Institutio christianae religionis (1559), Barth/Niesel, 1926-52 Institution de la religion chrestienne (1560) Institutes of the Christian Religion, Henry Beveridge (1845) Institutie of onderwijzing in de christelijke religie, A. Sizoo (1931) Unterricht in der christlichen Religion, Otto Weber (1936-38) Наставление в христианской вере (1997-99)

CAP. IIII.

Chapitre IV.

Chapter 4.

Hoofdstuk IV.

Viertes Kapitel.

Глава IV.

| Eandem notitiam partim inscitia, partim malitia vel suffocari vel corrumpi.

Que ceste cognoissance est ou estouffée ou corrompue, partie par la sottise des hommes, partie par leur malice

The Knowledge of God Stifled or Corrupted, Ignorantly or Maliciously.

Dat die kennis deels door onwetendheid, deels door slechtheid of verstikt of verdorven wordt.

Die Kunde von Gott wird durch Unwissenheit und Bosheit unterdrückt und verderbt

О ТОМ, ЧТО ЗНАНИЕ О БОГЕ ЗАГЛУШЕНО ИЛИ ИСКАЖЕНО У ЛЮДЕЙ ОТЧАСТИ ИЗ-ЗА ИХ ГЛУПОСТИ, ОТЧАСТИ ИЗ-ЗА НЕЧЕСТИЯ

1. 40 SICUT autem omnibus inditum esse divinitus religionis semen experientia testatur: ita vix centesimus quisque reperitur, 41 qui conceptum in suo corde foveat, nullus autem in quo maturescat: tantum abest ut fructus appareat suo tempore. Porro sive alii evanescant in suis superstitionibus, sive alii data opera malitiose a Deo desciscant, omnes tamen degenerant a vera eius notitia. Ita fit ut nulla in mundo recta maneat pietas. Quod autem errore aliquos in superstitionem labi dixi, non ita accipio quasi sua eos simplicitas a crimine liberet: quia caecitas qua laborant, semper fere et superba vanitate, et contumacia implicita est. Vanitas et quidem superbiae coniuncta, in eo deprehenditur || aquod neque miseri homines in Deo quaerendo supra se ipsos, ut par erat, conscendunt, sed pro carnalis sui stuporis modo ipsum metiuntur: et neglecta solida investigatione ad vanas speculationes curiose transvolant. Itaque non apprehendunt qualem se offertb, || sed qualem pro sua temeritate fabricati sunt, imaginantur. Quo gurgite aperto, quaquaversum pedem moveant, in exitium praecipites semper ruerec necesse est. Quidquid enim postea in cultum aut obsequium Dei moliantur, impensum illid ferre nequeunt: quia non ipsum, sed cordis sui figmentum potius et somnium, pro ipso colunt. || Hanc pravitatem diserte notat Paulus, infatuatos esse dicens, quum sapientes esse appeterent [Rom. 1. c. 22]. Prius dixerat evanuisse in suis cogitationibus: sed nequis eos culpa eximeret, subiicit, merito eos excaecari, quia sobrietate non contenti, sed plus sibi arrogando quam fas sit, tenebras ultro accersunt, imo inani ac perverso fastu se ipsos infatuant. Unde sequitur, non esse excusabilem eorum stultitiam cuius causa est non vana modo curiositas, sed libido plus sciendi quam par sit, cum falsa confidentia.

1. Or comme l’experience monstre qu’il y a une semence de religion plantée en tous par inspiration secrete de Dieu, aussi d’autre part en trouvera-on à grand’peine de cent l’un qui la nourrisse en son cœur, pour la bien faire germer: mais on en trouvera pas un seul auquel elle meurisse, tant s’en faut que le fruit en revienne en la saison. Car soit que les uns s’esvanouissent en leurs folles superstitions, soit que les autres malicieusement et de propos deliberé se destournent de Dieu, tant y a que tous s’esgarent de la vraye cognoissance d’iceluy: dont il advient qu’il n’y demeure nulle pieté bien reiglée au monde. Ce que j’ay dit qu’aucuns declinent et tombent en superstitions par erreur, ne doit pas estre entendu comme si leur simplicité les justifioit de crime, veu que l’aveuglement duquel il sont occupez, est quasi tousjours enveloppé en presomption orgueilleuse, et en outrecuidance. La vanité, voire conjointe avec orgueil, est assez conveincue en ce que nul pour chercher Dieu ne s’esleve pardessus soy comme il est requis: mais tous le veulent mesurer selon la capacité de leur sens charnel, qui est du tout stupide. Davantage, en mesprisant de s’enquerir à bon escient pour parvenir a quelque fermeté, ils ne font que voltiger par leur curiosité en speculations inutiles. Parquoy ils n’apprehendent point Dieu tel qu’il s’offre, mais ils l’imaginent tel qu’ils l’ont forgé par leur temerité. Ce gouffre estant ainsi ouvert de quelque costé qu’ils mettent le pied, il faut qu’ils se precipitent en ruine: et quoy qu’ils brassent puis apres pour l’honorer et servir, ne sera point alloué en ses contes: pource que ce n’est pas luy qu’ils honnorent, mais en son lieu leurs songes et resveries. Ceste perversité est expressement taxée par S. Paul, quand il dit que les hommes appetans d’estre sages ont esté du tout insensez (Rom. 1:22). Il avoit dit un petit auparavant, qu’ils se sont esvanouis en leurs pensées: mais afin que nul ne les excusast de coulpe, il adjouste qu’ils ont esté aveuglez à bon droit: veu que ne se contentans point de sobrieté et modestie, ils se ont usurpé plus qu’il ne leur estoit licite: et par ce moyen sciemment et de leur bon gré il se fourrent en tenebres: mesme par leur perversité et arrogance ils se rendent insensez. Dont il s’ensuit que leur follie n’est point excusable, laquelle procede non seulement de vaine curiosité, mais aussi d’un appetit desbordé de plus savoir que leur mesure ne porte, joint une fausse presomption dont ils sont pleins.

1. The knowledge of God suppressed by ignorance, many falling away into superstition. Such persons, however, inexcusable, because their error is accompanied with pride and stubbornness.

