh, and drinketh my blood, hath eternal life ” (John 6:54), says: “That is the virtue of the sacrament, and not merely the visible sacrament: the sacrament of him who eats inwardly, not of him who eats outwardly, or merely with the teeth” (Hom. in Joann. 26). Hence he at length concludes, that the sacrament of this thing, that is, of the unity of the body and blood of Christ in the Lord’s Supper, is set before some for life,before others for destruction: while the matter itself, of which it is the sacrament, is to all for life, to none for destruction, whoever may have been the partaker. Lest any one should here cavil that by thing is not meant body, but the grace of the Spirit, which may be separated from it, he dissipates these mists by the antithetical epithets, Visible and Invisible. For the body of Christ cannot be591included under the former. Hence it follows, that unbelievers communicate only in the visible symbol; and the better to remove all doubt, after saying that this bread requires an appetite in the inner man, he adds (Hom. in Joann. 59), “Moses, and Aaron, and Phinehas, and many others who ate manna, pleased God. Why? Because the visible food they understood spiritually, hungered for spiritually, tasted spiritually, and feasted on spiritually. We, too, in the present day, have received visible food: but the sacrament is one thing, the virtue of the sacrament is another.” A little after, he says: “And hence, he who remains not in Christ, and in whom Christ remains not, without doubt neither spiritually eats his flesh, nor drinks his blood, though with his teeth he may carnally and visibly press the symbol of his body and blood.” Again, we are told that the visible sign is opposed to spiritual eating. This refutes the error that the invisible body of Christ is sacramentally eaten in reality, although not spiritually. We are told, also, that nothing is given to the impure and profane beyond the visible taking of the sign. Hence his celebrated saying, that the other disciples ate bread which was the Lord, whereas Judas ate the bread of the Lord (Hom. in Joann. 62). By this, he clearly excludes unbelievers from participation in his body and blood. He has no other meaning when he says, “Why do you wonder that the bread of Christ was given to Judas, though he consigned him to the devil, when you see, on the contrary, that a messenger of the devil was given to Paul to perfect him in Christ?” (August. de Bapt. Cont. Donat. Lib. 5). He indeed says elsewhere, that the bread of the Supper was the body of Christ to those to whom Paul said, “He that eateth and drinketh unworthily, eateth and drinketh damnation to himself; and that it does not follow that they received nothing because they received unworthily.” But in what sense he says this, he explains more fully in another passage (De Civit. Dei, Lib. 21 c. 25). For undertaking professedly to explain how the wicked and profane, who, with the mouth, profess the faith of Christ, but in act deny him, eat the body of Christ; and, indeed, refuting the opinion of some who thought that they ate not only sacramentally, but really, he says: “Neither can they be said to eat the body of Christ, because they are not to be accounted among the members of Christ. For, not to mention other reasons, they cannot be at the same time the members of Christ and the members of a harlot. In fine, when Christ himself says, ‘He that eateth my flesh, and drinketh my blood, dwelleth in me, and I in him’ (John 6:56), he shows what it is to eat the body of Christ, not sacramentally, but in reality. It is to abide in Christ, that Christ may abide in him. For it is just as if he had said, Let not him who abides not in me, and in whom I abide not, say or think that he eats my body or drinks my blood.” Let the reader attend to the antithesis between eating sacramentally and eating really, and there will be no doubt. The same thing he confirms not less clearly in these words: “Prepare not the jaws, but the heart; for which alone the Supper is appointed.592We believe in Christ when we receive him in faith: in receiving, we know what we think: we receive a small portion, but our heart is filled: it is not therefore that which is seen, but that which is believed, that feeds (August. Cont. Faust. Lib. 8 c. 16). Here, also, he restricts what the wicked take to be the visible sign, and shows that the only way of receiving Christ is by faith. So, also, in another passage, declaring distinctly that the good and the bad communicate by signs, he excludes the latter from the true eating of the flesh of Christ. For had they received the reality, he would not have been altogether silent as to a matter which was pertinent to the case. In another passage, speaking of eating, and the fruit of it, he thus concludes: “Then will the body and blood of Christ be life to each, if that which is visibly taken in the sacrament is in reality spiritually eaten, spiritually drunk” (De Verb. Apost. Serm. 2) Let those, therefore, who make unbelievers partakers of the flesh and blood of Christ, if they would agree with Augustine, set before us the visible body of Christ, since, according to him, the whole truth is spiritual. And certainly his words imply that sacramental eating, when unbelief excludes the entrance of the reality, is only equivalent to visible or external eating. But if the body of Christ may be truly and yet not spiritually eaten, what could he mean when he elsewhere says: “Ye are not to eat this body which you see, nor to drink the blood which will be shed by those who are to crucify me? I have committed a certain sacrament to you: it is the spiritual meaning which will give you life” (August. in Ps. 98). He certainly meant not to deny that the body offered in the Supper is the same as that which Christ offered in sacrifice; but he adverted to the mode of eating—viz.that the body, though received into the celestial glory, breathes life into us by the secret energy of the Spirit. I admit, indeed, that he often uses the expression, “that the body of Christ is eaten by unbelievers;” but he explains himself by adding, “in the sacrament.” And he elsewhere speaks of a spiritual eating, in which our teeth do not chew grace (Hom. in Joann. 27). And, lest my opponents should say that I am trying to overwhelm them with the mass of my quotations, I would ask how they get over this one sentence: “In the elect alone, the sacraments effect what they figure.” Certainly they will not venture to deny, that by the bread in the Supper, the body of Christ is figured. Hence it follows, that the reprobate are not allowed to partake of it. That Cyril did not think differently is clear from these words: “As one in pouring melted wax on melted wax mixes the whole together, so it is necessary, when one receives the body and blood of the Lord, to be conjoined with him,that Christ may be found in him, and he in Christ.” From these words, I think it plain that there is no true and real eating by those who only eat the body of Christ sacramentally, seeing the body cannot be separated from its virtue, and that the promises of God do not fail, though, while he ceases not to rain from heaven, rocks and stones are not penetrated by the moisture.

593

34. Verder, aangezien onder de oude schrijvers vooral Augustinus dit hoofdstuk der leer heeft verdedigd, dat van de sacramenten niets afgaat, en dat de genade, die ze uitbeelden, niet te niet gaat door de ongelovigheid of slechtheid der mensen, zal het nuttig zijn uit zijn woorden duidelijk te bewijzen, hoe onverstandig en verkeerd zij, die het lichaam van Christus de honden tot spijs voorwerpen, de woorden van Augustinus betrekken op de tegenwoordige zaak. Het sacramenteel eten is volgens hen dat eten, waardoor de goddelozen Christus' lichaam en bloed zonder de kracht des geestes of enige vrucht der genade ontvangen. Augustinus daarentegen, deze woorden (Joh. 6:50,54) verstandig overwegend: "Die mijn vlees eet en mijn bloed drinkt, zal niet sterven in eeuwigheid'' zegt1: "Namelijk die de kracht van het sacrament eet, niet slechts het zichtbare sacrament, en wel inwendig, niet uitwendig, die eet met het hart, niet die bijt met de tanden.'' En daaruit besluit hij eindelijk, dat het sacrament van deze zaak, dat is van de eenheid van het lichaam en bloed van Christus, in 's Heren Avondmaal wordt voorgesteld, sommigen ten leven, anderen ten verderf; maar dat de zaak zelf waarvan het het sacrament is, aan allen, die er deel aan krijgen, voorgesteld wordt ten leven en niemand ten verderf. Opdat niemand hier tegen inbrenge, dat de zaak genoemd wordt niet het lichaam maar de genade des Geestes, die van het lichaam afgezonderd kan worden, zo wordt dit bezwaar weggenomen door de tegenstelling tussen de woorden zichtbaar en onzichtbaar: want onder het eerste kan het lichaam van Christus niet begrepen worden. Daaruit volgt, dat de ongelovigen slechts gemeenschap hebben aan het zichtbare teken. En, om de twijfel des te beter weg te nemen, voegt hij, na gezegd te hebben, dat dit brood de honger van de inwendige mens zoekt, er aan toe: "Mozes en Aäron en Pinehas, en veel anderen, die het manna gegeten hebben, hebben Gode behaagd. Waarom? Omdat ze de zichtbare spijs geestelijk verstonden, geestelijk hongerden, geestelijk smaakten, om geestelijk verzadigd te worden; want ook wij hebben tegenwoordig de zichtbare spijs ontvangen, maar wat anders is het sacrament, en wat anders de kracht van het sacrament." Een weinig later: "En daarom, hij, die niet blijft in Christus, en in wie Christus niet blijft, eet zonder twijfel zijn vlees en drinkt zijn bloed niet geestelijk, ook al bijt hij vleselijk en zichtbaar met zijn tanden het teken des lichaams en des bloeds." Wij horen, dat wederom het zichtbare teken gesteld wordt tegenover het geestelijke eten. Daarmee wordt de dwaling weerlegd, dat het onzichtbare lichaam van Christus inderdaad sacramenteel gegeten wordt, hoewel niet geestelijk. Wij horen ook, dat de onheiligen en onreinen niets wordt toegestaan dan het zichtbare nuttigen van het teken. Vanhier Augustinus' bekende gezegde2, dat de overige discipelen het brood, de Here, gegeten hebben, maar Judas het brood des Heren. Daarmee sluit hij de ongelovigen duidelijk uit van het deelgenootschap aan het lichaam en het bloed. En op hetzelfde ziet wat hij elders3 zegt: "Wat verwondert gij u, dat aan Judas het brood van Christus gegeven is, door hetwelk hij aan de duivel zou worden overgeleverd, hoewel ge daartegenover ziet (2 Cor. 12:7) dat aan Paulus de engel des duivels gegeven is, om door hem volmaakt te worden in Christus? Hij zegt wel elders4, dat het brood des Avondmaals hun geweest is het lichaam van Christus, tot wie Paulus zeide: "wie onwaardiglijk eet, eet en drinkt zichzelf een oordeel" en dat ze niet daarom niets ontvangen hebben, omdat ze het kwalijk ontvangen hebben. Maar met welke betekenis, dat verklaart hij elders uitvoeriger. Want op een plaats, waar het opzettelijk zijn bedoeling is vast te stellen, hoe de goddelozen en boosdoeners, die het Christelijk geloof wel met de mond belijden, maar met hun daden loochenen, Christus' lichaam eten, en dat wel tegen de mening in van sommigen, die meenden, dat zij het niet alleen sacramenteel maar werkelijk eten, zegt hij5 : "Maar ook van hen moet men niet zeggen, dat ze Christus' lichaam eten, want ze moeten niet tot Christus' leden gerekend worden; want om van andere dingen te zwijgen: ze kunnen niet tegelijk leden van Christus zijn en leden ener hoer. Eindelijk wanneer Hij zelf zegt: "Die mijn vlees eet en mijn bloed drinkt, blijft in Mij, en Ik in hem", dan toont Hij, wat het is Christus' lichaam te eten niet voorzover het sacrament betreft, maar in waarheid; want dit is in Christus blijven, opdat Christus in hem blijve. Want Hij heeft dat zo gezegd, alsof Hij zeide: "Wie in Mij niet blijft, en in wie Ik niet blijf, die zegge of mene niet, dat hij mijn lichaam eet, of mijn bloed drinkt." Laat de lezers deze tegenstelling overwegen: eten, voorzover het sacrament betreft en eten in waarheid, en er zal geen twijfel over blijven. Hetzelfde bevestigt hij niet minder duidelijk met deze woorden6 : "Bereidt niet de kelen, maar het hart; vandaar is het Avondmaal aangeprezen; zie wij geloven in Christus, wanneer wij Hem door het geloof aannemen; bij het ontvangen weten wij, wat wij denken; wij ontvangen een weinig en worden in het hart gevoed; dus niet wat gezien, maar wat geloofd wordt, voedt." Ook hier beperkt hij hetgeen de goddelozen nemen tot het zichtbare teken, en leert, dat Christus niet anders dan door het geloof ontvangen wordt. Zo ook op een andere plaats, waar hij duidelijk uitspreekt, dat de goeden en de slechten deel hebben aan de tekenen, sluit hij de laatsten uit van het waarachtig eten van het vlees van Christus. Want indien zij de zaak zelf ontvingen, zou hij dat niet geheel en al verzwegen hebben, daar het meer paste bij zijn onderwerp. Wanneer hij ook op een andere plaats7 spreekt over het eten en de vrucht daarvan, besluit hij aldus: "Dan zal Christus' lichaam en bloed voor een ieder het leven zijn, indien hetgeen in het sacrament zichtbaar genomen wordt, in de waarheid zelf geestelijk wordt gegeten en geestelijk wordt gedronken." Zij dus, die de ongelovigen het vlees en bloed van Christus deelachtig maken, moeten ons, om met Augustinus overeen te stemmen, het lichaam van Christus zichtbaar voor ogen stellen: aangezien volgens hem de gehele waarheid geestelijk is. En uit zijn woorden kan men zeker opmaken, dat het sacramenteel eten, wanneer de ongelovigheid voor de waarheid de toegang afsluit, zoveel betekent als het zichtbaar of uiterlijk eten. Indien het lichaam van Christus waarlijk, maar toch niet geestelijk kon gegeten worden, wat zou dan betekenen wat hij elders leert? "Gij zult niet eten dit lichaam, hetwelk gij ziet, en drinken het bloed, hetgeen zij zullen vergieten, die Mij zullen kruisigen: ik heb u een sacrament aanbevolen; wanneer het geestelijk verstaan is, zal het u levend maken." Hij heeft ongetwijfeld niet willen loochenen, dat hetzelfde lichaam, hetwelk Christus ten offer heeft aangeboden, in het Avondmaal uitgereikt wordt; maar hij heeft de wijze van eten te kennen gegeven: namelijk dat het, in de hemelse heerlijkheid opgenomen, door de verborgen kracht des Geestes ons het leven inblaast. Ik erken wel, dat meermalen bij hem voorkomt de zegswijze, dat het lichaam van Christus door de ongelovigen gegeten wordt, maar hij legt zijn eigen woorden uit door er bij te voegen: in het sacrament. En elders wordt het geestelijk eten door hem beschreven als van die aard, dat de genade door onze beten niet wordt gebruikt. En opdat de tegenstanders niet zeggen, dat ik strijd door de grote menigte der uitspraken, zou ik wel eens willen weten, hoe ze zich kunnen afmaken van deze ene uitspraak van hem, waarin hij zegt, dat de sacramenten alleen in de uitverkorenen bewerken, hetgeen ze betekenen. Ongetwijfeld zullen ze niet durven loochenen, dat bij het Avondmaal het brood Christus' lichaam betekent. Daaruit volgt, dat de verworpenen van de gemeenschap daaraan worden afgehouden. Dat ook Cyrillus geen andere mening gehad heeft, verklaren deze woorden: "Evenals, wanneer men in gesmolten was andere was giet, de ene was met de andere zich geheel vermengt, zo moet ook degene, die het vlees en bloed des Heren ontvangt, met Hem verenigd worden, opdat Christus in hem en hij in Christus gevonden worde." Uit deze woorden is, naar ik meen, duidelijk, dat zij die slechts sacramenteel het lichaam van Christus eten, van het ware en werkelijke eten beroofd worden, omdat Christus' lichaam niet van zijn kracht gescheiden kan worden; en dat daarom de trouw van de beloften Gods niet wankelt, die niet ophoudt het uit de hemel te doen regenen, ook al ontvangen de stenen en de rotsen het vocht van de regen niet.