46 But though experience testifies that a seed of religion is divinely sown in all, scarcely one in a hundred is found who cherishes it in his heart, and not one in whom it grows to maturity so far is it from yielding fruit in its season. Moreover, while some lose themselves in superstitious observances, and others, of set purpose, wickedly revolt from God, the result is that, in regard to the true knowledge of him, all are so degenerate, that in no part of the world can genuine godliness be found. In saying that some fall away into superstition, I mean not to insinuate that their excessive absurdity frees them from guilt; for the blindness under which they labour is almost invariably accompanied with vain pride and stubbornness. Mingled vanity and pride appear in this, that when miserable men do seek after God, instead of ascending higher than themselves as they ought to do, they measure him by their own carnal stupidity, and, neglecting solid inquiry, fly off to indulge their curiosity in vain speculation. Hence, they do not conceive of him in the character in which he is manifested, but imagine him to be whatever their own rashness has devised. This abyss standing open, they cannot move one footstep without rushing headlong to destruction. With such an idea of God, nothing which they may attempt to offer in the way of worship or obedience can have any value in his sight, because it is not him they worship, but, instead of him, the dream and figment of their own heart. This corrupt procedure is admirably described by Paul, when he says, that “thinking to be wise, they became fools” (Rom. 1:22). He had previously said that “they became vain in their imaginations,” but lest any should suppose them blameless, he afterwards adds that they were deservedly blinded, because, not contented with sober inquiry, because, arrogating to themselves more than they have any title to 47do, they of their own accord court darkness, nay, bewitch themselves with perverse, empty show. Hence it is that their folly, the result not only of vain curiosity, but of licentious desire and overweening confidence in the pursuit of forbidden knowledge, cannot be excused.

1. Zoals echter de ervaring getuigt, dat in allen van Godswege een kiem van godsdienst is gelegd, zo wordt er ternauwernood één op de honderd gevonden, die die ontvangen kiem in zijn hart koestert, niemand echter, in wie zij rijpt: laat staan dat te zijner tijd vrucht gezien wordt. Hetzij verder sommigen in hun bijgelovigheden vergaan, hetzij anderen opzettelijk in hun boosheid van God afvallen: in ieder geval verbasteren allen van de ware kennis Gods. En zo geschiedt het, dat in de wereld in 't geheel geen rechte Godvrezendheid overblijft. Wanneer ik echter zeide, dat sommigen door dwaling tot bijgelovigheid afglijden dan bedoel ik dat niet zo, alsof hun eenvoudigheid hen van schuld zou bevrijden: want de verblinding, waaraan zij lijden, is nagenoeg steeds verbonden met trotse ijdelheid en halsstarrigheid. De ijdelheid, en dat wel een ijdelheid die gepaard gaat met trots, betrapt men hierin, dat de ellendige mensen bij het zoeken van God niet, zoals behoorde, boven zichzelf uitstijgen, maar Hem afmeten naar de maat hunner vleselijke stompzinnigheid; en dat ze, met verwaarlozing van een degelijk onderzoek, nieuwsgierig op ijdele bespiegelingen afsnellen. En zo grijpen ze God niet, gelijk Hij zich aanbiedt, maar zij stellen zich Hem voor, gelijk zij Hem in hun vermetelheid gevormd hebben. En wanneer die kuil eenmaal geopend is, moeten ze, waarheen ze ook hun voet wenden, noodzakelijkerwijs steeds hals over kop in het verderf storten. Want wat ze later ook ondernemen tot de dienst en de gehoorzaamheid Gods, dat kunnen zij niet beschouwen als aan Hem besteed: want niet Hem zelf, maar veeleer een verzinsel van hun eigen hart en een droombeeld dienen zij in plaats van Hem. Deze verkeerdheid vermeldt Paulus (Rom. 1:22) zeggende dat zij dwaas zijn, terwijl zij zich uitgeven voor wijzen. Eerst had hij gezegd, dat zij verijdeld waren geworden in hun overleggingen, maar opdat niemand hen van schuld zou vrijspreken, voegt hij er aan toe, dat ze terecht verblind worden, omdat ze, niet tevreden met matigheid, maar zich meer aanmatigend, dan geoorloofd is, uit eigen beweging de duisternis over zich brengen, ja door ijdele en verkeerde hoogmoed zich zelf verdwazen. En daaruit volgt, dat hun dwaasheid niet te verontschuldigen is, wier oorzaak niet alleen ijdele nieuwsgierigheid is, maar ook een lust om meer te weten, dan past, verbonden met een vals vertrouwen.

1. Der Aberglaube

7Die Erfahrung bezeugt, daß Gott in alle Herzen den Keim der Religion hineingelegt hat. Aber es ist doch unter hundert kaum einer, der da hegt und pflegt, was er empfangen hat, nicht ein einziger, in dem es zur Reife käme, geschweige denn Frucht brächte zu seiner Zeit. Die einen verlieren sich im Aberglauben, die anderen werden mit Absicht und bösem Vorsatz von Gott abtrünnig — aber alle weichen sie von der wahren Gotteserkenntnis ab. Auf diese Weise bleibt keinerlei wahre Frömmigkeit in der Welt bestehen. Wenn ich davon sprach, daß einige aus Irrtum in Aberglauben versinken, so ist meine Auffassung nicht etwa, ihre Torheit spräche sie von ihrem Vergehen frei. Denn mit ihrer Blindheit geht fast immer stolze Eitelkeit und Trotz zusammen. Solche Eitelkeit und Hoffart zeigt sich darin, daß die elenden Menschen, wenn sie Gott suchen, nicht über sich hinaus denken, wie es sein müßte, sondern ihn nach dem Maße ihres fleischlichen Wahnwitzes messen, alle gründliche Nachforschung unterlassen und in eitles Gedankenspiel sich verlaufen. So ergreifen sie ihn nicht, wie er sich offenbart, sondern bilden sich ihn ein, wie sie ihn in ihrer Vermessenheit ersonnen haben. Ist aber dieser Abgrund erst aufgerissen, so müssen sie, wohin sie auch den Fuß setzen, immer neu ins Verderben stürzen. Wie sehr sie sich auch dann um Gottesdienst und Gehorsam mühen — sie vermögen Gott nichts Rechtes darzubringen; denn sie dienen ja gar nicht Gott selbst, sondern an seiner Statt dem Gebild und Traum ihres Herzens! Diese Verkehrtheit rügt Paulus klar und deutlich, wenn er sagt: „Da sie sich für weise hielten, sind sie zu Narren geworden“ (Röm. 1,22). Vorher spricht er davon, wie sie „eitel geworden sind in ihrem Denken“; aber damit keiner sie etwa für unschuldig erkläre, fügt er hinzu, sie würden mit Recht verfinstert, weil sie sich ja nicht in den Schranken der Nüchternheit hielten und in unrechter Anmaßung selbst die Finsternis herbeigeholt und sich gar in wahnsinnigem und verkehrtem Übermut mutwillig verblendet haben. Daraus ergibt sich, daß ihre Torheit unentschuldbar ist; denn sie entstammt nicht nur eitler Neugierde, sondern der bösen Lust, mehr zu wissen, als dem Menschen verstattet ist, und dem falschen Selbstvertrauen.

1. Итак, опыт показывает, что сокровенным вдохновением Божиим семя религии посеяно во всех людях. С другой стороны, трудно найти одного человека из ста, который бы лелеял это семя в своём сердце, чтобы оно проросло. Но нет никого, в ком бы оно погибло окончательно: так велика необходимость в его плодах. Однако одни люди погружаются в безумные суеверия, другие злонамеренно и обдуманно отвращаются от Бога. Так или иначе, все сбиваются с пути истинного богопознания. Вследствие этого в мире не осталось подлинного благочестия. Мои слова о том, что некоторые люди склоняются к суевериям и впадают в них просто по ошибке, не следует понимать в том смысле, будто их невежество служит оправданием преступления: ведь их слепота почти всегда сопровождается горделивым самомнением и заносчивостью. Соединённое с гордыней тщеславие - вот причина того, что в поисках Бога никто не поднимается над самим собой, как должно, но все прилагают к Нему мерку своих телесных чувств, что совершенно нелепо.

К тому же вместо добросовестного вопрошания, ведущего к более или менее надёжному знанию, люди из любопытства упражняются в бесполезных измышлениях. Поэтому они познают Бога не таким, каким Он сам открывает Себя, но воображают Его в том виде, в каком им рисует Бога их собственное дерзкое воображение. Так перед ними разверзается пропасть, и с какого бы края они ни подходили к ней, - всё равно неизбежно срываются вниз. За что бы они потом ни принимались, желая почитать Бога и служить Ему, - ничто не будет поставлено им в заслугу, так как они почитают не Его, а собственные мечты и фантазии. Эту извращённость клеймит св. Павел, когда говорит, что называвшие себя мудрыми «обезумели» (Рим 1:22). Несколько выше он объявляет, что они «осуетились в умствованиях своих»; а чтобы не нашлось извинений их вине, добавляет, что слепота их заслуженна. Ведь они не пожелали довольствоваться умеренностью и смирением и взяли на себя больше, чем дозволено. В результате они сознательно и добровольно блуждают во мраке, обезумев в своей испорченности и своём высокомерии. Безумие их непростительно, ибо причина его не только в пустом любопытстве, но и в неумеренном стремлении знать больше, чем это им доступно, соединённом вдобавок с непомерным ложным самомнением.

 

2. Quod autem David impios et vesanos dicit sentire in cordibus suis, non esse Deum [Psal. 13. a. 11], primo ad eos restringitur qui suffocata naturae luce, consulto seipsos obstupefaciunt, ut paulo post iterum videbimus. Quemadmodum multos videmus, postquam audacia peccandi et consuetudine obduruerint, furiose repellere omnem Dei memoriam, quae tamen illis sponte a naturae sensu intus suggeritur. Iam quo magis detestabilem eorum furorem reddat, eos inducit praecise ne42gantes Deum esse, quanvis essentiam illi suam non adimant, sed quia spoliantes eum suo iudicio et providentia, otiosum caelo includunt1. Nam quum nihil minus Deo conveniat, quam abiectam mundi gubernationem fortunae permittere, caecutire ad hominum scelera, ut impune lasciviant: quisquis extincto caelestis iudicii metu secure sibi indulget, Deum esse negat2. Atque haec iusta Dei vindicta est, pinguedinem obducere cordibus, ut impii postquam oculos suos clauserunt, videndo non videant. Et David alibi optimus suae sententiae est interpres, ubi dicit timorem Dei non esse prae oculis impiorum [Psal. 36. a. 2]: item sibi in maleficiis superbe plaudere, quia Deum non aspicere, sibi persuadeant [Psal. 10. c. 11]. Quanquam ergo coguntur aliquem Deum agnoscere, eius tamen gloriam exinaniunt, potentiam illi detrahendo; sicut enim (teste Paulo) Deus seipsum abnegare nequit [2. Tim. 2. b. 13], quia sui perpetuo similis manet: ita istia mortuum et inane idolum fingendo, Deum negare vere dicuntur. Adhaec notandum est, quanvis luctentur cum proprio sensu, et Deum non solum inde excutere, sed in caelo quoque abolere cupiant, nunquam tamen eousque invalescere stuporem quin retrahat Deus ipsos interdum ad suum tribunal. Sed quia nullo metu retinentur quominus violenter contra Deum ruant: quandiu illos ita rapit caecus impetus, brutam Dei oblivionem in ipsis regnare certum est.

2. Quant à ce que David dit, que les meschans et insensez, pensent en leur cœur qu’il n’y a point de Dieu (Ps. 14:1 et 53:1): premierement il se doit appliquer à ceux qui ayans estouffé la clarté de nature, s’abrutissent à leur escient: comme derechef nous verrons tantost. Et de fait il s’en trouve plusieurs, lesquels s’estans endurcis à pecher par audace et coustume, rejettent avec une rage toute memoire de Dieu, laquelle toutesfois leur est remise au devant par leur sens naturel, et ne cesse de les soliciter au dedans. Or pour rendre leur fureur tant plus detestable, il dit que precisement ils nient Dieu: non pas pour luy ravir son essence, mais d’autant qu’en le depouillant d’office de juge et gouverneur, ils l’enferment au ciel comme oisif. Car puis qu’il n’y a rien moins convenable à Dieu, que de quitter le regime du monde pour laisser tout aller à l’aventure, et faire du borgne pour laisser tous pechez impunis, et donner occasion aux malins de se desborder, il appert que tous ceux qui se pardonnent et flattent, et en repoussant tout souci de venir à conte, s’anonchalissent, nient qu’il y ait un Dieu; et c’est une juste vengeance du ciel que les cœurs des meschans soyent ainsi engressez, afin qu’ayant fermé les yeux, en voyant ils ne voyent goutte. David mesme est tresbon expositeur de son intention, en ce passage où il dit que la crainte de Dieu n’est point devant les yeux des malins (Ps. 36:2; Ps. 10:11): Item, qu’ils applaudissent en leur forfait, d’autant qu’ils se persuadent que Dieu n’y prend point garde. Combien donques qu’ils soyent contrains de cognoistre quelque Dieu, toutesfois ils aneantissent sa gloire en lui ostant sa puissance. Car comme Dieu ne se peut renier soymesme (2 Tim. 2:13), ainsi que dit S. Paul, pource qu’il demeure tousjours semblable à soy, ainsi ces canailles se forgeant une idole morte et sans vertu, sont justement accusez de renier Dieu. Davantage il est à noter, combien qu’ils combatent contre leur propre sens, et desirent non seulement de chasser Dieu de là, mais aussi l’abolir au ciel: toutesfois que la stupidité en laquelle ils se plongent ne gagne jamais jusques là, que Dieu quelque fois ne les ramene par force à son siege judicial. Toutesfois pource qu’ils ne sont point retenus de nulle crainte qu’ils ne se ruent avec toute impetuosité contre Dieu, cependant qu’ils sont ainsi transportez d’une violence tant aveugle, il est certain qu’ils ont oublié Dieu, et que telle brutalité regne en eux.