34. Der Abendmahlsgenuß der Ungläubigen nach Augustin

Da nun aber unter, den alten Schriftstellern vor allem Augustin jenes Lehrstück verteidigt hat, daß durch den Unglauben und die Bosheit der Menschen den Sakramenten kein Eintrag geschieht und die Gnade, die sie veranschaulichen, dadurch nicht entleert wird, so wird es von Nutzen sein, aus seinen Worten deutlich nachzuweisen, wie töricht und verkehrt es ist, wenn Leute, die Christi Leib den Hunden zum Fressen vorwerfen, jenes Lehrstück auf die hier verhandelte Sache beziehen. Das Essen beim Sakrament (sacramentalis manducatio) ist nach ihrer Meinung von der Art, daß damit die Gottlosen ohne die Kraft des Heiligen Geistes und ohne jegliche Wirkung der Gnade Leib und Blut Christi empfangen. Anders Augustin; er erwägt weislich die Worte: „Wer mein Fleisch isset und trinket mein Blut, der wird nicht sterben in Ewigkeit“ (Joh. 6,50.54; ungenau) und sagt: „(Das ist) eben der, der die Kraft des Sakraments genießt, nicht nur das sichtbare Sakrament, und zwar innerlich, nicht äußerlich, der es mit dem Herzen genießt und nicht der, der es zwischen den Zähnen zerdrückt“ (Predigten zum Johannesevangelium 26,12). Von da aus kommt er schließlich zu dem Ergebnis, das Sakrament (als Zeichen) dieser Sache, das heißt der Einheit des Leibes und Blutes Christi, werde im Herrnmahl dargegeben, und zwar einigen zum Leben, anderen zum Verderben, – die Sache selber aber, die das Sakrament darstellt, werde allen, sofern sie ihrer teilhaftig würden, zum Leben, niemandem aber zum Verderben gegeben (ebenda 26,15). Damit nun hier niemand die Ausflucht macht, als „Sache“ werde dabei nicht der Leib (des Herrn), sondern vielmehr die Gnade des Heiligen Geistes bezeichnet, die sich von dem Leibe trennen 976 lasse, so werden diese Nebelwolken durch die Gegenüberstellung der Beiwörter „sichtbar“ und „unsichtbar“ zerstreut, denn unter dem ersteren kann nicht der Leib Christi verstanden werden (ebenda 26,11f.). Daraus ergibt sich, daß die Ungläubigen allein an dem sichtbaren Merkzeichen Anteil haben. Und um den Zweifel desto besser zu beheben, sagt er zunächst, dies Brot suche den Hunger des inwendigen Menschen, und fährt dann fort: „Mose, Aaron und Pinehas und viele andere, die das Manna aßen, haben Gottes Wohlgefallen gehabt (Ex. 16,14ff.). Warum? Weil sie die sichtbare Speise geistlich verstanden, geistlich nach ihr gehungert, geistlich von ihr gekostet haben, um geistlich gesättigt zu werden. Denn auch wir haben heute eine sichtbare Speise empfangen, aber etwas anderes ist das Sakrament und etwas anderes die Kraft des Sakraments“ (ebenda 26,11). Kurz danach heißt es: „Und daher kommt es, daß der, der nicht in Christus bleibt und in dem Christus nicht bleibt, unzweifelhaft auch nicht geistlich sein Fleisch genießt und sein Blut trinkt, mag er das Merkzeichen des Leibes und Blutes auch fleischlich und sichtbar zwischen den Zähnen zerdrücken“ (ebenda 26,19). Da hören wir, wie er abermals das sichtbare Zeichen und das geistliche Essen einander gegenüberstellt. Damit wird jener Irrtum widerlegt, wonach der unsichtbare Leib Christi in sakramentaler Weise wirklich gegessen wird, wenn auch nicht geistlich. Wir hören ebenfalls, wie den Unheiligen und Unreinen nichts zugestanden wird als das sichtbare Empfangen des Zeichens. Daher kommt sein berühmtes Wort, die übrigen Jünger hätten das Brot und damit den Herrn gegessen, Judas dagegen (bloß) das Brot des Herrn (Predigten zum Johannesevangelium 59,1). Damit schließt er die Ungläubigen klar und deutlich vom Teilhaben an Fleisch und Blut (Christi) aus. Den gleichen Sinn hat es, wenn er an anderer Stelle sagt: „Was verwunderst du dich, wenn dem Judas das Brot Christi gegeben worden ist, durch das er an den Teufel verknechtet werden sollte, wo du doch siehst, daß auf der anderen Seite dem Paulus ein Engel des Teufels gegeben worden ist, damit er durch diesen in Christus vollkommen gemacht würde;“ (2. Kor. 12,7; Augustin, Predigten zum Johannesevangelium 62,1). Er sagt freilich an anderer Stelle, für jene Menschen, zu denen Paulus sagte: „Welcher unwürdig isset und trinket, der isset und trinket sich selber zum Gericht“ (1. Kor. 11,29), sei das Brot des Abendmahls der Leib Christi gewesen, und sie hätten deshalb, weil sie es übel empfangen hätten, nicht etwa nichts empfangen (Von der Taufe gegen die Donatisten V,8,9). Aber in welchem Sinne er das meint, das setzt er ausführlicher an einer anderen Stelle auseinander. Da macht er sich daran, mit Überlegung festzustellen, in welcher Weise die Bösen und Lasterhaften, die den christlichen Glauben mit dem Munde bekennen, aber mit ihren Taten ableugnen, den Leib Christi genießen, und zwar redet er da gegen die Meinung einiger Leute, die der Ansicht waren, solche Menschen äßen nicht nur im Sakrament, sondern in Wirklichkeit (den Leib Christi), und dabei sagt er: „aber auch von diesen Menschen darf man nicht sagen, daß sie den Leib Christi genießen; denn sie sind nicht zu den Gliedern Christi zu zählen. Um nämlich von anderem zu schweigen, können sie nicht zugleich Glieder Christi und Glieder einer Hure sein (1. Kor. 6,15). Und schließlich sagt der Herr doch selbst: ‚Wer mein Fleisch isset und trinket mein Blut, der bleibt in mir und ich in ihm’ (Joh. 6,56), und damit zeigt er, was es heißt, nicht nur im Bezug auf das Sakrament, sondern in Wirklichkeit den Leib Christi zu essen: das heißt nämlich, daß einer in Christus bleibt, damit Christus in ihm bleibt. Denn der Herr hat das so gesagt, als wenn er sich ausdrückte: Wer nicht in mir bleibt und in wem ich nicht bleibe, der soll nicht sagen oder meinen, er äße meinen Leib oder tränke mein Blut“ (Vom Gottesstaat XXI,25). Der Leser möge die Gegenüberstellung bedenken: „mit Bezug auf das Sakrament“ und „in Wirklichkeit“ – dann wird kein Zweifel mehr übrigbleiben. Das gleiche bekräftigt 977 Augustin nicht weniger deutlich mit den Worten: „Bereitet nicht euren Schlund, sondern euer Herz; denn um seinetwilIen ist uns dies Abendmahl anbefohlen. Siehe, wir glauben an Christus, und dabei empfangen wir ihn im Glauben; über unserem Empfangen wissen wir, was wir bedenken, wir empfangen ein wenig und werden (doch) in unserem Herzen satt gemacht: also nährt uns nicht das, was gesehen, sondern das, was geglaubt wird“ (Predigt 112,5). Auch hier beschränkt er das, was die Gottlosen empfangen, auf das sichtbare Zeichen und lehrt, daß man Christus nicht anders empfängt als im Glauben. So geschieht es ebenfalls an einer anderen Stelle: da erklärt er ausdrücklich, daß Gute und Böse an den Zeichen Anteil haben, schließt aber die letzteren von dem wahren Genuß des Fleisches Christi aus (Gegen den Manichäer Faustus XIII,16). Wenn sie nämlich die Sache selbst empfingen, so würde er nicht voll und ganz davon schweigen; denn zu seiner Sache hätte es (anders) besser gepaßt. Auch an einer anderen Stelle, wo er von dem Essen und von dessen Frucht redet, kommt er zu folgendem Ergebnis: „Christi Fleisch und Blut wird dann für einen jeglichen das Leben sein, wenn das, was im Sakrament sichtbar genommen wird, in Wahrheit geistlich gegessen und geistlich getrunken wird“ (Predigt 131,1). Wollen also die, welche die Ungläubigen des Fleisches und Blutes teilhaftig machen, mit Augustin übereinkommen, so sollen sie uns den sichtbaren Leib Christi vorweisen; denn nach Augustin ist die ganze Wahrheit geistlich. Und es ergibt sich aus seinen Worten mit Sicherheit der Schluß, daß das Essen im Sakrament, wo der Unglaube der Wahrheit den Zutritt versperrt, ebensoviel bedeutet wie das sichtbare und äußerliche Essen. Anderwärts lehrt er: „Nicht diesen Leib, den ihr seht, werdet ihr essen, und nicht das Blut, das die vergießen, die mich kreuzigen, werdet ihr trinken. Ein Sakrament habe ich euch anbefohlen, und wenn ihr es geistlich versteht, so wird es euch lebendig machen“ (zu Psalm 98,9). Was sollten diese Worte wohl für einen Sinn haben, wenn der Leib Christi in Wahrheit, aber (zugleich) doch nicht geistlich genossen werden könnte? Er hat sicherlich nicht bestreiten wollen, daß der nämliche Leib, den Christus zum Opfer dargebracht hat, im Abendmahl gereicht wird, sondern er hat die Art und Weise solchen Essens gekennzeichnet, insofern uns nämlich der Leib, in die himmlische Herrlichkeit aufgenommen, in der verborgenen Kraft des Heiligen Geistes das Leben einhaucht. Ich gebe zwar zu, daß bei Augustin mehrfach die Redeweise vorkommt, der Leib Christi werde von den Ungläubigen gegessen; aber er legt selbst aus, was er meint, indem er zufügt: „Im Sakrament“ (Predigten zum Johannesevangelium 27,11). Und an anderer Stelle beschreibt er die geistliche Nießung dergestalt, daß in ihr unsere Bisse nicht etwa die Gnade verzehren (Predigten zum Johannesevangelium 27,3). Damit nun unsere Widersacher nicht sagen, ich führte meinen Streit (nur) mit der großen Menge (der Zeugnisse), so möchte ich gerne wissen, wieso sie sich jenem einen Ausspruch des Augustin entwinden wollen, wo es heißt, die Sakramente bewirkten das, was sie veranschaulichten, allein in den Auserwählten. Unzweifelhaft werden sie nicht zu leugnen wagen, daß bei dem Abendmahl das Brot den Leib Christi darstellt. Daraus ergibt sich, daß die Verworfenen vom Teilhaben an diesem ferngehalten werden. Auch Cyrill hat nicht anders geurteilt; das geben uns seine Worte zu erkennen: „Wenn man in flüssig gewordenes Wachs anderes Wachs hineingießt, so vermengt man beide völlig miteinander; genau so ist es, wenn jemand Fleisch und Blut des Herrn empfängt: er wird notwendig mit ihm verbunden, so daß Christus in ihm und er in Christus erfunden wird“ (zu Joh. 6,57). Aus diesen Worten geht nach meinem Dafürhalten deutlich hervor, daß diejenigen, welche den Leib Christi bloß in der Weise des Sakramentsgenusses essen, der wahren und wirklichen Nießung verlustig sind, weil Christi Leib von seiner Kraft nicht zu scheiden ist; zugleich ergibt sich, daß dadurch die Zuverlässigkeit der Verheißungen Gottes nicht ins Wanken gerät, der ja 978 nicht aufhört, vom Himmel herab regnen zu lassen, mögen auch die Steine und Felsen die Feuchtigkeit solchen Regens nicht in sich aufnehmen.

34. Из всех древних отцов св. Августин особенно настойчиво утверждал, что неверие или нечестие людей не умаляет таинств и не истощает символизируемой в таинствах благодати. Поэтому необходимо с полной очевидностью доказать, что те, кто бросает тело Иисуса Христа на съедение псам, грубо злоупотребляют свидетельством Августина.

Если послушать этих людей, сакраментальное вкушение означает, что неверующие получают тело и кровь Иисуса Христа, но не действие его Духа и благодати. Св. Августин, напротив, тщательно рассматривает слова: «Ядущий Мою Плоть и пиюший Мою Кровь имеет жизнь вечную» [Ин 6:54] - и даёт им следующее объяснение: важно действие таинства, а не одно лишь видимое таинство; пребывающее внутри, а не снаружи; вкушаемое сердцем, а не зубами (Августин. Трактат о Евангелии от Иоанна, XXVI, 12 (MPL, XXXV, 1612)). Отсюда он заключает, что Таинство соединения, предлагаемое нам в теле и крови Иисуса Христа, даётся в Вечере одним на жизнь, а другим в осуждение; но сама означаемая вещь может быть дана всем, кто причащается ей, только на жизнь (Августин. Трактат о Евангелии от Иоанна, XXVI, 15 (MPL, XXXV, 1614)). Если наши противники заявят, что выражение «означаемая вещь» относится не к телу, а к благодати (которая не всегда соединена с телом), то их уловка будет опровергнута словами «видимое» и «невидимое». Ведь хотят они того или нет, но им придётся признать, что термин «видимый» не может быть отнесён к телу Иисуса Христа. Отсюда следует, что неверующие причащаются одному лишь внешнему знаку. А чтобы окончательно развеять любые сомнения, Августин добавляет (сказав, что хлеб сей требует алкания от внутреннего человека), что Моисей, Аарон, Финеес и прочие, кто вкушал манну [Исх 16:14 сл.], были угодны Богу. Но почему? Потому, что они духовно принимали видимую пищу, духовно алкали и вкушали её, чтобы духовно насытиться ею. И мы сегодня тоже получаем видимую пищу; но одно дело таинство, а другое - его действие (Августин. Трактат о Евангелии от Иоанна, XXVI, 11 (MPL, XXXV, 1611)). И далее св. Августин говорит: «Поэтому тот, кто не пребывает во Христе и в ком не пребывает Христос, духовно не вкушает Его плоти и не пьёт Его крови, хотя плотски и видимо погружает зубы в символ тела и крови» (Августин. Трактат о Евангелии от Иоанна, XXVI, 18 (MPL, XXXV, 1614)). Как видим, св. Августин вновь противопоставляет видимый знак духовному вкушению. Тем самым полностью опровергается то заблуждение, что тело Иисуса Христа, будучи невидимым, вкушается поистине и на самом деле, хотя и не духовно.