2. Stubbornness the companion of impiety.

The expression of David (Psalm 14:1, 53:1), “The fool hath said in his heart, There is no God,” is primarily applied to those who, as will shortly farther appear, stifle the light of nature, and intentionally stupefy themselves. We see many, after they have become hardened in a daring course of sin, madly banishing all remembrance of God, though spontaneously suggested to them from within, by natural sense. To show how detestable this madness is, the Psalmist introduces them as distinctly denying that there is a God, because although they do not disown his essence, they rob him of his justice and providence, and represent him as sitting idly in heaven. Nothing being less accordant with the nature of God than to cast off the government of the world, leaving it to chance, and so to wink at the crimes of men that they may wanton with impunity in evil courses; it follows, that every man who indulges in security, after extinguishing all fear of divine Judgment, virtually denies that there is a God. As a just punishment of the wicked, after they have closed their own eyes, God makes their hearts dull and heavy, and hence, seeing, they see not. David, indeed, is the best interpreter of his own meaning, when he says elsewhere, the wicked has “no fear of God before his eyes,” (Psalm 36:1); and, again, “He has said in his heart, God has forgotten; he hideth his face; he will never see it.” Thus although they are forced to acknowledge that there is some God, they, however, rob him of his glory by denying his power. For, as Paul declares, “If we believe not, he abideth faithful, he cannot deny himself,” (2 Tim. 2:13); so those who feign to themselves a dead and dumb idol, are truly said to deny God. It is, moreover, to be observed, that though they struggle with their own convictions, and would fain not only banish God from their minds, but from heaven also, their stupefaction is never so complete as to secure them from being occasionally dragged before the divine tribunal. Still, as no fear restrains them from rushing violently in the face of God, so long as they are hurried on by that blind impulse, it cannot be denied that their prevailing state of mind in regard to him is brutish oblivion.

2. Dat echter David zegt (Ps. 14:1; 53:1) dat de goddeloze en dwaze mensen in hun harten het gevoelen hebben, dat er geen God is, dat wordt in de eerste plaats betrokken op hen, die het licht der natuur verstikken en opzettelijk zich zelf verdwazen, gelijk wij een weinig verder zullen zien. Evenals wij zien, dat velen, nadat ze door vermetelheid in het zondigen en door de gewoonte verhard zijn, met dwaze verwoedheid alle herinnering aan God verdrijven, welke hun echter vanzelf door hun natuurlijk gevoel in hun binnenste wordt ingegeven. Opdat dan David hun razernij als des te verfoeilijker zou weergeven, maakt hij melding van hen als kortweg ontkennend, dat er een God is, niet omdat zij Hem zijn wezen ontnemen, maar omdat zij Hem, door Hem van zijn oordeel en voorzienigheid te beroven, als een nietsdoend God in de hemel insluiten. Want daar niets minder bij God past dan het bestuur der wereld van zich te werpen en aan het toeval over te laten, en dan blind te zijn bij de misdaden der mensen, zodat ze ongestraft hun lusten kunnen botvieren, staat het vast, dat al wie de vrees voor het hemels oordeel uitdooft en onbekommerd aan eigen lust toegeeft, loochent, dat er een God is. En dit is de rechtvaardige straf Gods, dat Hij hun hart als met vet omgeeft, opdat de goddelozen, nadat ze hun ogen gesloten hebben, ziende niet zien. En David legt zelf het best zijn bedoeling uit elders (Ps. 36:2; 10:11) waar hij zegt, dat er geen vreze Gods is voor de ogen der goddelozen; evenzo, dat zij in hun wandaden zichzelf vol trots toejuichen, omdat ze zich wijs maken, dat God niet ziet. Ofschoon ze dus gedwongen worden een God te erkennen, maken zij toch zijn heerlijkheid ijdel door Hem van zijn macht te beroven; want evenals, volgens getuigenis van Paulus (2 Tim.2:13), God zichzelf niet verloochenen kan, omdat Hij zichzelf voortdurend gelijk blijft, kan men naar waarheid van hen zeggen, dat zij door een dode en ijdele afgod te vormen God loochenen. Daarbij moet opgemerkt worden, dat, hoewel zij strijden met hun eigen bewustzijn en God niet alleen daaruit begeren te stoten, maar ook in de hemel te vernietigen, hun verstomping toch nooit zo zeer in kracht toeneemt, of God trekt hen somtijds terug tot zijn rechterstoel. Maar daar zij zich door geen vrees laten weerhouden, om heftig tegen God in te lopen, staat het vast, dat, zolang zij door deze blinde drift worden meegesleurd, een stompzinnig vergeten van God in hen heerst.

2. Die bewußte Abkehr von Gott

Wenn nun David von den Gottlosen und Toren sagt, daß sie „in ihrem Herzen sprechen: Es ist kein Gott“ (Ps. 14,1), so bezieht sich das in erster Linie auf die, welche das Licht der Natur auslöschen und sich mutwillig selbst betäuben, wie wir späterhin sehen werden. So sehen wir viele, die durch freche und zur Gewohnheit gewordene Sünde verhärtet sind, wie sie wütend jeden Gedanken an Gott von sich stoßen, der sich ihnen doch von Natur ungewollt aufdrängt. Um solche ihre Wut desto abscheulicher hervortreten zu lassen, stellt David derartige Leute als Gottesleugner dar, nicht weil sie Gattes Dasein schlankweg bestreiten, sondern weil sie ihm Richtergewalt und Vorsehung absprechen und ihn als müßiges Wesen in den Himmel eingeschlossen denken. Denn nichts steht mit Gottes Wesen weniger im Einklang, als wenn man behauptet, er habe die Weltregierung niedergelegt und dem blinden Zufall anheimgegeben, sei deshalb blind gegen die Übeltaten der Menschen, so daß sie ungestraft sündigen könnten! Wer also unbekümmert um das himmlische Gericht seinen Lüsten lebt, der leugnet tatsächlich das Dasein Gottes. Und das ist Gottes gerechte Vergeltung, daß er die Herzen unempfindlich macht, so daß die Gottlosen, nachdem sie zuerst die Augen geschlossen haben, nun auch mit offenen Augen nicht mehr sehen. David erläutert selbst an einer anderen Stelle aufs beste seinen Spruch, wenn er sagt: „Es ist keine Gottesfurcht vor ihren Augen“ (Ps. 36,2), oder wenn er 8 zeigt, wie sie sich in ihren Missetaten recht gefallen, weil sie sich einreden: „Gott hat's vergessen, er wird's nimmermehr sehen“ (Ps. 10,11). Obwohl sie also nicht daran vorbeikommen, irgendeinen Gott anzuerkennen, machen sie doch seinen Ruhm zunichte, indem sie seine Macht bestreiten, wie nämlich nach dem Zeugnis des Paulus Gott sich selbst nicht verleugnen kann (2. Tim. 2,13), weil er sich ja stets gleichbleibt, so trifft jene Menschen mit Recht das Urteil, Leugner Gottes zu sein, wenn sie aus ihm einen toten und eitlen Götzen machen. Es ist aber auch noch dies zu bedenken: Gewiß kämpfen sie gegen ihr eigenes Empfinden und möchten gern Gott aus ihm hinausdrängen und ihn auch im Himmel abschaffen; aber sie können doch mit ihrem ganzen Trotz nicht hindern, daß er sie zu Zeiten vor sein Gericht zieht. Trotzdem lassen sie sich von keiner Furcht in ihrem rasenden Ansturm gegen Gott hemmen, und deshalb herrscht in ihnen offenbar, solange dieser blinde Trotz sie fortreißt, ein geradezu viehisches Vergessen Gottes.

2. Слова Давида о том, что безумцы и нечестивцы говорят в сердце своём «нет Бога» (Пс 13/14:1), прежде всего следует отнести к тем людям, которые, закрыв глаза на свет природы, добровольно впадают в одичание, как мы это сейчас увидим. В самом деле, есть много людей, закосневших во грехе по своей дерзости и по привычке, в ярости отбрасывающих всякую память о Боге. Однако она снова возвращается к ним в силу заложенного в них чувства и непрестанно взывает к ним изнутри. А чтобы их ярость выглядела ещё отвратительнее, Давид говорит, что они отвергают Бога, но не так, что оспаривают его бытие, а так, что, лишая Его дел судьи и правителя, запирают Его в бездействии на небесах. Нет ничего более неподобающего Богу, чем устраниться от правления миром, предоставив всё воле случая; закрыть глаза на прегрешения, оставив их безнаказанными, и дать волю нечестивцам. И Давид заключает, что всякий, кто оправдывает себя, льстит себе и пребывает в беспечности, не пытаясь честно осознать содеянное, тот отрицает существование Бога.

Давид считает справедливой карой неба то, что глаза нечестивцев заплывают жиром и они не видят ни зги даже широко открытыми глазами. Он поясняет свою мысль: «Нет страха Божия пред глазами его [беззаконного]» (Пс 35/36:2). Так, нечестивые похваляются своими злодеяниями, ибо убеждены, что Бог с них не взыщет (Пс 9:25). Поэтому, несмотря на понуждение к познанию Бога, они уничтожают его славу, как бы лишая Бога всевластия. Поскольку Бог не может отречься от Себя, будучи, по словам св. Павла (2 Тим 2:13), всегда подобным самому Себе, эти канальи творят себе мёртвого и лишённого могущества идола, и их справедливо обвиняют в отречении от Бога. К тому же нужно заметить, что как бы они ни боролись со своим чувством и как бы ни желали изгнать Бога не только из сердца, но и с небес, засасывающее их безумие не в состоянии помешать Богу силой приводить их порой к своему престолу Судьи. Но поскольку их не удерживает страх, они свирепо набрасываются на Него, и эта слепая ярость свидетельствует о том, что они забыли Бога и совершенно одичали.

 

3. | Sic inane illud patrocinium quod superstitioni suae praetexere multi solent, evertitur; putant enim studium qualecunque religionis, quanlibet praeposterum, satis esse: sed non animadvertunt, veram religionem ad Dei nutum, ceu ad perpetuam regulam, debere conformari: Deum vero ipsum semper sui similem manere: non spectrum esse aut phantasma, quod pro uniuscuiusque libidine transformetur. Et sane videre est quam mendacibus fucis Deo illudat superstitio, dum gratificari tentat. Nam ea fere sola, quae sibi curae non esse testatus est, arripiens, quae praescribit, ac sibi placere docet, aut contemptim habet, aut etiam non dissimulanter reiicit. Sua ergo deliriab colunt et adorant quicunque cultus Deo commentitios erigunt: quia nequaquam ita cum Deo nugari auderent, nisi Deum prius nugarum suarum ineptiisc consentaneum 43 finxissenta. Quare Apostolus, vagam illam et erraticam de numine opinionem, Dei esse ignorantiam pronuntiat. Quum Deum, nesciretis, serviebatis iis qui natura dii non erant [Galat. 4. a. 8]. Et alibi sine Deo fuisse tradit Ephesios quo tempore a recta unius Dei cognitione aberrabant [Ephes. 2. c. 12]. Nec multum interest, hac saltem in parte, Deumne unum, an plures concipias: quia semper a vero Deo discedis, et deficis: quo relicto, nihil tibi restat nisi execrabile idolum. Superest ergo ut cum Lactantio constituamus, nullam esse legitimamb religionem nisi cum veritate coniunctam1.