Мы видим также, что св. Августин не оставляет неверующим и нечестивцам ничего, кроме вкушения видимого символа. Отсюда его знаменитый афоризм, гласящий, что прочие ученики вкушали хлеб, который был Иисус Христос, но Иуда вкусил лишь хлеб, данный Иисусом Христом (Августин. Трактат о Евангелии от Иоанна, LIX, 1 (MPL, XXXV, 1796)). Тем самым св. Августин исключает неверующих из причастия телу и крови. О том же говорится в другом месте: «Почему тебя удивляет, что хлеб Господень был дан Иуде в порабощение Сатане, когда ты видишь, напротив, что ангел Сатаны был послан св. Павлу в усовершенствование в Иисусе Христе [2 Кор 12:7]?» (Августин. Трактат о Евангелии от Иоанна, LXII, 1 (MPL, XXXV, 1801 p.)) Св. Августин утверждает, что хлеб Вечери не перестаёт быть телом Христовым для тех, кто вкушает его недостойно и себе в осуждение; и если они приняли его во зло, это не значит, что они вовсе не приняли его (Августин. О крещении, против донатистов, V, 8-9 (MPL, XLIII, 181)). Но в другом месте он поясняет смысл этих слов.

Подробно рассмотрев, каким образом вкушают тело Иисуса Христа нечестивые и порочные люди, исповедующие христианство на словах, но опровергающие его своей жизнью (и выступив при этом против мнения тех, кто полагал, будто они получают не только таинство, но и тело), св. Августин говорит: «Не нужно думать, что эти люди вкушают тело Христово, так как не следует причислять их к членам Христа. Ибо даже если не касаться множества других причин, они не могут одновременно быть членами Христа и членами блудницы. Кроме того, Господь сказал: "Ядущий Мою Плоть и пиющий Мою Кровь пребывает во Мне, и Я в нём" (Ин 6:56). Тем самым Он сказал, что значит поистине, а не в таинстве вкушать Его тело: это значит пребывать во Христе, чтобы Он пребывал в нас. Как если бы Он сказал: кто не пребывает во Мне и в ком не пребываю Я, пусть не думает, что ел мою Плоть и пил мою Кровь, и не хвалится этим» (Августин. О граде Божием, XXI, XXV, 4 (MPL, XLI, 742)).

Пусть читатели как следует взвесят эти слова, где противопоставляется «вкушение таинства» и действительное («поистине») вкушение, и у них не останется вопросов или сомнений. Ещё яснее св. Августин подтверждает свою точку зрения такими словами: «Приготовляйте не глотки ваши, но сердца: ибо для этого нам заповедана Вечеря. Вот, мы веруем в Иисуса Христа - и таким образом принимаем Его верою. Принимая Его, мы знаем, о чём думаем: мы принимаем кусочек хлеба, а насыщаемся в сердце нашем. Итак, насыщает не то, что мы видим, а то, во что мы веруем» (Августин. Проповеди, 112, V (MPL, XXXVIII, 645)). Здесь, как и в предыдущей цитате, св. Августин ограничивает причастие неверующих внешним символом и утверждает, что Иисус Христос даётся только верой. В другом месте св. Августин тоже говорит, что символам причащаются как добрые, так и нечестивые, но исключает неверующих из подлинного причащения плоти Христовой (Августин. Против Фауста-манихея, XIII, 116 (MPL, XLII, 291)). Он не сказал бы этого, если бы разделял ту грубую выдумку, которую хотят приписать ему наши противники.

В другом месте, рассуждая о вкушении плоти Христовой и его плодах, св. Августин заключает: «Тело и Кровь Иисуса Христа суть жизнь для всякого, если то, что принимается видимым образом, вкушается и пьётся духовно» (Августин. Проповеди, 131, I (MPL, XXXVIII, 729)). Так что пусть наши противники, якобы в согласии со св. Августином изображающие неверующих причастниками плоти и крови Иисуса Христа, представят нам видимое тело Христово: ведь св. Августин утверждает, что вся истина Таинства духовна! Из его слов нетрудно понять, что сакраментальное вкушение есть не что иное, как видимое и внешнее вкушение символа, когда неверие закрывает доступ к субстанции. В самом деле, если бы можно было поистине вкушать тело Иисуса Христа, не вкушая его духовно, что означала бы следующая сентенция того же учителя: «Вы не будете есть тело, которое видите, и не будете пить кровь, которую прольют распявшие Меня. Я даю вам Таинство, которое будет животворить вас, будучи понято духовным образом» (Августин. Толк. на Пс 98, 9 (MPL, XXXVII, 1265)). Св. Августин не отрицает, что в Вечере нам даётся то же самое тело, которое было принесено в жертву Иисусом Христом. Но он уточняет способ причащения этому телу: оно животворит нас тайным действием Св. Духа, хотя пребывает в небесной славе.

Я согласен, что этот благой учитель часто говорит о принятии тела Христова неверующими. Но он поясняет свою мысль, добавляя, что это принятие совершается через участие в таинстве (Августин. Трактат о Евангелии от Иоанна, XXVII, 11 (MPL, XXXV, 1621)). Духовное же вкушение не таково, чтобы можно было стяжать благодать Божью, пережёвывая кусок хлеба (Там же, 3 (MPL, 1616)). Но чтобы наши противники не обвинили меня в желании одержать победу путём нагромождения цитат, задам им один вопрос: как быть с тем утверждением св. Августина, что таинства доставляют символизируемое ими лишь избранным? Они не осмелятся отрицать, что хлеб Вечери символизирует тело Иисуса Христа. Отсюда следует, что осуждённые исключены из причастия телу.

У Кирилла есть высказывание, свидетельствующее о таком же понимании этого предмета: «Если в расплавленный воск бросить другой кусок воска, они сольются. Так же и человек, получая плоть и кровь Господа, обязательно соединяется с Ним, чтобы пребывать в Иисусе Христе и чтобы Иисус Христос пребывал в нём» (Кирилл Александрийский. На Евангелие от Иоанна, VI, 57 (кн. IV, c.2) (MPG, LXXIII, 583b)).

Думаю, я достаточно убедительно доказал и объяснил, что люди, не получающие тело Иисуса Христа сакраментальным образом, исключены из подлинного и действительного вкушения. Ибо сущность тела не может быть отделена от его действия. Это не нарушает истинности Божьих обетовании: ведь дождь не перестаёт изливаться с неба оттого, что скалы и камни не принимают влагу внутрь.

 

35. | Haec cognitio nos facile a carnali etiam adoratione abstrahet, quam perversa temeritate quidam in sacramento erexerunt: quod secumb subducerent, Si corpus est, et anima igitur et divinitas sunt una cumc corpore, quae iam divelli non possunt; igiturd illic adorandus Christus2. || Primum, si sua illa quam obtendunt concomitantia3 ipsis negetur, quid facient? e || Nam ut maxime absurditatemf urgeant, si corpus ab anima et divinitate separeturg, quis tamen sanus et sobrius Christi corpush Christum esse sibii persuadeat? Videntur quidem sibi suis idk syllogismis pulchre conficere. Verum || quum de corpore et sanguine suo distincte loquatur Christus, modum autem praesentiae non describat: quomodo ex re ambigua certo conficient quod volunt? Quid ergo? nonne || si graviore aliquo sensu eorum conscientiasl exerceri contigeritm, protinusn cum suis syllogismiso dissolventur acp liquescent? nempep ubi certo Dei verbo defici se videbunt, quo uno consistunt animae nostrae quum ad rationem vocantur, et sine quo primo quoque momento labascunt: ubi Apostolorum doctrinam et exempla sibi adversari, se vero solos sibi authores esse cogitabuntp. Accedent ad tales impulsus et alii non leves stimuli. Quid? an res erat nullius momenti, Deum hac forma adorare ut nihil nobis praescriberetur? 399 An quum de vero Dei cultu ageretura, tanta levitate fuerat tentandum de quo nullum usquam verbum legebaturb? || At si qua decetc humilitate cogitationes omnes suasd sub Dei verboe continuissentf, auscultassent certe quod ipse dixit, Accipite, manducate, bibiteg: huicque mandato paruissent, quo accipi sacramentum non adorari iubet. Qui veroh, ut a Deoi mandatum est, sine adoratione accipiunt, securi sunt se a mandato Dei non deflectere: qua securitate nihil melius estk quum quid operis instituimus. Habent Apostolorum exemplum, quos non legimus prostratos adorasse, sed, ut erant discumbentes, accepisse et manducasse. Habent Apostolicae Ecclesiae usum, ubi fidelesl non in adoratione sed in fractione panis communicasse, a Luca narraturm [Act. 2. g. 42]. Habent Apostolicam doctrinam qua Paulus Corinthiorum Ecclesiam instituit, professus se a Domino accepisse quod tradebatn [1. Cor. 11. d. 23].

35. Ces choses nous estans cogneues, elles nous distrairont facilement de l’adoration charnelle, laquelle ancuns par temerité perverse ont mis sus au Sacrement: pource qu’ils faisoyent ainsi leur conte en eux-mesmes: Si le corps y est, aussi par consequent et l’ame et la divinité y sont ensemble avec le corps: car ils n’en peuvent plus estre separez ne divisez. Donc Jesus Christ doit estre là adoré. Premierement, si on leur nie ceste deduction, qu’ils appellent Concomitance, que feront-ils? Car quoy qu’ils alleguent qu’il y auroit grande absurdité de separer l’ame et la divinité d’avec le corps, si est-ce qu’ils ne persuaderont à nul homme de sens rassis, que le corps de Jesus Christ soit Jesus Christ: mesme il leur semble bien que cela s’ensuyt de leurs argumens. Mais puis que Jesus Christ parle distinctement de son corps et de son sang, sans specifier la façon de la presence, que conclurront-ils d’une chose douteuse? Certes s’il advient que leurs consciences soyent agitées par quelque forte tentation, facilement avec leurs syllogismes ils seront estonnez, esperduz et confuz, quand ils se verront ainsi destituez de certaine parolle de Dieu, par laquelle seule noz ames consistent lors qu’elles sont appelées à rendre conte et raison, et sans laquelle en un chacun moment elles trebuschent et sont ruinées, quand ils verront que la doctrine et les exemples des Apostres leur contrarieront, et quand ils se trouveront avoir esté seuls autheurs de leurs fantasies. Avec tels assauts surviendront plusieurs autres aiguillons et remors de conscience. Quoy? estoit-ce une chose de nulle consequence, qu’adorer Dieu en ceste forme sans qu’il nous en fust rien ordonné? Falloit-il par si grande legiereté faire ce dont on n’avoit jamais eu aucune parolle, quand il estoit question du service et de la gloire de Dieu? Mais si en telle humilité qu’il falloit, les forgeurs de tels argumens eussent contenu souz la parolle de Dieu toutes les cogitations de leur sens, ils eussent certes escouté ce qu’il dit, Prenez, mangez, beuvez: et eussent obey à ce commandement, par lequel il commande que le Sacrement soit prins et non pas adoré. Parquoy ceux qui le prennent sans adoration, ainsi qu’il a esté commandé du Seigneur, ils sont asseurez qu’ils ne se destournent point du commandement de Dieu. Laquelle asseurance est la meilleure consolation qui nous pourroit advenir, quand nous entreprenons et encommençons quelque chose. Ils ont l’exemple des Apostres, lesquels nous ne lisons point avoir à genoux adoré le Sacrement: mais comme ils estoyent assiz, l’avoir prins et mangé. Ils ont l’usage de l’Eglise Apostolique, laquelle sainct Luc raconte avoir communiqué, non en l’adoration, mais en la fraction du pain (Act. 2:42). Ils ont la doctrine Apostolique, par laquelle sainct Paul instruit l’Eglise des Corinthiens, apres avoir protesté qu’il avoit pris du Seigneur ce qu’il leur enseignoit (1 Cor. 11:23).

35. Absurdity of the adoration of sacramental symbols.

This consideration will easily dissuade us from that carnal adoration which some men have, with perverse temerity, introduced into the sacrament, reasoning thus with themselves: If it is body, then it is also soul and divinity which go along with the body, and cannot be separated from it; and, therefore, Christ must there be adored. First, if we deny their pretended concomitance, what will they do? For, as they chiefly insist on the absurdity of separating the body of Christ from his soul and divinity, what sane and sober man can persuade himself that the body of Christ is Christ? They think that they completely establish this by their syllogisms. But since Christ speaks separately of his body and blood, without describing the mode of his presence, how can they in a doubtful matter arrive at the certainty which they wish? What then? Should their consciences be at any time exercised with some more grievous apprehension, will they forthwith set them free,and dissolve the apprehensions by their syllogisms? In other words, when they see that no certainty is to be obtained from the word of God, in which alone our minds can rest, and without which they go astray the very first moment when they begin to reason, when they see themselves opposed by the doctrine and practice of the apostles, and that they are supported by no authority but their own, how will they feel? To such feelings other sharp stings will be added. What? Was it a matter of little moment to worship God under this form without any express injunction? In a matter relating to the true worship of God, were we thus lightly to act without one word of Scripture? Had all their thoughts been kept in due subjection to the word of God, they certainly would have listened to what he himself has said, “Take, eat, and drink,” and obeyed the command by which he enjoins us to receive the sacrament, not worship it. Those who receive, without adoration, as commanded by God, are secure that they deviate not from the command. In commencing any work, nothing is better than this security. They have the example of the apostles, of whom we read not that they prostrated themselves and worshipped, but that they sat down, took and ate. They have the practice of the apostolic Church, where, as Luke relates, believers communicated not in adoration, but in the breaking of bread (Acts 2:42). They have the doctrine of the apostles as taught to the Corinthian Church by Paul, who declares that what he delivered he had received of the Lord (1 Cor. 11:23).