3. Par ce moyen la defense frivole que plusieurs pretendent pour couvrir leurs superstitions est abatue. Car il leur semble, quand on s’adonne à servir Dieu, que toute affection, quelque desreiglée qu’elle soit, suffit: mais ils ne notent pas que la vraye religion doit estre du tout conforme à la volonté de Dieu comme une reigle qui ne fleschit point: cependant, que Dieu demeure tousjours semblable à soy, et qu’il n’est pas un fantosme qui se transfigure à l’appetit d’un chacun. Et de fait on peut voir à l’œil, quand la superstition veut gratifier à Dieu, en combien de follies elle s’enveloppe comme en se jouant. Car en retenant soigneusement les choses dont Dieu prononce qu’il ne luy chant, elle rejette ouvertement ou mesprise celles qu’il recommande comme precieuses. Parquoy tous ceux qui dressent des services à Dieu à leur poste, adorent leurs resveries seulement: pource qu’ils n’oseroyent ainsi apporter à Dieu des menus fatras, sinon que desja ils l’eussent forgé en leur moule semblable à eux pour approuver leurs inventions. Parquoy S. Paul prononce qu’une telle conception qu’on a de Dieu vagabonde et erronnée, est ignorance de Dieu: Pource que vous ne cognoissiez point Dieu, dit-il, vous serviez à ceux qui n’estoyent point Dieu de nature (Gal. 4:8). Et en l’autre passage il dit que les Ephesiens estoyent du tout sans Dieu, du temps qu’ils estoyent esgarez de celuy qui l’est à la verité luy seul (Ephes. 2:12). Et n’y a pas ici grande distance entre les deux, pour le moins en ce poinct, c’est de concevoir un dieu ou plusieurs, pource que tousjours on se destourne du vray Dieu, et quand on l’a delaissé, il ne reste plus qu’une idole execrable. Par ainsi nous avons à conclurre avec Lactance, qu’il n’y a nulle religion, si elle n’est conjointe avec la verité.

3. No pretext can justify superstition. This proved, first, from reason; and, secondly, from Scripture.

In this way, the vain pretext which many employ to clothe their superstition is overthrown. They deem it enough that they have some kind of zeal for religion, how preposterous soever it may be, not observing that true religion must be conformable to the will of God as its unerring standard; that he can never deny himself, and is no spectra or phantom, to be metamorphosed at each individual’s caprice. It is easy to see how superstition, with its false glosses, mocks God, while it tries to please him. Usually fastening merely on things on which he has declared he sets no value, it either contemptuously overlooks, or even undisguisedly rejects, the things which he expressly 48enjoins, or in which we are assured that he takes pleasure. Those, therefore, who set up a fictitious worship, merely worship and adore their own delirious fancies; indeed, they would never dare so to trifle with God, had they not previously fashioned him after their own childish conceits. Hence that vague and wandering opinion of Deity is declared by an apostle to be ignorance of God: “Howbeit, then, when ye knew not God, ye did service unto them which by nature are no gods.” And he elsewhere declares, that the Ephesians were “without God” (Eph. 2:12) at the time when they wandered without any correct knowledge of him. It makes little difference, at least in this respect, whether you hold the existence of one God, or a plurality of gods, since, in both cases alike, by departing from the true God, you have nothing left but an execrable idol. It remains, therefore, to conclude with Lactantius (Instit. Div. lib 1:2, 6), “No religion is genuine that is not in accordance with truth.”

3. Zo wordt dat nietige schutsel, dat velen tot verweer van hun bijgeloof plegen op te richten, omvergeworpen. Want zij menen, dat enige beoefening, hoe die ook zij, van de godsdienst, ook al is ze geheel verkeerd, voldoende is; maar zij merken niet, dat de ware godsdienst zich moet richten naar Gods wil, als naar een voortdurende regel, dat echter God zelf steeds aan zichzelf gelijk blijft; dat Hij geen schim of produkt der verbeelding is, dat naar ieders lust kan worden veranderd. En men kan waarlijk wel zien met welk een bedriegelijk blanketsel het bijgeloof God bespot, wanneer het poogt Hem dienstvaardig te zijn. Want nagenoeg alleen die dingen grijpt het aan, van welke Hij getuigd heeft, dat ze Hem niet ter harte gaan, maar die, welke Hij voorschrijft en waarvan Hij leert, dat ze Hem behagen, behandelt het met minachting of verwerpt het zelfs zonder enige veinzing. De voortbrengselen van hun eigen zotheid eren en aanbidden dus zij, die voor God verzonnen erediensten oprichten; want ze zouden geenszins zo met God durven spelen, indien zij zich niet eerst een God gevormd hadden, die past bij de dwaasheden van hun beuzelarij. Daarom spreekt de apostel als zijn oordeel uit, dat die onbestendige en ronddolende mening over de Godheid onbekendheid met God is. "Maar toen, als gij God niet kendet," zegt hij (Gal. 4:8) "diendet gij degenen, die van nature geen goden zijn." En elders (Ef. 2:12) getuigt hij, dat de Efeziërs zonder God waren, toen zij van de rechte kennis van de enige God afdwaalden. En het doet niet veel ter zake, althans in dit stuk, of gij één God aanvaardt, of meerdere; want steeds verwijdert gij u van de ware God en valt van Hem af; en wanneer gij Hem verlaten hebt, blijft u niets over dan een verfoeilijke afgod. Er blijft dus over, dat wij met Lactantius1 vaststellen, dat er geen rechtmatige godsdienst is dan die, welke met de waarheid verbonden is.