35. Deze kennis zal ons ook gemakkelijk aftrekken van de vleselijke aanbidding, welke sommigen uit verkeerde lichtvaardigheid in het sacrament hebben opgericht, omdat ze zo bij zichzelf redeneerden: indien het lichaam er is, dan zijn er dus ook tezamen met het lichaam de ziel en de Godheid, die niet meer gescheiden kunnen worden; dus moet Christus daar aangebeden worden. In de eerste plaats, wat zullen ze doen, indien hun dat samengaan, dat zij voorwenden, geloochend wordt? Want ook al zouden zij nog zo krachtig beweren, dat het een ongerijmdheid zou zijn, wanneer het lichaam van de ziel en de Godheid gescheiden wordt, welk verstandig en nuchter mens zou zich zelf kunnen wijsmaken, dat het lichaam van Christus Christus is? Zij menen wel, dat ze dat met hun sluitredenen prachtig volbrengen. Maar daar Christus over zijn lichaam en bloed onderscheiden spreekt, maar de wijze der tegenwoordigheid niet beschrijft, hoe zullen ze dan uit een twijfelachtige zaak zeker besluiten hetgeen ze willen? Wat dan? Zullen ze, wanneer het hun overkwam, dat hun consciëntiën door enig meer ernstig gevoelen gekweld werden, niet terstond met hun sluitredenen vergaan en versmelten? Namelijk wanneer ze zullen zien, dat ze verstoken zijn van het zekere Woord Gods, waardoor alleen onze zielen standhouden, wanneer ze tot rekenschap geroepen worden, en zonder hetwelk ze op het eerste ogenblik beginnen te wankelen, wanneer ze zullen bedenken, dat de leer en de voorbeelden der apostelen zich tegen hen verzetten, en dat zij alleen voor zich de auteurs van deze aanbidding zijn. Bij zulke stoten zullen ook nog andere niet lichte prikkels komen. Wat? Zou het een zaak van geen belang zijn God in een gedaante te aanbidden, waarvan ons niets is voorgeschreven ? Of, wanneer het ging over de ware dienst van God, zou men dan met zo grote lichtvaardigheid iets moeten ondernemen, waarover nergens een woord gezegd werd? Maar indien ze met de passende nederigheid al hun gedachten onder Gods Woord gehouden hadden, zouden ze ongetwijfeld geluisterd hebben naar wat Hij zelf gezegd heeft: "neemt, eet, drinkt", en aan dit gebod gehoorzaamd hebben, waarmee Hij beveelt, dat het sacrament genomen en niet dat het aangebeden moet worden. Maar zij, die het sacrament, zoals door God bevolen is, zonder aanbidding aannemen, zijn er zeker van, dat ze van Gods gebod niet afwijken: en, wanneer we enig werk ter hand nemen, is er niets beters dan die zekerheid. Zij hebben het voorbeeld der apostelen, van wie we niet lezen, dat ze ter aarde gevallen zijn en het aangebeden hebben, maar dat ze het zoals ze aan tafel aanzaten, ontvangen en gegeten hebben. Zij hebben het gebruik van de kerk uit de tijd der apostelen, waar, gelijk Lucas verhaalt (Hand. 2:42) de gelovigen niet in aanbidding, maar in breking des broods gemeenschap gehouden hebben. Zij hebben de leer der apostelen, in welke Paulus de kerk der Corinthiërs onderwezen heeft, betuigende, dat hij van de Here ontvangen had, hetgeen hij hun overgaf (1 Cor. 11:23)

35. Dritter Abschnitt: Falsche und richtige Schätzung des Abendmahls (35-42). Der falsche Weg: Die Anbetung der Elemente

Diese Einsicht wird uns auch leicht von der fleischlichen Anbetung abbringen, die manche Leute in verkehrter Unbesonnenheit bei dem Sakrament aufgebracht haben, und zwar, weil sie in ihrem Herzen die Überlegung anstellten: ist das hier der Leib Christi, dann sind also zusammen mit dem Leibe auch seine Seele und seine Gottheit vorhanden, die nicht mehr von ihm getrennt werden können; daher ist Christus im Sakrament anzubeten.

Zunächst: was wollen diese Leute machen, wenn man ihnen ihr „stetes Beieinandersein“ (concomitantia), das sie als Vorwand brauchen, bestreitet? Denn sie mögen noch so scharf darauf dringen, es sei ein Widersinn, wenn man Christi Leib von seiner Seele und Gottheit trennte, so möchte ich doch wissen, welcher gesundsinnige und nüchterne Mensch sich weismachen lassen sollte, Christi Leib sei Christus! Sie meinen zwar, sie brächten das mit ihren Schlußfolgerungen trefflich zuwege. Nun redet aber Christus von seinem Leib und Blut in unterschiedlicher Weise und beschreibt die Art der Gegenwärtigkeit nicht – wie sollen sie nun auf Grund einer unentschiedenen Sache mit Sicherheit beweisen, was sie wollen?

Wieso nun – werden sie nicht etwa, wenn es ihnen einmal zustoßen sollte, daß ihr Gewissen von einem ernsteren Empfinden gequält würde, alsbald mit ihren Schlußfolgerungen zergehen und zerschmelzen? Das wird nämlich dann geschehen, wenn sie sehen, daß ihnen das gewisse Wort Gottes mangelt, kraft dessen allein unsere Seelen standfest sind, wenn sie zur Rechenschaft gerufen werden, und ohne das sie gleich im ersten Augenblick zu wanken beginnen, es wird geschehen, wenn sie bedenken, daß ihnen die Lehre wie auch das Vorbild der Apostel entgegenstehen und daß sie ihre Sache aus sich allein heraus angefangen haben. Zu solchen Anstößen werden dann auch noch andere, nicht geringe Stachel kommen. Wieso – war es denn etwa eine so bedeutungslose Sache, Gott in dieser Gestalt anzubeten, daß uns nichts dergleichen vorgeschrieben ist? Durfte man etwa, wo es sich doch um die wahre Verehrung Gottes handelte, mit solcher Leichtfertigkeit etwas unternehmen, worüber man nirgendwo ein Wort zu lesen bekam? Nein, wenn sie mit der gebührenden Demut alle ihre Gedanken unter dem Worte Gottes gehalten hätten, dann hätten sie unzweifelhaft darauf gehört, was er selber gesagt hat: „Nehmet ... Esset ... Trinket“ – und sie hätten diesem Gebot Gehorsam geleistet, in dem er uns aufgibt, das Sakrament zu empfangen, nicht aber es anzubeten!

Wer aber, wie es von Gott geboten ist, das Sakrament ohne Anbetung nimmt, der ist sicher, daß er von Gottes Anweisung nicht abweicht – und wenn wir uns irgendein Werk vornehmen, so ist nichts besser als solche Sicherheit. Wer so handelt, der hat das Vorbild der Apostel (für sich), von denen wir nicht lesen, daß sie niedergefallen sind und angebetet haben, sondern daß sie, wie sie bei Tische saßen, das Sakrament empfangen und gegessen haben. Er hat die Gepflogenheit der apostolischen Kirche (für sich); denn da haben die Gläubigen, wie Lukas berichtet, nicht in der Anbetung, sondern im Brechen des Brotes Gemeinschaft gehalten (Apg. 2,42). Er hat die apostolische Lehre (für sich), vermöge deren Paulus die Kirche der Korinther unterwiesen hat, wobei er bezeugt: „Ich habe es von dem Herrn empfangen, das ich euch gegeben habe“ (1. Kor. 11,23).

35.  Знание этих вещей легко уведёт нас от плотского поклонения таинству, на котором иные настаивают в своей безумной дерзости. Эти люди рассуждают так: если в таинстве заключено тело, то вместе с телом заключены также душа и божественность, так как они нераздельны. Следовательно, в таинстве надлежит поклоняться Иисусу Христу.

Прежде всего, что они будут делать, если отказать им в так называемой конкомитанции? (Фома Аквинский. Сумма теологии, III, qu. 76. art. 1-3. Аквинат учит  что когда в таинстве вкушается хлеб, в нём «в силу природного сопутствия (concomitantia) присутствует всё тело (включая кровь, кости, нервы и т.д.).) Ведь как бы ни подчёркивали они абсурдность отделения души и божественности от тела, они не смогут убедить ни одного здравомыслящего человека в том, что тело Иисуса Христа есть Иисус Христос. А им кажется, что это следует из их силлогизмов. Но Иисус Христос говорит о своих теле и крови отдельно, не уточняя способа своего присутствия. Как же они могут выводить следствие из неопределённой посылки? Если их совесть начнёт одолевать какое-нибудь сильное искушение, не запутаются ли они в своих силлогизмах и не впадут ли в соблазн, увидев, что лишены твёрдого слова Божьего? Ибо оно одно поддерживает нашу душу, когда она призвана нечто осознать и осмыслить; а без него душа в любой момент может согрешить и погибнуть. Что будет с ними, когда они увидят, что учение и личный пример апостолов свидетельствуют против них, и обнаружат, что сами выдумали свои фантазии? А вместе с этой растерянностью придут и другие сомнения и угрызения совести. Разве это малозначительный факт - поклоняться Богу в такой форме, которой Он не предписывал нам? Допустимо ли с такой лёгкостью делать то, о чем умалчивает слово Божье, когда речь идёт о богослужении и Божьей славе? Но если бы изобретатели подобных силлогизмов с должным смирением сообразовывали все свои рассуждения со словом Божьим, они несомненно расслышали бы, что оно гласит: «Приимите, ядите, пейте» [Мф 26:26-27]. Тогда они повиновались бы этой заповеди, которая велит нам принимать таинство, а не поклоняться ему.

Поэтому те, кто принимает таинство, не поклоняясь ему (то есть делают так, как предписано Господом), уверены, что ни в чем не отступают от заповеди Божьей. Такая уверенность - наилучшее утешение, которое мы только можем иметь в любом начинании. У нас есть пример апостолов: они не поклонялись таинству, стоя на коленях, а сидя брали и ели его. И есть пример Апостольской Церкви, о которой св. Лука передаёт, что члены её общались не в поклонении, но в преломлении хлеба (Деян 2:42). Наконец, есть апостольское учение, которым св. Павел наставлял коринфскую Церковь, заявив, что принял его от самого Господа (1 Кор 11:23).

 

36. | Atque haec quidem eo tendunt, ut expendant pii lectoreso quam non tutum sit in rebus tam arduis a simplici Dei verbo ad cerebri nostri somnia evagarip. || Quae autem superius dicta sunt, omniq hac in re scrupulo liberare nos debent. Nam ut Christum illic rite apprehendant piae animae, in caelum erigantur necesse est. Quod si hoc sacramenti officium est, mentem hominis infirmam alioqui adiuvare, ut ad percipiendam spiritualium mysteriorum altitudinem sursum assurgat: qui in signo externo detinentur, a recta quaerendi Christi via aberrant. Quid ergo? superstitiosum esse cultum negabimus, quum sese homines coram pane prosternunt ut Christum illicr adorent? Huic malo proculdubio voluit obviare Nicena Synodus, quum vetuit nos humiliter attentos esse ad proposita symbola1. Nec alia causa institutum olim fuit ut ante consecrationem populus alta voce admoneretur 400 habere sursum corda1. || Ipsa quoque Scriptura, praeterquam quoda Christi ascensionem diligenter nobis enarratb, qua corporis sui praesentiam a conspectu nostro consuetudineque subduxitc: quo nobis omnem de eo carnalem cogitationem excutiatd, quoties ipsiuse meminit, mentibus sursum erigi iubetf, et ipsum in caelo quaerere sedentem in Patris dexterag [Coloss. 3. a. 2h]. Secundum hanc regulami erat potius spiritualiter in caelesti gloriak adorandus, quam excogitandum istud tam periculosum adorationis genus, plenum carnalis crassaeque de Deol opinionis. Quare qui sacramenti adorationem excogitarunt, eam non modom a seipsis somniarunt citra Scripturam, ubi nulla illiusn mentio ostendi potest (quae tameno non fuissetp praetermissa si Deo accepta foretq) || sed reclamante scriptura, suae sibi libidinis arbitrio Deum fabricati sunt, derelicto Deo vivente. Quid enim est idololatria, si hoc non est, dona pro datore ipso colere?r || Ubi dupliciter peccatum est; nam et honor Deo raptus ad creaturam traductus est: et ipse etiam in polluto ac profanato suo beneficio inhonoratus, dum ex sancto eius Sacramento factum est execrabile idolum. Nos e converso, ne in eandem incidamus foveam, aures, oculos, corda, mentes, linguas penitus defigamus in sacra Dei doctrina. Est enim ea Spiritus sancti optimi magistri schola, in qua sic proficitur, ut nihil sit aliunde asciscendum: ignorandum vero libenter quidquid in ea non docetur.

36. Toutes ces choses tendent à ce but, que les Chrestiens advisent bien quel dangier c’est que d’extravaguer en noz fantasies outre la parolle de Dieu quand il est question de choses si hautes et de telle importance. Or ce qui a esté traité jusques à ceste heure, nous doit delivrer de tout scrupule. Car nous avons monstré que l’homme Chrestien, pour bien recevoir Jesus Christ en la Cene, doit eslever son esprit et son ame au ciel. Et de fait, si l’office du Sacrement est d’aider l’entendement de l’homme, qui autrement est infirme, à ce qu’il se puisse eslever pour parvenir à la hautesse des mysteres celestes: ceux qui s’amusent au signe, se fourvoyent du droit chemin de bien chercher Jesus Christ. Qui est-ce donc qui niera que ce ne soit une superstition meschante, que les hommes s’agenouillent devant le pain, pour adorer là Jesus Christ? Il n’y a nulle doute que le Concile de Nice n’ait voulu obvier à un tel inconvenient, defendant aux Chrestiens de s’arrester et ficher leur entendement avec humilité aux signes visibles. Et n’y a point eu autre raison pourquoy on ait institué en l’Eglise ancienne, que le Diacre criast à haute voix et claire au peuple devant la consecration, que chacun eust le cœur en haut. Et mesme l’Escriture, outre ce qu’elle nous expose diligemment l’ascension de nostre Seigneur Jesus, quand elle fait mention de luy, elle nous exhorte d’eslever nos cœurs en haut (Col. 3:1), afin de nous retirer de toute cogitation charnelle. Suyvant donc ceste reigle, il le nous falloit plustost adorer spirituellement en la gloire des cieux, qu’inventer ceste si dangereuse forme d’adoration, procedant d’une resverie lourde et plus que charnelle, que nous concevons de Dieu et de Jesus Christ. Parquoy ceux qui ont controuvé l’adoration du Sacrement, ne l’ont pas seulement songé d’eux-mesmes outre l’Escriture, en laquelle il ne s’en peut trouver un seul mot, ce qui n’eust point esté oublié, si elle eust esté agreable à Dieu: mais aussi pleinement contre l’Escriture ils se sont forgé un dieu nouveau à leur poste, en delaissant le Dieu vivant. Car quelle idolatrie y a-il au monde, si ceste-là ne l’est, d’adorer les dons au lieu du donateur? En quoy mesme on a doublement failly. Car l’honneur a esté ravy à Dieu, pour le transferer à la creature. Et Dieu aussi a esté deshonnoré en ce qu’on a pollu et profané son don et benefice, quand de son sainct Sacrement on a fait une idole execrable. Nous aucontraire, afin que ne tombions en mesme fosse, fichons entierement noz aureilles, noz yeux, noz cœurs, noz pensées, noz langues en la tressacrée doctrine de Dieu. Car elle est l’escole du sainct Esprit tresbon maistre: en laquelle on profite tellement, qu’il n’est mestier d’y rien adjouster d’ailleurs, et est à ignorer volontiers tout ce qu’en icelle n’est point enseigné.

36. This adoration condemned. I. By Christ himself. II. By the Council of Nice. III. By ancient custom. IV. By Scripture. This adoration is mere idolatry.