3. Wir können uns Gott nicht nach eigener Willkür denken

So verschwindet auch die eitle Beschönigung, die einige Menschen ihrem Aberglauben zu gewähren pflegen. Sie bilden sich nämlich ein, es sei schon genug, wenn der Mensch sich irgendwie um die Religion bemühe, auch wenn dieses Bemühen noch so unsinnig sei. Dabei bedenken sie nicht, daß die wahre Religion dem Willen und Wink Gottes als einer unwandelbaren Richtschnur angemessen sein muß! Denn Gott bleibt sich immer gleich. Er ist doch kein Gespenst, kein Phantasiegebilde, das sich jeder nach eigenem Dünken gestalten könnte: Und es ist ja auch augenfällig, mit was für lügnerischen Trugbildern der Aberglaube Gottes spottet, gerade wenn er ihm am eifrigsten dienen will. Denn er nimmt das auf, woran Gott nach seinem eigenen Zeugnis gar nichts liegt; was er aber verordnet hat und was ihm wohlgefällt, das verachtet er oder verwirft es gar unzweideutig. Denn wer einen selbstersonnenen Gottesdienst einrichtet, der treibt Dienst und Anbetung seines eigenen Hirngespinstes. Er würde nämlich gar nicht wagen, mit Gott auf solche Weise Possen zu treiben, wenn er nicht zuvor einen Gott erdacht hätte, der seiner freventlichen Narretei entspräche! Deshalb erklärt der Apostel eine solche schwankende und irrige Meinung von Gott für Unkenntnis Gottes: „Zu der Zeit, da ihr Gott nicht erkanntet, dientet ihr denen, die von Natur nicht Götter sind“ (Gal. 4,8); oder an anderer Stelle sagt er von den Ephesern, sie seien zu der Zeit, wo sie abseits von der rechten Gotteserkenntnis gelebt hätten, „ohne Gott“ gewesen (Eph. 2,12). Bei solchem Zustande verschlägt es nun wenig, ob man sich bloß einen einzigen Gott erdichtet oder mehrere. Denn die Entfernung und der Abfall von Gott sind Tatsache, und wenn man ihn verlassen hat, so bleibt nichts übrig als ein greuliches Götzenbild. Wir können zum Schluß nur mit Lactantius feststellen: keine Religion ist die rechte, die nicht mit der Wahrheit im Bunde steht.

3. Таким образом, предпринимаемые многими легкомысленные попытки оправдать свои суеверия оказываются напрасными. Им кажется, что в служении Богу достаточно простого усердия или чувства, даже если оно сумбурно. Но они упускают из виду, что истинная религия должна быть целиком согласна как с непреложным правилом с волей Божьей, так как Бог всегда подобен самому Себе. Он - не призрак, меняющийся по прихоти отдельного человека. В самом деле, бросается в глаза, что, когда суеверие хочет возблагодарить Бога, оно безумствует, словно издеваясь над Ним. Скрупулёзно придерживаясь мелочей, о которых сам Бог говорит, что они для Него не имеют значения, суеверие открыто отбрасывает или оставляет в небрежении то, что Он считает драгоценным.

Поэтому все, кто устанавливает правила служения Богу по своему собственному разумению, поклоняются исключительно своим фантазиям. Ведь они не осмелились бы поднести Богу ворох всякой дребедени, если бы вначале не сотворили себе Бога по собственной мерке и по собственному подобию. Поэтому-то св. Павел утверждает, что смутное и неверное понимание Бога есть незнание Его: «Не знавши Бога, вы служили богам, которые в существе не боги» (Гал 4:8). А в другом месте он говорит, что эфесяне долгое время были вовсе без Бога и отчуждены от Того, кто поистине един (Эф 2:12). Между теми и другими нет особой разницы, по крайней мере в том отношении, что неважно, идёт ли речь об измышлении одного или нескольких богов: и в том и в другом случае люди отворачиваются от истинного Бога и, оставив Его, обращаются к мерзкому идолу. Поэтому следует согласиться с Лактанцием, что не может быть религии вне истины.

 

4. | Accedit et secundum peccatum, quod neque Dei rationem unquam habent nisi inviti: nec ad ipsum appropinquant donec renitentes pertrahantur, nec tum quoque voluntario imbuuntur timore, qui ex divinae maiestatis reverentia fluat, sed tantum servili et coacto, quem illis Dei iudicium extorquet:c || quod quia effugere nequeunt, exhorrentd, sic tamen ut etiam abominentur. Siquidem convenienter in impietatem, atque in hanc solam competit illud Statii, Timorem primum, fecisse in orbe deos.2 Qui animum a Dei iustitia alienum gerunt, tribunal, quod ad vindicandas eius transgressiones stare sciunt, eversum magnopere cupiunt. Quo affectu, adversus Dominum belligerantur, qui sine iudicio esse non potest: sed dum eius potentiam sibi inevitabilem imminere intelligunt, quia nec amoliri, nec effugere valent, reformidant. Itaque ne ubique videantur eum contemnere cuius maiestas eos urgete, qualicunque religionis specie defunguntur: interim tamen non desinunt omni vitiorum genere se pollueref, et flagitia flagitiis copulare, donec sanctam Domini Legem omni ex parte violarint, et universam eius iustitiam dissiparint: vel certe non ita retinentur simulato illo Dei timore, quin suaviter in peccatis suis acquiescant, et sibi blandiantur, et carnis suae intemperantiae indulgere malint, quam Spiritus sancti fraeno eam cohibere. Sed quando inanis ea est et mendax religionis umbra, vix 44 etiam digna quae umbra nominetur: || hinc rursus facile elicitur quantum ab hac confusa Dei notitia differat quae solis fidelium pectoribus instillatur pietas, ex qua demum religio nascitura. || Et tamen hoc per flexuosos circuitus consequi volunt hypocritae, ut Deo quem fugiunt, propinqui appareant. || Ubi enim perpetuus obedientiae tenor in tota vita esse debuerat, in cunctis fereb operibus securec illi rebellantes, pauculis tantumd sacrificiis placare eum studente, ubi sanctimonia vitae et cordis integritatef illi serviendum erat, frivolas nugas comminiscunturg, et nihili observatiunculas quibus eum sibi concilienth. || Imo maiore licentia in faecibus suis torpent, quia confidunt expiationum ludicris se posse erga illum defungi: || deinde ubi in illum defixa esse fiducia debuerat, in se vel creaturis subsidunt, eo posthabito. Tandem se tanta errorum congerie implicant, ut scintillas illas quae micabant ad cernendam Dei gloriam suffocet, ac demum extinguat malitiae caligoi. || Manet tamenk semen illud quod revelli a radice nullo modo potest, aliquam esse divinitatem: sed ipsum adeo corruptum, ut non nisi pessimos ex sel fructus producat. || Imo inde certius elicitur quod nunc contendo, naturaliter insculptum esse Deitatis sensum humanis cordibus, quia reprobis quoque ipsis eius confessionem extorquet necessitas. Rebus tranquillis facete illudunt Deo, imo ad extenuandam eius potentiam dicaces sunt ac garruli; desperatio siqua eos urget, ad eundem quaerendum extimulat, dictatque concisas preces, ex quibus pateat non prorsus ignaros fuisse Dei, sed quod citius emergere debuerat, fuisse pervicacia suppressum.