The object of these remarks is to lead pious readers to reflect how dangerous it is in matters of such difficulty to wander from the simple word of God to the dreams of our own brain. What has been said above should free us from all scruple in this matter. That the pious soul may duly apprehend Christ in the sacrament, it must rise to heaven. But if the office of the sacrament is to aid the infirmity of the human mind, assisting it in rising upwards, so as to perceive the height of spiritual mysteries, those who stop short at the594external sign stray from the right path of seeking Christ. What then? Can we deny that the worship is superstitious when men prostrate themselves before bread that they may therein worship Christ? The Council of Nice undoubtedly intended to meet this evil when it forbade us to give humble heed to the visible signs. And for no other reason was it formerly the custom, previous to consecration, to call aloud upon the people to raise their hearts, sursum corda. Scripture itself, also, besides carefully narrating the ascension of Christ, by which he withdrew his bodily presence from our eye and company, that it might make us abandon all carnal thoughts of him, whenever it makes mention of him, enjoins us to raise our minds upwards and seek him in heaven, seated at the right hand of the Father (Col. 3:2). According to this rule, we should rather have adored him spiritually in the heavenly glory, than devised that perilous species of adoration replete with gross and carnal ideas of God. Those, therefore, who devised the adoration of the sacrament, not only dreamed it of themselves, without any authority from Scripture, where no mention of it can be shown (it would not have been omitted, had it been agreeable to God); but, disregarding Scripture, forsook the living God, and fabricated a god for themselves, after the lust of their own hearts. For what is idolatry if it is not to worship the gifts instead of the giver? Here the sin is twofold. The honour robbed from God is transferred to the creature, and God, moreover, is dishonoured by the pollution and profanation of his own goodness, while his holy sacrament is converted into an execrable idol. Let us, on the contrary, that we may not fall into the same pit, wholly confine our eyes, ears, hearts, minds, and tongues, to the sacred doctrine of God. For this is the school of the Holy Spirit, that best of masters, in which such progress is made,that while nothing is to be acquired anywhere else, we must willingly be ignorant of whatever is not there taught.

36. En dit alles strekt daartoe, dat de vrome lezers zouden overwegen, hoe gevaarlijk het is in zo moeilijke zaken van het eenvoudige Woord Gods naar de dromen onzer hersenen af te dwalen. En hetgeen boven gezegd is, moet ons in deze zaak van alle bezwaren bevrijden. Want opdat vrome zielen Christus in het Avondmaal naar behoren mogen aangrijpen, moeten ze in de hemel opgeheven worden. Indien dit de taak van het sacrament is, dat het 's mensen zwakke verstand helpt om op te klimmen tot het begrijpen van de hoogte der geestelijke verborgenheden, dan dwalen zij, die blijven hangen aan het uiterlijke teken, van de rechte weg om Christus te zoeken af. Wat dan? Zullen wij loochenen, dat het een superstitieuze dienst is, wanneer de mensen zich voor het brood nederwerpen, om Christus daar te aanbidden? Het concilie van Nicaea heeft ongetwijfeld dit kwaad willen tegengaan, toen het ons verbood ootmoedig onze aandacht te schenken aan de voorgestelde tekenen. En om geen andere reden is oudtijds ingesteld, dat het volk voor de consecratie met luide stem er toe vermaand werd de harten opwaarts te heffen. Ook de Schrift verhaalt ons niet alleen naarstig Christus' hemelvaart, waardoor Hij de tegenwoordigheid van zijn lichaam aan onze blik en onze omgang onttrokken heeft, maar om elke vleselijke gedachte aan Hem te verdrijven, beveelt ze ons ook, telkens als ze melding van Hem maakt, onze harten omhoog te heffen en Hem in de hemel te zoeken, zittende ter rechterhand des Vaders (Col. 3:1) Naar deze regel had men Hem veeleer geestelijk in de hemelse heerlijkheid moeten aanbidden, dan die zo gevaarlijke soort van aanbidding te verzinnen, die vol is van vleselijke en grove opvatting aangaande God. Daarom hebben zij, die de aanbidding van het sacrament hebben uitgedacht, die niet alleen uit zichzelf verzonnen zonder de Schrift, in welke geen enkele vermelding ervan kan worden aangetoond (die echter niet weggelaten zou zijn, wanneer ze Gode aangenaam geweest zou zijn), maar ze hebben ook tegen de Schrift in, naar goeddunken van hun eigen lust een God gefabriceerd, en de levende God verlaten. Want wat is afgodendienst, wanneer dit het niet is, de gaven te eren in plaats van de gever zelf. Daarin is dubbel gezondigd. Want de eer is Gode ontroofd en op het schepsel overgebracht, en Hijzelf is ook onteerd in zijn bezoedelde en ontheiligde weldaad, doordat van zijn heilig sacrament een verfoeilijke afgod gemaakt is. Laat ons daarentegen, opdat we niet in dezelfde kuil vallen, onze oren, ogen, harten, verstanden en tongen geheel en al hechten aan Gods heilige leer. Want zij is de school van de Heilige Geest, de beste Leermeester, in welke men zo vordert, dat men niets van elders behoeft te halen, en dat men gaarne onwetende blijft van hetgeen in haar niet onderwezen wordt.

36.

Diese Ausführungen haben nun den Zweck, daß der fromme Leser erwägen möge, wie gefährlich es ist, in so schwierigen Dingen von Gottes einfältigem Worte (abzugehen und) nach den Träumereien unseres Hirns umherzulaufen. Und was oben dargelegt wurde, das muß uns hierbei von jeglichem Bedenken freimachen. Denn 979 damit die frommen Seelen Christus im Abendmahl recht ergreifen, müssen sie zum Himmel emporgerichtet werden. Ist es doch das Amt dieses Sakraments, dem Verstand des Menschen, der sonst schwach ist, Hilfe zu bieten, damit er emporsteigt, um die Höhe der geistlichen Geheimnisse zu begreifen; wenn es aber so ist, dann irren die, welche bei dem äußeren Zeichen stehenbleiben, von dem rechten Wege, Christus zu suchen, ab. Wieso – wollen wir etwa leugnen, daß es eine abergläubische Verehrung ist, wenn sich Menschen vor dem Brote niederwerfen, um Christus darin anzubeten? Diesem falschen Tun hat unzweifelhaft die Synode von Nicäa entgegentreten wollen, als sie verbot, daß wir den uns vorgelegten Merkzeichen in Demut unsere Andacht zuwendeten. Und keine andere Ursache lag auch für die in alter Zeit bestehende Ordnung vor, daß das Volk vor der Weihe (Konsekration) mit lauter Stimme dazu ermahnt wurde, das Herz aufwärts zu richten (sursum corda!). Und auch die Schrift selber berichtet uns einerseits mit Fleiß von Christi Himmelfahrt, durch die er die Gegenwärtigkeit seines Leibes unserem Blick und dem Verkehr mit uns entzogen hat, außerdem aber will sie uns alles fleischliche Denken über ihn austreiben und gebietet deshalb allemal, wenn sie seiner Erwähnung tut, unseren Sinnen, sich nach oben zu richten und ihn im Himmel zu suchen, wo er zur Rechten des Vaters sitzt (Kol. 3,2). Nach dieser Regel hätte man ihn vielmehr geistlich in der himmlischen Herrlichkeit anbeten sollen, als sich diese so gefährliche Art von Anbetung auszudenken, die von einer fleischlichen, groben Meinung über Gott erfüllt ist.

Daher haben die, welche sich diese Anbetung des Sakraments ausgedacht haben, sie nicht nur aus sich selbst heraus erträumt, ohne die Schrift, in der sich keine Erwähnung derselben nachweisen läßt – und wenn dergleichen Gott wohlgefällig wäre, so wäre es doch nicht ausgelassen worden! –, nein, sie haben sich auch gegen den Widerspruch der Schrift nach ihrem eigenen willkürlichen Gutdünken einen Gott zurechtgemacht und dabei den lebendigen Gott verlassen. Denn was ist Abgötterei, wenn nicht dies, daß man die Gaben statt des Gebers selbst verehrt? Man hat sich also hier in zwiefacher Weise vergangen: einerseits hat man Gott die Ehre geraubt und sie auf die Kreatur übertragen, und andererseits hat man auch seine Wohltat befleckt und entheiligt und ihn dadurch entehrt, indem man aus seinem heiligen Sakrament einen widerlichen Abgott gemacht hat. Wir wollen demgegenüber, um nicht in die nämliche Fallgrube zu stürzen, unsere Augen, Ohren, Herzen, Sinne und Zungen voll und ganz an Gottes heilige Lehre geheftet sein lassen. Denn sie ist die Schule des besten Lehrmeisters, des Heiligen Geistes, in welcher man dergestalt Fortschritte macht, daß man von anderswoher nichts herbeizuholen braucht und mit Freuden nicht weiß, was in ihr nicht gelehrt wird.

36.  Всё это в конечном счёте побуждает христиан задуматься о том, насколько опасно блуждать в наших собственных фантазиях в отрыве от слова Божьего, когда речь идёт о столь возвышенных и важных вещах. Но сказанное до сих пор должно освободить нас от сомнений. Мы показали, что если христианин хочет должным образом стяжать Иисуса Христа в Вечере, то ему надлежит вознести разум и душу к Небу. В самом деле: коль скоро назначение таинства - укрепить немощный разум человека, дабы он мог подняться к высотам небесных тайн, то довольствующиеся внешним символом уклоняются от прямого пути, на котором следует искать Иисуса Христа. Кто же станет отрицать, что преклонять колена перед хлебом, поклоняясь в нём Иисусу Христу, значит предаться злостному суеверию? Нет никаких сомнений в том, что Никейский собор имел целью устранить подобное зло, когда запретил христианам сосредоточиваться смиренными помыслами на видимых знаках (Никейский собор (325), с. 20 (Hefele-Leclercq. Op. cit., v. 1, p. 618 s.) Этот канон, на который, по-видимому, ссылается Кальвин, просто предписывает (без какого-либо указания на евхаристию) молиться стоя, и то лишь по воскресеньям.).

Установление древней Церкви, предписывающее диакону громко и ясно взывать к народу перед освящением даров, также имеет целью помочь каждому христианину обратиться сердцем к видимым вещам. И Писание не только подробно изображает вознесение Господа нашего Иисуса, но и при всяком упоминании о Нём побуждает нас помышлять о горнем, дабы отвлечь нас от любых плотских помыслов (Кол 3:1-2). Следуя этому правилу, скорее надлежало бы духовным образом поклоняться Христу в небесной славе, чем изобретать столь опасную форму поклонения, берущую начало в грубой и более чем плотской фантазии о Боге и об Иисусе Христе.

Поэтому те, кто выдумал поклоняться таинству, не только измыслили это от себя, помимо Писания, где об этом не сказано ни слова (что не было бы упущено, если бы такое поклонение было угодно Богу). Они также вопреки Писанию в целом создали себе нового бога по собственному усмотрению, покинув Живого Бога. Ибо что есть поклонение дарам вместо Дарителя, как не идолопоклонство? В этом они дважды согрешили против Бога. Во-первых, они отняли честь у Бога, перенеся её на тварь. А во-вторых, нанесли Богу бесчестье тем, что запятнали и осквернили Его дар и благодеяние, превратив его священное таинство в омерзительный идол. Мы же остерегаемся упасть в ту же яму и поэтому всецело сосредоточиваем наш слух, зрение, сердце, помыслы и язык на пресвятом Божьем учении. Оно является для нас школой Святого Духа - превосходнейшего Учителя. Будучи наставлены в ней, мы не нуждаемся в дополнительных наставлениях. А всё то, что не содержится в этом учении, должно быть добровольно нами отвергнуто.

 

37. | Iam vero (ut superstitio rectos fines semel egressa, nullum peccandi finem facit) longe ulterius prolapsi sunt; ritus enim excogitarunt a Coenae institutione prorsus extraneos: in hoc tantum ut divinis honoribus signum afficerent. Christo, inquiunt, 401 hanc venerationem deferimus1. Primum, si in Coena hoc fieret, dicerem adorationem eam demuma esse legitimam quae non in signo residet, sed ad Christum in caelo sedentem dirigitur. Nunc vero quo praetextu se Christum in illo pane honorare iactant, quum nullam habeant huius rei promissionem? Consecrant hostiam, ut vocant, quam circunferant in pompa: quam spectandam, colendam, invocandam solenni spectaculo exhibeant. Quaero qua virtute putent esse rite consecratam; nempe verba illa proferent, Hoc est corpus meum. Ego vero contra obiiciam, simul dictum esse, Accipite et manducate. Neque id de nihilo faciam; quum enim praecepto annexa sit promissio, dico hanc sub illo ita inclusam, ut separata fiat omnino nulla. Id simili exemplo fiet clarius. Mandatum dedit Deus quum diceret, Invoca me; promissionem addidit, Exaudiam te [Psal. 50. c. 15]. Siquis invocato Petro aut Paulo, hac promissione glorietur, nonne omnes clamabunt eum perperam facereb? Et quid aliud, quaeso, faciunt qui omisso mandato de manducatione, mutilam promissionem abripiunt, Hoc est corpus meum, ut ea in alienos a Christi institutione ritus abutantur? Meminerimus ergo hanc promissionem iis esse datam, qui mandatum cum ea coniunctum observant: eos autem omni verbo destitui, qui Sacramentum alio transferunt. || Anteac disseruimus quomodo nostrae apud Deum fidei serviat sacrae Coenae mysteriumd 2. Quando autem tantam hice suae bonitatis largitatem, quantam prius enarravimus, non solumf nobis in memoriam Dominus revocat, sed quasi de manu in manum profertg et ad eam agnoscendam nos excitat: simul admonet ne tam effusae beneficentiaeh ingrati simus: quin potius eam quibus par est laudibus praedicemus, et gratiarum actione celebremus. Itaque quum sacramenti ipsius institutum Apostolis traderet, ut id in sui memoriam facerent docuit [Luc. 22. b. 19]. Quod Paulus interpretatur, Mortem Domini nuntiare [1. Cor. 11. f. 26]. Id autem esti publice atque uno simul omnes ore palam fateri, totam vitae ac salutis fiduciam in morte Domini positam nobis esse: ut nostra illum confessione glorificemus, et alios nostro exemplo ad dandam illi gloriam exhortemur. Hic apparet rursum quo sacramenti 402 scopus spectet: nempe ut nos in mortis Christi memoria exerceat. Quod enim iubemur mortem Domini annuntiare, donec ad iudicandum veniat, non aliud est nisi ut oris confessione praedicemus quod fides nostra in Sacramento agnovit: mortem scilicet Christi nostram esse vitam. Hic secundus esta Sacramenti usus, qui ad externam confessionem attinet.

37. Or comme la superstition apres avoir une fois outrepassé les limites n’a nulle fin, on s’est esgaré encore plus loin. Car on a forgé des façons et ceremonies qui ne convenoyent nullement à l’institution de la Cene, afin seulement d’honnorer le signe comme Dieu. Quand nons remonstrons cela à noz adversaires, ils disent que c’est à Jesus Christ qu’ils font cest honneur. Premierement, si cela se faisoit en la Cene, encore diroye-je que la vraye adoration ne se doit point adresser au signe, mais à Jesus Christ estant au ciel. Maintenant, puis que hors la Cene ils font leur fatras, quelles couleurs ont-ils, de dire qu’ils honnorent Jesus Christ dedans le pain, veu qu’ils n’ont nulle promesse pour eux? Ils consacrent leur hostie pour la porter en procession, pour la monstrer en pompe, pour la tenir pendue au ciboire, afin qu’on l’adore et qu’on l’invoque. Je leur demande en quelle vertu ils pensent qu’elle soit consacrée. Ils m’allegueront ceste parolle, Cecy est mon corps. Je leur repliqueray qu’il est quant et quant dit, Prenez et mangez: et auray bonne raison de ce faire. Car puis que la promesse est conjointe avec le commandement, je dy qu’elle est tellement enclose sous iceluy, que si on les separe elle est nulle. Cela s’entendra plus aisément par un exemple semblable. Nostre Seigneur nous a donné un commandement, en disant, Invoque moy: il a quant et quant adjousté la promesse, en disant, Je t’exauceray (Ps. 50:15). Si quelcun en invoquant sainct Pierre ou sainct Paul, se glorifioit de ceste promesse, chacun ne diroit-it point qu’il seroit fol et enragé? Or, je vous prie, que font autre chose ceux qui retrenchent ceste promesse de la Cene, où il est dit, Voicy mon corps, d’avec le commandement qui est annexé avec, pour user de façons de faire toutes estranges de l’institution de Christ? Qu’il nous souvienne donc que ceste promesse est donnée à ceux qui font et observent ce que Jesus Christ leur commande là: au contraire, que ceux qui transferent le commandement à autre usage, sont destituez de toute parolle de Dieu. Jusques icy nous avons traité comment ce Sacrement sert à nostre foy devant Dieu. Or puis que nostre Seigneur non seulement nous y reduit en memoire si grande largesse de sa bonté, mais nous la presente quasi de main en main, comme nous avons cy dessus declairé, et nous advertist de la recognoistre: pareillement il nous admonneste que ne soyons ingrats à une telle benignité qu’il y desploye: mais que plustost nous la magnifions par telles louanges qu’il est convenable, et la celebrions avec actions de graces. Pourtant quand il donnoit l’institution de ce Sacrement à ses Apostres, il leur commanda de le faire ainsi en la memoire de soy. Ce que sainct Paul interprete, Annoncer la mort du Seigneur (1 Cor. 11:26): c’est que publiquement et tous ensemble, comme d’une bouche, evidemment confessions toute nostre fiance de vie et de salut estre en la mort du Seigneur: afin que par nostre confession nous le glorifions, et par nostre exemple exhortions les autres de lui donner aussi mesme gloire. Icy nous voyons derechef où tend le but du Sacrement: c’est assavoir à nous exercer en la memoire de la mort de Jesus Christ. Car ce qui nous est commandé d’annoncer la mort du Seigneur jusques à ce qu’il viendra au jugement, n’est autre chose sinon que nous declairions par confession de bouche, ce que nostre foy a recognu au Sacrement: c’est assavoir que la mort de Jesus Christ est nostre vie. C’est-cy le second usage de ce Sacrement, qui appartient à la confession exterieure.

37. This adoration inconsistent with the nature and institution of the sacrament. Ends for which the sacrament was instituted.

Then, as superstition, when once it has passed the proper bounds, has no end to its errors, men went much farther; for they devised rites altogether alien from the institution of the Supper, and to such a degree that they paid divine honours to the sign. They say that their veneration is paid to Christ. First, if this were done in the Supper, I would say that that adoration only is legitimate which stops not at the sign, but rises to Christ sitting in heaven. Now,under what pretext do they say that they honour Christ in that bread, when they have no promise of this nature? They consecrate the host, as they call it, and carry it about in solemn show, and formally exhibit it to be admired, reverenced, and invoked. I ask by what virtue they think it duly consecrated? They will quote the words, “This is my body.” I, on the contrary, will object, that it was at the same time said, “Take, eat.” Nor will I count the other passage as nothing; for I hold that since the promise is annexed to the command, the former is so included under the latter, that it cannot possibly be separated from it. This will be made clearer by595an example. God gave a command when he said, “Call upon me,” and added a promise, “I will deliver thee” (Psal. 50:15). Should any one invoke Peter or Paul, and found on this promise, will not all exclaim that he does it in error? And what else, pray, do those do who, disregarding the command to eat, fasten on the mutilated promise,“This is my body,” that they may pervert it to rites alien from the institution of Christ? Let us remember, therefore, that this promise has been given to those who observe the command connected with it, and that those who transfer the sacrament to another end have no countenance from the word of God. We formerly showed how the mystery of the sacred Supper contributes to our faith in God. But since the Lord not only reminds us of this great gift of his goodness, as we formerly explained, but passes it, as it were, from hand to hand, and urges us to recognise it, he, at the same time, admonishes us not to be ungrateful for the kindness thus bestowed, but rather to proclaim it with such praise as is meet, and celebrate it with thanksgiving. Accordingly, when he delivered the institution of the sacrament to the apostles, he taught them to do it in remembrance of him, which Paul interprets, “to show forth his death” (1 Cor. 11:26). And this is, that all should publicly and with one mouth confess that all our confidence of life and salvation is placed in our Lord’s death, that we ourselves may glorify him by our confession, and by our example excite others also to give him glory. Here, again, we see what the aim of the sacrament is—namely, to keep us in remembrance of Christ’s death. When we are ordered to show forth the Lord’s death till he come again, all that is meant is, that we should, with confession of the mouth, proclaim what our faith has recognised in the sacrament—viz. that the death of Christ is our life. This is the second use of the sacrament, and relates to outward confession.

37. Maar evenals de superstitie, wanneer ze eenmaal buiten de juiste grenzen getreden is, geen einde maakt aan het zondigen, zo zijn ze nog verder afgegleden. Want ze hebben ceremoniën uitgedacht, die geheel vreemd zijn aan de instelling van het Avondmaal: en dat alleen om aan het teken Goddelijke eer te bewijzen. Aan Christus, zeggen zij, brengen wij deze verering. In de eerste plaats, indien dit bij het Avondmaal gebeurde, zou ik zeggen, dat eerst die aanbidding wettig zou zijn, die niet aan het teken blijft hangen, maar zich richt op Christus, die in de hemel zit. Maar onder welk voorwendsel zullen ze nu zeggen, dat ze Christus in dat brood eren, daar ze aangaande die zaak geen enkele belofte hebben? Zij consecreren een hostie, zoals zij die noemen, om die in processie rond te dragen en om die in het openbaar ten toon te stellen om gezien, geëerd en aangeroepen te worden. Ik vraag door welke kracht ze menen, dat die hostie behoorlijk geconsecreerd is. Wel, ze zullen die woorden te voorschijn halen: "Dit is mijn lichaam". Maar ik zal daartegen inbrengen, dat tegelijkertijd gezegd is: "Neemt en en eet." En dat zal ik niet doen zonder grond. Want daar de belofte aan het gebod verbonden is, zeg ik, dat ze daarin zo ingesloten is, dat ze, wanneer ze ervan gescheiden wordt, geheel en al te niet gaat. Dit zal door een gelijk voorbeeld duidelijker worden. God heeft een gebod gegeven, toen Hij zeide: "Roep Mij aan"; Hij heeft er een belofte aan toegevoegd: "en Ik zal u verhoren." Indien nu iemand Petrus of Paulus aanriep, en zou roemen op deze belofte, zouden dan allen niet roepen, dat hij verkeerd doet? En wat anders, vraag ik u, doen zij, die met terzijdelating van het gebod aangaande het eten, de daardoor verminkte belofte aangrijpen: "Dit is mijn lichaam", om die te misbruiken tot ceremoniën, die vreemd zijn aan de instelling van Christus! Laat ons dus bedenken, dat deze belofte aan hen gegeven is, die het met haar verbonden gebod in acht nemen; maar dat van elk woord verstoken worden degenen, die het sacrament elders heen overbrengen. Tevoren hebben wij uiteengezet, hoe het sacrament van het heilig Avondmaal onze trouw bij God dient. En wanneer de Here door dit sacrament de milddadigheid zijner goedheid, die zo groot is, als wij vroeger hebben uiteengezet, niet alleen ons in de herinnering terugroept, maar haar ook als het ware van hand tot hand overlevert en ons opwekt om haar te erkennen, dan vermaant Hij ons ook, dat wij niet ondankbaar zullen zijn voor zijn zo overvloedige weldadigheid, maar haar veeleer met passende lof verheffen zullen en met dankzegging verheerlijken. Daarom heeft Hij, toen Hij de instelling van het sacrament aan de apostelen gaf, hun geleerd, dat zij het tot zijn gedachtenis zouden doen. Hetgeen Paulus uitlegt als de dood des Heren verkondigen (1 Cor. 11:26) En dit is openlijk en allen gezamenlijk als met één mond belijden, dat ons ganse vertrouwen op het leven en de zaligheid gelegen is in de dood des Heren, om Hem door onze belijdenis te verheerlijken en door ons voorbeeld anderen er toe op te wekken Hem ere toe te brengen. Hier blijkt wederom waartoe het sacrament dient, namelijk om ons te oefenen in de herinnering aan Christus' dood. Want dat ons bevolen wordt de dood des Heren te verkondigen, totdat Hij komt om te oordelen, is niets anders dan dat wij door de belijdenis van onze mond vermelden hetgeen ons geloof in het sacrament bekend heeft, namelijk dat Christus' dood ons leven is. Dit is het tweede gebruik van het sacrament, dat behoort tot de uiterlijke belijdenis.

37.

Aber, wie ja der Aberglaube, wenn er einmal die rechten Grenzen überschritten hat, mit Sündigen kein Ende macht, so ist man noch wesentlich weiter gegangen: man hat sich Gebräuche ausgedacht, die mit der Einsetzung des Abendmahls schlechterdings nichts zu tun haben, und zwar einzig zu dem Zweck, um dem Zeichen göttliche Ehren zu erweisen. Man sagt zwar: wir erweisen doch Christus diese Verehrung. Da antworte ich aber erstens: wenn das wirklich beim Abendmahl geschähe, so würde ich behaupten, daß nur die Anbetung rechtmäßig ist, die nicht bei dem Zeichen stehenbleibt, sondern sich auf Christus richtet, der im Himmel seinen Sitz hat. Unter welchem Vorwand behaupten sie nun aber, in diesem Brote Christus zu ehren, wo sie doch keine Verheißung darüber besitzen? Sie weihen die Hostie, wie sie sie nennen, um sie mit Prunk (in der Prozession) umherzutragen und um sie zum Beschauen, Verehren und Anrufen in öffentlichem Schauspiel auszustellen. Ich frage, vermöge welcher Kraft denn diese Hostie nach ihrer Meinung rechtmäßig geweiht ist. Sie werden dann allerdings die Worte vorbringen: „Das 980 ist mein Leib.“ Demgegenüber aber mache ich den Einwand, daß doch zugleich auch gesagt ist: „Nehmet hin und esset.“ Und das tue ich nicht ohne Sinn; denn die Verheißung ist mit dem Gebot verbunden, und ich behaupte, daß sie dergestalt in das Gebot eingeschlossen ist, daß sie bei ihrer Ablösung davon völlig zu nichts wird. Das wird durch ein ähnliches Beispiel deutlicher werden. Gott gab ein Gebot, als er sprach: „Rufe mich an“, und er fügte die Verheißung hinzu, „so will ich dich erhören“ (Ps. 50,15; Schluß nicht Luthertext). Wenn nun jemand den Petrus oder Paulus anriefe und sich dann dieser Verheißung rühmte – würden dann nicht alle Leute laut erklären, daß er verkehrt handelte? Was tun nun die Menschen anderes, so frage ich, die das Gebot, in dem uns das Essen befohlen wird, beiseite lassen und dann die verstümmelte Verheißung herausreißen: „Das ist mein Leib“, um sie für Gebräuche zu mißbrauchen, die mit Christi Stiftung nichts zu tun haben? Wir wollen also bedenken, daß diese Verheißung solchen gegeben ist, die das mit ihr verbundene Gebot halten, daß aber die, welche von dem Sakrament einen anderen Gebrauch machen, jeglichen Wortes ermangeln.

Der wahre Segen des Abendmahls

Oben haben wir davon gesprochen, in welcher Weise das Geheimnis (Sakrament) des heiligen Abendmahls (1.) unserem Glauben vor Gott dienlich ist. Wenn uns aber der Herr hier den Reichtum seiner Güte in der Fülle, die wir oben dargelegt haben, nicht nur ins Gedächtnis zurückruft, sondern sie gleichsam aus seiner Hand in unsere legt und uns ermuntert, sie zu erkennen, so ermahnt er uns damit zugleich (2.), solcher überströmenden Wohltätigkeit gegenüber nicht undankbar zu sein, sondern sie vielmehr mit dem ihr billig zukommenden Lob zu preisen und mit Danksagung zu verherrlichen. Als er daher den Aposteln die Stiftung dieses Sakraments übergab, da lehrte er sie: „Das tut zu meinem Gedächtnis“ (Luk. 22,19). Und Paulus legt das so aus, sie sollten „des Herrn Tod verkündigen“ (1. Kor. 11,26). Das bedeutet aber, daß wir alle öffentlich und aus einem Munde vor aller Welt bekennen, daß für uns die ganze Zuversicht auf Leben und Seligkeit auf dem Tode des Herrn beruht, damit wir ihn mit unserem Bekenntnis verherrlichen und andere durch unser Beispiel dazu ermuntern, ihm die Ehre zu geben. Hier wird wiederum deutlich, wo der Richtpunkt des Sakraments liegt: es soll uns in dem Gedächtnis des Todes Christi üben. Wenn uns aber Paulus gebietet, „des Herrn Tod zu verkündigen“, „bis daß er“ zum Gericht „kommt“ (1. Kor. 11,26), so bedeutet das nichts anderes, als daß wir mit dem Bekenntnis unseres Mundes aussprechen sollen, was unser Glaube im Sakrament erkannt hat, nämlich daß Christi Tod unser Leben ist. Das ist die zweite Wirkweise (usus) des Sakraments, die sich auf das äußere Bekenntnis bezieht.

37.  Но суеверие, однажды преступив границы, не знает конца. Наши противники впали в ещё большее заблуждение, выдумав обряды и церемонии, абсолютно несообразные Вечери и преследующие лишь одну цель - почтить символ, словно самого Бога. Если мы упрекнём в этом наших противников, они ответят, что почитание воздаётся Иисусу Христу. Но, во-первых, если бы это имело место во время Вечери, я всё равно сказал бы, что истинное поклонение подобает обращать не к символу, но к Иисусу Христу, сущему на Небесах. А так как они предаются этим нелепым затеям помимо Вечери, какие у них основания заявлять, будто они почитают Иисуса Христа, заключённого в хлеб? Ведь у них нет даже никаких обетований на этот счет. Они освящают свои жертвенные дары, чтобы пронести их в процессии, торжественно выставить, подвесить в дароносице - и всё для того, чтобы поклоняться дарам и взывать к ним. Я спрошу своих противников, в силу чего, по их мнению, освящаются дары? Они сошлются на слова: «Сие есть Тело Моё ...» Я же отвечу, что следом сразу же говорится: «Приимите, ядите», - и буду прав. Ибо ввиду того, что обетование сопряжено с заповедью, я утверждаю: оно таким образом заключено в заповеди, что в отрыве от неё утрачивает силу. Это станет понятнее из сходного примера. Так, Господь дал нам заповедь: «призови Меня» и тут же обетование: «Я избавлю тебя» (Пс 49/50:15). Однако если кто-нибудь вздумает сослаться на это обетование, призывая св. Петра или св. Павла, не сочтут ли такого человека безумцем? Но разве не точно так же поступают те, кто отсекает обетование Вечери: «Сие есть Тело Моё ...» - от приданной ему заповеди и прибегает к действиям, совершенно чуждым установлению Христову? Вспомним о том, что это обетование было дано тем, кто соблюдает заповедь Иисуса Христа. И наоборот: люди, произвольно изменяющие способ применения заповеди, отлучаются от слова Божьего.

До сих пор мы говорили о том, каким образом таинство причастия служит исповеданием нашей веры перед Богом. Однако посредством этого таинства Господь не только напоминает нам о преизбытке своей благости, но как бы даёт нам эту благость из рук в руки (о чём было сказано выше), побуждая нас принять её. В то же время Он призывает нас не быть неблагодарными к подобному благоволению, но возвеличить его подобающими хвалами и прославить благодарением. Поэтому Господь, давая установленные таинства, велит апостолам следовать Ему в воспоминание о Себе (Лк 22:19). Св. Павел называет это «возвещать смерть Господню» (1 Кор 11:26). Другими словами, это значит публично и всенародно, как бы едиными устами, исповедовать, что вся наша надежда на жизнь и спасение заключена в смерти Господней, исповедовать, чтобы прославить Его и побудить других людей также воздавать Ему славу. Здесь перед нами опять-таки раскрывается цель таинства: упражнять нас в памятовании о смерти Иисуса Христа. Ибо заповедь возвещать смерть Господню, пока Он не придёт в Судный день, означает наш долг исповедовать устами то, что вера узнаёт в таинстве: что смерть Иисуса Христа есть наша жизнь. Таково второе предназначение Таинства Вечери, касающееся внешнего исповедания.

 

38. Tertio et exhortationis vice nobis Dominus esse voluit: qua non aliab vehementius || cum ad puritatem et sanctimoniam vitae, tum veroc || ad charitatem, pacem, consensum animare nos inflammareque possetd. Nam sic suum illic corpus nobis Dominus communicat, ut unum prorsus nobiscum fiat, nosque cum illo. Porro, quum nonnisi unum illi corpus sit, cuius nos omnes participes facit, necesse est et nos omnes unum corpus huiusmodi participatione fieri. Quam unitatem repraesentat panis qui in sacramentoe exhibetur, qui velut ex multis granis confectus est, sic inter sef commixtisg ne alterum ab altero discernere liceat: in hunc modum et nos tanta animorum consensione coniunctos connexosque esse decet, nequid dissidii aut divisionis intercedat1. Id Pauli verbis explicari malo: Calix (inquit) benedictionis, cui benedicimus, communicatio est sanguinis Christi: et panis benedictionis quem frangimus, participatio est corporis Christi. Itaque unum corpus sumus omnes, qui de uno pane participamus [1. Co. 10. d. 16]2. Praeclare vero in Sacramento profecerimus, si impressa insculptaque animis nostris fuerit haec cogitatio, non posse a nobis quenquam ex fratribus laedi, contemni, reiici, violarih, aut ullo modo offendi, quin simul in eo Christum laedamus, spernamus, violemus nostris iniuriisi: non posse nos a fratribus dissidere, quin simul a Christo dissideamus: Christum a nobis diligi non posse, quin diligatur in fratribus: qualem corporis nostri curam gerimus, talem fratrum quoque gerendam, qui membra sunt corporis nostri: quomodo nulla corporis nostri pars aliquo doloris sensu tangitur, qui non in alias omnes diffundatur: ita non ferendum esse fratrem malo aliquo affici, cuius non et ipsi compassione tangamur. Quamobrem non 403 abs re Augustinus toties sacramentum hoc appellat charitatis vinculum1. Quis enim acrior admoveri stimulus poterat ad excitandam mutuam inter nos charitatem, quam dum Christus se ipsum nobis donans, non modo suo nos exemplo, ut alter alteri nos mutuo devoveamus ac tradamus invitat2: sed quatenus se facit omnium communem, nos quoque omnes unum in se ipso esse facit.

38. Tiercement nostre Seigneur a voulu qu’il nous soit pour exhortation: qui est telle, que nulle autre ne nous pourroit de plus grande vehemence inciter et enflamber à charité, paix et union. Car nostre Seigneur ainsi nous communique là son corps, qu’il est entierement fait un avec nous, et nous avec luy. Or puis qu’il n’a qu’un corps, duquel il nous fait tous participans, il faut necessairement que par ceste participation nous soyons faits aussi tous ensemble un corps, laquelle unité nous est representée par le pain qui nous est offert au Sacrement. Car comme il est fait de plusieurs grains de blé, qui y sont tellement meslez et confuz ensemble, qu’on ne pourroit discerner ne separer l’un de l’autre: en ceste maniere nous devons aussi estre par accord de volonté tellement conjoincts et assemblez entre nous, qu’il n’y ait aucune noise ne division. Ce que j’aime mieux estre expliqué par les parolles de sainct Paul: La couppe, dit-il, de benediction laquelle nous benissons, est la communication du sang de Christ: et le pain de benediction que nous rompons, est la participation du corps de Christ (1 Cor. 10:16). Doncnous sommes un mesme corps, nous tous qui participons d’un mesme pain. Nous aurons beaucoup profité au Sacrement, si ceste cognoissance est engravée et imprimée dedans noz cœurs, que nul des freres ne peut estre de nous mesprisé, rejecté, violé, blessé, ou en aucune maniere offensé, que semblablement nous ne blessions, mesprisions, ou offensions en luy Jesus Christ, et le violions par noz injures: que nous ne pouvons avoir discord ne division avec noz freres, que ne discordions et soyons divisez de Jesus Christ: que Jesus Christ ne peut estre aimé de nous, que nous ne l’aimions en nos freres: que telle solicitude et soin que nous avons de nostre propre corps, nous le devons aussi avoir de nos freres, qui sont membres de nostre corps: que comme nulle partie de nostre corps ne peut souffrir aucune douleur que le sentiment n’en soit espandu en toutes les autres: aussi nous ne devons endurer que nostre frere soit affligé de quelque mal, duquel nous ne portions pareillement nostre part par compassion. Et pourtant non sans cause sainct Augustin a si souvent appellé ce Sacrement, Lien de charité. Car quel aiguillon pourroit estre plus aspre et plus piquant à nous inciter d’avoir mutuelle charité entre nous, que quand Jesus Christ, en se donnant à nous, non seulement nous convie et nous monstre par son exemple que nous nous donnions et exposions mutuellement les uns pour les autres, mais d’autant qu’il se fait commun à tous, il nous fait aussi vrayement estre tous un en luy?

38. Ends for which the sacrament was instituted.

Thirdly, The Lord intended it to be a kind of exhortation, than which no other could urge or animate us more strongly, both to purity and holiness of life, and also to charity, peace, and concord. For the Lord there communicates his body so that he may become altogether one with us, and we with him. Moreover, since he has only one body of which he makes us all to be partakers, we must necessarily, by this participation, all become one body. This unity is represented by the bread which is exhibited in the sacrament. As it is composed of many grains, so mingled together, that one cannot be distinguished from another; so ought our minds to be so cordially united, as not to allow of any dissension or division. This I prefer giving in the words of Paul: “The cup of blessing which we bless, is it not the communion of the blood of Christ? The bread which we break, is it not the communion of the body of Christ? For we being many, are one bread and one body, for we are all partakers of that one bread” (1 Cor. 10:15, 16). We shall have profited admirably in the sacrament, if the thought shall have been impressed and engraven on our minds, that none of our brethren is hurt, despised,596rejected, injured, or in any way offended, without our, at the same time, hurting, despising, and injuring Christ; that we cannot have dissension with our brethren, without at the same time dissenting from Christ; that we cannot love Christ without loving our brethren; that the same care we take of our own body we ought to take of that of our brethren, who are members of our body; that as no part of our body suffers pain without extending to the other parts, so every evil which our brother suffers ought to excite our compassion. Wherefore Augustine not inappropriately often terms this sacrament the bond of charity. What stronger stimulus could be employed to excite mutual charity, than when Christ, presenting himself to us, not only invites us by his example to give and devote ourselves mutually to each other, but inasmuch as he makes himself common to all, also makes us all to be one in him.

38. In de derde plaats heeft de Here gewild, dat het ons zou zijn tot een vermaning: en door geen andere zouden wij krachtiger bezield en ontvlamd kunnen worden zowel tot reinheid en heiligheid des levens, alsook tot liefde, vrede en eendracht. Want de Here geeft ons in dit sacrament zo deel aan zijn lichaam, dat het geheel een met ons wordt en wij met zijn lichaam. Verder, daar Hij slechts één lichaam heeft, waarvan Hij ons allen deelgenoten maakt, is het nodig, dat ook wij door zulk een deelachtigheid allen één lichaam worden. En die eenheid stelt het brood ons voor ogen, dat in het sacrament gegeven wordt, en dat uit veel graankorrels gemaakt is, die zo vermengd zijn, dat men de ene niet van de andere kan onderscheiden: op deze wijze moeten ook wij door een zo grote eendrachtigheid van gemoed verenigd en verbonden zijn, dat er geen tweedracht of verdeeldheid tussen ons komt. Dit zie ik liever verklaard door de woorden van Paulus (1 Cor. 10:16) die zegt: "De drinkbeker der dankzegging, die wij zegenen, is de gemeenschap des bloeds van Christus; en het brood der dankzegging, dat wij breken, is de gemeenschap des lichaams van Christus. Zo zijn wij allen één lichaam, dewijl wij ééns brood deelachtig zijn." En wij zullen uitnemend in het sacrament gevorderd zijn, wanneer in onze harten deze gedachte ingedrukt en ingegraveerd is, dat wij niemand van onze broederen kunnen beledigen, minachten, verwerpen, schenden, of op enige wijze kwetsen, zonder dat wij tegelijk in Hem Christus kwetsen, verachten en schenden door onze onrechtvaardige bejegening; dat wij niet met onze broederen onenig kunnen zijn, zonder tegelijk onenig te zijn met Christus; dat wij Christus niet kunnen beminnen, zonder Hem te beminnen in de broederen; dat wij zulk een zorg als we dragen voor ons lichaam, ook moeten dragen voor onze broederen, die leden zijn van ons lichaam, dat we, evenals geen enkel deel van ons lichaam door enig gevoel van smart wordt aangeraakt, zonder dat het zich ook door alle andere delen verspreidt, het zo ook niet mogen dulden, dat een broeder enig kwaad lijdt, zonder dat ook wijzelf door medelijden met hem worden geroerd. Daarom noemt Augustinus niet zonder reden dit sacrament zo dikwijls een band der liefde. Want welke scherpe prikkel kon gebruikt worden om de onderlinge liefde onder ons op te wekken dan deze, dat Christus, zich zelf aan ons schenkende, ons niet alleen door zijn voorbeeld uitnodigt om ons wederkerig aan elkander te wijden en over te geven, maar ook, inzoverre als Hij zich van allen gemeen maakt, maakt, dat wij allen één zijn in Hem.

38.

(3.) Zum dritten soll uns das Abendmahl nach dem Willen des Herrn auch als Ermahnung dienen, und es gibt keine andere, durch die wir kräftiger zur Reinheit und Heiligkeit unseres Lebens wie auch zur Liebe, zum Frieden und zur Eintracht ermuntert und entflammt werden könnten. Denn der Herr gibt uns im Abendmahl dergestalt Anteil an seinem Leibe, daß er mit uns ganz eins wird und wir mit ihm. Wie nun er nur einen Leib hat, dessen er uns alle teilhaftig macht, so müssen auch notwendig wir alle durch solches Teilhaben zu einem Leibe werden. Diese Einheit veranschaulicht das Brot, das uns im Sakrament dargereicht wird: es setzt sich gleichsam aus vielen Körnern zusammen, die unter sich dermaßen vermengt sind, daß man keines mehr von dem anderen unterscheiden kann; auf die gleiche Weise gebührt es sich auch, daß wir in solcher Herzenseintracht verbunden und vereinigt sind, daß keinerlei Zwietracht oder Entzweiung dazwischentritt. Das will ich lieber mit den Worten des Paulus auseinandersetzen; er sagt: „Der gesegnete Kelch, welchen wir segnen, ist der nicht die Gemeinschaft des Blutes Christi? Das Brot, das wir brechen, ist das nicht die Gemeinschaft des Leibes Christi? ... So sind 981 wir viele ein Leib, dieweil wir alle eines Brotes teilhaftig sind“ (1. Kor. 10,16f.). Wir haben aber dann beim Sakrament herrlich viel gelernt, wenn in unseren Herzen der Gedanke festgeprägt und eingegraben ist: wir können keinen unter unseren Brüdern verletzen, verachten, von uns stoßen, schmählich behandeln oder auf irgendeine Weise kränken, ohne daß wir zugleich in ihm Christus mit unseren Ungerechtigkeiten verletzen, verachten und schmählich behandeln, wir können nicht mit unseren Brüdern in Zwietracht leben, ohne zugleich mit Christus in Zwietracht zu sein, wir können Christus nicht lieben, ohne daß wir ihn in unseren Brüdern lieben; die Sorge, die wir um unseren Leib tragen, müssen wir auch an unsere Brüder wenden, die doch Glieder an unserem Leibe sind, und wie kein Stück unseres Leibes von irgendeinem Schmerzempfinden berührt wird, das sich nicht zugleich auf alle anderen übertrüge, so können wir es auch nicht ertragen, daß ein Bruder von irgendeinem Übel befallen wird, das wir nicht auch selbst mit ihm durchlitten. Daher ist es nicht ohne Sinn, daß Augustin dies Sakrament so oft als Band der Liebe bezeichnet. Denn was könnte wohl für ein schärferer Ansporn angewendet werden, um unter uns die gegenseitige Liebe zu erwecken, als daß Christus sich selbst für uns hingibt und uns damit nicht nur durch sein Vorbild dazu auffordert, uns einander zu weihen und hinzugeben, sondern auch, insofern er sich allen gemein macht, dahin wirkt, daß wir alle eins sind in ihm?

38.  В-третьих, Господь пожелал, чтобы это таинство стало для нас как бы призывом, ибо оно сильнее, чем любое другое средство, пробуждает в нас ревностное стремление к любви, миру и единению. В нём Господь сообщает нам своё тело таким образом, что оно всецело становится одним с нами, а мы - одним с ним. Но так как есть лишь одно тело, причастниками которого делает нас Христос, мы обязательно, в силу этого причастия, также должны образовать в совокупности единое тело. Единство этого тела символизирует для нас хлеб, предлагаемый в таинстве. Подобно тому как хлеб состоит из множества пшеничных зёрен, смешанных и слившихся воедино до полной неразличимости и нераздельности, - так и мы должны через согласие воль сопрячься и соединиться таким образом, чтобы не иметь между собой никаких раздоров и разделений. Лучше всего эта мысль выражена у св. Павла: «Чаша благословения, которую благословляем, не есть ли приобщение Крови Христовой? Хлеб, который преломляем, не есть ли приобщение Тела Христова? Один хлеб, и мы многие одно тело; ибо все причащаемся от одного хлеба» (1 Кор 10:16-17).

Мы извлекли как бы большую пользу из таинства, если бы твёрдо помнили в душе: презирая, отвергая, подвергая насилию или оскорбляя любого из братьев, мы неизбежно оскорбляем, презираем и подвергаем насилию Иисуса Христа. Вступая в споры и пререкания с братьями, мы спорим и ссоримся с Иисусом Христом. Любить Иисуса Христа можно только тогда, когда мы любим Его в наших братьях. Такую же заботу и попечение, какие мы проявляем о нашем собственном теле, мы должны иметь и о братьях, как о членах нашего тела. Как страдание одной части нашего тела распространяется на все остальные, так и несчастье, постигшее брата, не может не ощущаться нами (в силу сострадания), словно отчасти наше собственное несчастье. И поэтому св. Августин не без основания столь часто именует это таинство связью любви.

Ибо что сильнее и неотступнее могло бы подвигнуть нас ко взаимной любви, чем пример Иисуса Христа? Отдавая нам Себя, Он не только подвигает ко взаимной самоотдаче, но, сделавшись общим для всех, Он и нас поистине соединяет в Себе в одно.

 

39. | Hinc autem optime confirmatur quod alibi dixi3, rectam Sacramenti administrationem non absque verbo constarea. Quaecunque enim ex Coena nobis provenit utilitas, verbum requirit; siveb in fide confirmandi sumus, sive in confessione exercendi, sive excitandi ad officium, praedicationec opus est. Nihil ergo magis praeposterum fieri in Coena potest, quam si vertatur in mutam actionem: quod sub Papae tyrannide factum est. Totam siquidem vim consecrationis a Sacerdotis intentione pendere voluerunt4, quasi hoc nihil ad populum pertineret, cui mysterium maxime explicari oportuerat. Inde autem natus est hic error, quod non observabant promissiones illas quibus conficitur consecratio, non ad elementa ipsa, sed ad eos qui recipiunt, destinari. Atqui non panem alloquitur Christus, ut corpus suum fiat: sed discipulos iubet manducare atque illis corporis et sanguinis sui communicationem pollicetur. Nec alium ordinem docet Paulus, quam ut una cum pane et calice promissiones fidelibus offerantur. Ita est sane. Non hic magicam aliquam incantationem imaginari nos decet, ut satis sit verba demurmurasse, quasi ab elementis exaudiantur: sed verba illa vivam praedicationem esse intelligamus, quae auditores aedificet, quae intus penetret in eorum animos, quae cordibus imprimatur ac insideat, quae efficaciam in complemento eius quod promittit exerat. His rationibus clare patetd, repositionem Sacramenti, quam nonnulli urgent ut aegrotis extra ordinem distribuatur5, inutilem esse. Aut enim sine recitatione institutionis 404 Christi accipient, aut minister una cum signo veram mysterii explicationem coniunget. In silentio est abusus ac vitiuma. Si referuntur promissiones et mysterium enarratur, ut cum fructu recipiant qui recepturi sunt, non est quod dubitemus hanc esse veram consecrationem. Quorsum igitur evadet altera, cuius vis ad aegrotos usque non pervenitb? Sed enimc qui sic faciunt, habent veteris Ecclesiae exemplum1. Fateor; verum in re tanta, et in qua non sine magno periculo erratur, nihil tutius est quam ipsam veritatem sequi.

39. Et de là appert tresbien ce que j’ay dit cy dessus, que la vraye administration des Sacremens consiste en la Parolle. Car toute l’utilité qui nous revient de la Cene, requiert que la Parolle y soit quant et quant. S’il est question de nous confermer en foy, ou de nous exercer en la protestation de nostre Chrestienté, ou de nous exhorter à saincte vie, il faut que la Parolle vienne en avant. C’est donc une chose plus que perverse, quand on convertist la Cene en une façon de faire muette et sans predication, comme il en a esté fait sous la tyrannie du Pape. Car ils ont obtenu que toute la consecration dependoit de l’intention du Prestre: comme si cela n’appartenoit rien au peuple, auquel le mystere devoit estre exposé. Or l’erreur est venu de ce qu’on n’a point consideré que les promesses, desquelles la consecration depend, ne s’adressent point aux signes, mais à ceux qui les reçoyvent. Or Jesus Christ ne parle point au pain, pour luy commander qu’il devienne son corps: mais il commande à ses disciples d’en manger, et leur promet que ce leur sera un tesmoignage de la communion de son corps. Et sainct Paul ne nous enseigne point autre ordre, que d’offrir et prononcer les promesses aux fideles, en leur donnant le pain et le calice. Et de fait il est ainsi. Car il ne nous faut point icy imaginer un enchantement ou conjuration de Magitiens, comme s’il suffisoit d’avoir murmuré les parolles sur les creatures insensibles: mais il nous faut entendre que la Parolle, par laquelle les Sacremens sont consacrez, est une predication vive, qui edifie ceux qui l’oyent, qui entre en leurs entendemens, qui soit imprimée en leurs cœurs, et qui leur apporte son efficace en accomplissant ce qu’elle promet. De là aussi il appert que c’est une chose sotte et inutile, de reserver le Sacrement pour le donner aux malades extraordinairement. Car ou ils le recevront sans qu’on leur dise mot ou le ministre, en leur donnant, leur declairera la signification et usage. S’il ne s’y dit mot, c’est un abus et folie. S’il y a declaration du mystere, afin que ceux qui le doyvent recevoir, le reçoyvent en edification et avec fruict, c’est là ou gist la vraye consecration. A quel propos donc tiendra Ion le pain pour Sacrement, quand il aura esté consacré en l’absence de ceux ausquels on le doit distribuer, veu que cela ne leur sert de rien? On m’alleguera qu’on le fait à l’exemple de l’Eglise ancienne. Je le confesse. Mais en chose de si grande consequence, il n’y a rien meilleur ne si seur, que de suyvre la pure verité, veu qu’on n’y peut errer sans grand danger.

39. True nature of the sacrament, contrasted with the Popish observance of it.

This most admirably confirms what I elsewhere said—viz. that there cannot be a right administration of the Supper without the word. Any utility which we derive from the Supper requires the word. Whether we are to be confirmed in faith, or exercised in confession, or aroused to duty, there is need of preaching. Nothing, therefore, can be more preposterous than to convert the Supper into a dumb action. This is done under the tyranny of the Pope, the whole effect of consecration being made to depend on the intention of the priest, as if it in no way concerned the people, to whom especially the mystery ought to have been explained. This error has originated from not observing that those promises by which consecration is effected are intended, not for the elements themselves, but for those who receive them. Christ does not address the bread and tell it to become his body, but bids his disciples eat, and promises them the communion of his body and blood. And,according to the arrangement which Paul makes, the promises are to be offered to believers along with the bread and the cup. Thus, indeed, it is. We are not to imagine some magical incantation, and think it sufficient to mutter the words, as if they were heard by the elements; but we are to regard those words as a living sermon, which is to edify the hearers, penetrate their minds, being impressed and seated in their hearts, and exert its efficacy in the fulfilment of that which it promises.For these reasons, it is clear that the setting apart of the sacrament, as some insist, that an extraordinary distribution of it may be made to the sick, is useless. They will either receive it without hearing the words of the institution read, or the minister will conjoin the true explanation of the mystery with the sign. In the silent dispensation, there is abuse and defect. If the promises are narrated, and the mystery is expounded, that those who are to receive may receive with advantage,it cannot be doubted that this is the true consecration. What then becomes of that other consecration, the effect of which reaches even to the sick? But those who do so have the example of the early Church. I confess it; but in so important597a matter, where error is so dangerous, nothing is safer than to follow the truth.

39. En hieruit wordt zeer goed bevestigd wat ik elders gezegd heb, namelijk dat de rechte bediening van het sacrament niet bestaat zonder het woord. Want alle nut, dat uit het Avondmaal voor ons voortkomt, eist het woord; hetzij wij in het geloof versterkt, hetzij in de belijdenis geoefend, hetzij tot onze plicht opgewekt moeten worden, zo is de verkondiging nodig. Men kan dus in het Avondmaal niets verkeerders doen, dan wanneer men het verandert in een stomme handeling, hetgeen onder tirannie van de paus geschied is. Want zij hebben gewild, dat de ganse kracht der consecratie zou hangen aan de aandacht van de priester, alsof dit het volk niets aanging, terwijl juist aan het volk het sacrament behoorde uitgelegd te worden. En daaruit is deze dwaling ontstaan, dat ze niet opmerkten, dat de beloften, door welke de consecratie geschiedt, niet bestemd zijn voor de tekenen zelf, maar voor hen, die ze ontvangen. Christus spreekt niet tot het brood, opdat het zijn lichaam worde; maar Hij beveelt de discipelen het te eten, en belooft hun de gemeenschap zijns lichaams en bloeds. En ook Paulus leert geen andere orde, dan dat te zamen met het brood en de beker de beloften aan de gelovigen moeten aangeboden worden. Ongetwijfeld, zo is het. Wij moeten ons hier niet een of andere magische bezwering verzinnen, zodat het genoeg zou zijn de woorden gepreveld te hebben, alsof ze door de tekenen gehoord werden; maar wij moeten begrijpen, dat die woorden een levende prediking zijn, die de hoorders sticht, en die inwendig tot hun geest doordringt, die in hun harten gedrukt wordt en daar blijft, die haar bracht betoont in de vervulling van hetgeen zij belooft. Hieruit blijkt duidelijk, dat het wegleggen van het sacrament, waarop sommigen aandringen, opdat het buiten de orde aan zieken moge worden uitgereikt, onnuttig is. Want of ze zullen het ontvangen zonder dat de woorden van Christus' instelling herhaald worden, of de dienaar zal aan het teken de ware uitlegging van het sacrament verbinden. Geschiedt de uitreiking onder stilzwijgen, dan is er misbruik en fout. Indien de beloften herhaald worden en het sacrament wordt uitgelegd, opdat zij, die het ontvangen zullen, het met vrucht ontvangen, dan behoeven we niet te betwijfelen, dat dit de ware consecratie is. Waartoe zal dan die andere consecratie dienen, welker kracht de zieken niet bereikt! Ja, maar degenen, die zo handelen, hebben het voorbeeld der oude kerk. Ik erken het; maar in een zo belangrijke zaak, waarin men niet zonder groot gevaar dwaalt, is niets veiliger dan de waarheid zelf te volgen.

39. Das Abendmahl kann nicht ohne das Wort sein

Hierdurch erfährt aber das, was ich anderwärts ausgeführt habe, nämlich daß die rechte Verwaltung des Sakraments nicht ohne das Wort besteht, eine treffliche Bekräftigung. Denn jeglicher Nutzen, der uns aus dem Abendmahl erwächst, erfordert das Wort: ob wir im Glauben gestärkt, im Bekenntnis geübt oder zum Dienst ermuntert werden sollen – immer bedarf es der Predigt! Darum kann beim Abendmahl nichts verkehrteres geschehen, als daß man es in eine stumme Verrichtung umwandelt, wie man das unter der Tyrannei des Papstes getan hat. Nach dem Willen der Papisten soll nämlich die ganze Kraft der Weihe (Konsekration) von dem Vorsatz des Priesters abhängen – als ob das das Volk nichts anginge, wo doch gerade ihm dies Geheimnis hätte ausgelegt werden müssen. Daraus ist dann der Irrtum erwachsen, daß sie nicht darauf achteten, daß jene Verheißungen, auf Grund deren die Weihe geschieht, nicht für die Elemente selbst bestimmt sind, sondern für die, welche sie empfangen. Nun redet aber doch Christus nicht das Brot an, daß es sein Leib werden solle, sondern er gebietet den Jüngern zu essen, und verheißt ihnen das Teilhaben an seinem Leib und Blut. Und auch Paulus lehrt keine andere Ordnung, als daß den Gläubigen zusammen mit Brot und Kelch die Verheißungen dargeboten werden sollen. So ist es ohne Zweifel. Denn wir sollen uns hier nicht irgendeine Zauberbeschwörung ersinnen, so daß es genug wäre, die Worte dahergemurmelt zu haben, als ob sie von den Elementen gehört würden, nein, wir sollen begreifen, daß jene Worte eine lebendige Predigt sind, die die Hörer erbauen, innerlich in ihre Herzen dringen, den Herzen eingeprägt werden und darin haften soll, und die ihre Wirkkraft in der Erfüllung dessen beweisen soll, was sie verheißt.

Aus diesen Erwägungen geht klar hervor, daß das Weglegen des Sakraments, wie es manche verlangen, damit es außerhalb der Ordnung an die Kranken ausgeteilt werden könnte, unnütz ist. Denn die Kranken werden es dann entweder ohne Anführung der Einsetzung(sworte) Christi empfangen, oder der Diener wird mit dem Zeichen zugleich eine wahre Auslegung des Geheimnisses verbinden. Die stillschweigende Austeilung (also der erste Fall) aber bedeutet einen Mißbrauch und Fehler. Werden dagegen die Verheißungen genannt und wird das Geheimnis (Sakrament) ausgelegt, so daß die, welche es nehmen sollen, es mit Frucht empfangen, so besteht kein Grund zu bezweifeln, daß dies die wahre Weihe ist. Was soll also jene andere für einen Sinn haben, deren Kraft nicht bis zu den Kranken 982 hingelangt? Ja, wird man sagen, aber wer so handelt, der hat das Beispiel der Alten Kirche für sich! Das gebe ich zu; aber bei einer Sache, die so große Bedeutung hat und bei der man nicht ohne große Gefahr in Irrtum fällt, ist nichts sicherer, als daß man der Wahrheit selber folgt!

39.  Всё это наилучшим образом подтверждает высказанную выше мысль, что подлинное служение таинства заключается в Слове. Ибо Вечеря приносит нам пользу только тогда, когда соединена со Словом. Идёт ли речь об укреплении веры, об упражнении в проявлении нашего христианства или о пробуждении ко святой жизни, Слово обязательно должно присутствовать в таинстве. Поэтому нет ничего вреднее, чем превращать Вечерю в некое безмолвное, лишённое проповеди действие, как это произошло под властью папской тирании. Утвердилось мнение, будто освящение целиком исходит от «интенции» священника (Innocentius III. Epist. VII, 196 (MPL, CCXV)). Словно это не дело всего народа, которому должно быть объяснено таинство! Ошибка произошла из-за непонимания того факта, что обетования, от которых зависит освящение, относятся не к знакам, а к тем, кто их получает. Ведь Иисус Христос обращается отнюдь не к хлебу с повелением сделаться Его Телом, а велит ученикам есть хлеб и обещает им, что это вкушение будет свидетельствовать о причащении Его Телу. И св. Павел учит, что порядок должен быть именно таким: предлагая верующим хлеб и чашу, им предлагают и проповедуют обетования. И это действительно так. Не следует представлять себе причастие как своего рода колдовство или магическое заклинание - как если бы при его совершении было достаточно пробормотать несколько слов над бесчувственными тварными элем