4. Il y a encores un second mal, c’est que les hommes ne se soucient gueres de Dieu, s’ils n’y sont forcez, et ne veulent approcher de luy sinon qu’ils y soyent trainez maugré qu’ils en ayent: mesme alors encores ne sont-ils point induits à crainte volontaire, qui procede d’une reverence de sa majesté, mais seulement d’une crainte servile et contrainte, entant que son jugement la leur arrache: lequel, pource qu’ils ne le peuvent eschaper, ils ont en horreur, toutesfois en le detestant. Car ce qu’un Poete payen a dit compete vrayement à l’impieté seule: assavoir que la crainte s’est forgée des dieux la premiere.3 Ceux qui se voudroyent desborder en despitant Dieu, souhaiteroyent quant et quant que son siege judicial, lequel ils cognoissent estre dressé pour punir les transgressions, fust abatu. Estans menez de ceste affection, ils bataillent contre Dieu, lequel ne peut estre sans son jugement: mais pource qu’ils ne peuvent eviter d’estre accablez par sa puissance, et sentent bien qu’ils ne la peuvent destourner, voila comment ils sont veincus de crainte. Parquoy afin qu’il ne semble qu’en tout et par tout ils mesprisent celuy duquel la majesté les tient saisis, ils s’aquittent tellement quellement d’avoir apparence de religion: cependant ils ne laissent pas de se polluer en tous vices, et amasser enormitez les unes sur les autres, jusques à ce qu’ils ayent entierement violé la loi de Dieu et dissipé toute la justice d’icelle: ou bien ils ne sont pas tellement retenus de ceste feintise de crainte, qu’ils ne se reposent doucement en leurs pechez s’y flatent et baignent, aimant mieux de lascher la bride à l’intemperance de leur chair, que de la restreindre et reprimer pour obeir au S. Esprit. Or pource que tout cela n’est qu’un ombre feint de religion, mesme à grand’peine merite-il d’estre appellé ombre, il est aisé de cognoistre combien la vraye pieté, que Dieu inspire seulement aux cœurs de ses fideles, est differente d’une cognoissance si maigre et confuse: dont aussi il appert que la religion est propre aux enfants de Dieu; et toutesfois les hypocrites par leurs circuits obliques veulent gagner ce poinct qu’on les pense estre prochains de Dieu, lequel toutesfois ils fuyent. Car au lieu qu’il y doit avoir un train egal d’obeissance en toute la vie, ils ne font nul scrupule de l’offenser en ceci ou en cela, se contentant de l’appaiser de quelque peu de sacrifices; au lieu qu’on le doit servir en saincteté et integrité de cœur, ils controuvent des menus fatras et ceremonies de nulle valeur pour acquerir grace envers luy. Qui pis est, ils se donnent tant plus de licence à croupir en leurs ordures, d’autant qu’ils se confient d’effacer leurs pechez par des badinages qu’ils appellent satisfactions: au lieu que toute nostre fiance doit estre enracinée en Dieu seul, ils le rejettent loin et s’amusent à eux ou aux creatures. Finalement ils s’entortillent en un tel amas d’erreur, que l’obscurité de leur malice estouffe et consequemment esteint les estincelles qui luisoyent pour leur faire appercevoir la gloire de Dieu. Toutesfois ceste semence demeure, laquelle ne peut estre desracinée du tout, c’est qu’il y a quelque divinité: mais la semence qui estoit bonne de son origine, est tellement corrompue, qu’elle ne produit que meschans fruits. Mesme ce que je deba maintenant peut mieux estre liquidé et verifié: c’est que naturellement il y a quelque apprehension de divinité imprimée aux cœurs des hommes, veu que la necessité contraint les plus meschans d’en faire confession. Cependant qu’ils ont le vent en pouppe, ils plaisantent en se moquant de Dieu, mesmes ils font gloire de brocarder et de dire mots de gueule pour abaisser sa vertu: mais si quelque desespoir les presse, il les solicite à y chercher secours, et leur suggere des prieres comme rompues, par lesquelles il appert qu’ils n’ont peu dutout ignorer Dieu, mais que ce qui devoit sortir plustost a esté tenu enserré par leur malice et rebellion.

4. The wicked never willingly come into the presence of God. Hence their hypocrisy. Hence, too, their sense of Deity leads to no good result.

To this fault they add a second—viz. that when they do think of God it is against their will; never approaching him without being dragged into his presence, and when there, instead of the voluntary fear flowing from reverence of the divine majesty, feeling only that forced and servile fear which divine Judgment extorts Judgment which, from the impossibility of escape, they are compelled to dread, but which, while they dread, they at the same time also hate. To impiety, and to it alone, the saying of Statius properly applies: “Fear first brought gods into the world,” (Theb. lib. 1). Those whose inclinations are at variance with the justice of God, knowing that his tribunal has been erected for the punishment of transgression, earnestly wish that that tribunal were overthrown. Under the influence of this feeling they are actually warring against God, justice being one of his essential attributes. Perceiving that they are always within reach of his power, that resistance and evasion are alike impossible, they fear and tremble. Accordingly, to avoid the appearance of condemning a majesty by which all are overawed, they have recourse to some species of religious observance, never ceasing meanwhile to defile themselves with every kind of vice, and add crime to crime, until they have broken the holy law of the Lord in every one of its requirements, and set his whole righteousness at nought; at all events, they are not so restrained by their semblance of fear as not to luxuriate and take pleasure in iniquity, choosing rather to indulge their carnal propensities than to curb them with the bridle of the Holy Spirit. But since this shadow of religion (it scarcely even deserves to be called a shadow) is false and vain, it is easy to infer how much this confused knowledge of God differs from that piety which is instilled into the breasts of believers, and from which alone true religion springs. And yet hypocrites would fain, by means of tortuous windings, make a show of being near to God at the very time they are fleeing from him. For while the whole life ought to be one perpetual course of obedience, they rebel without fear in almost all their actions, and seek to appease 49him with a few paltry sacrifices; while they ought to serve him with integrity of heart and holiness of life, they endeavour to procure his favour by means of frivolous devices and punctilios of no value. Nay, they take greater license in their grovelling indulgences, because they imagine that they can fulfil their duty to him by preposterous expiations; in short, while their confidence ought to have been fixed upon him, they put him aside, and rest in themselves or the creatures. At length they bewilder themselves in such a maze of error, that the darkness of ignorance obscures, and ultimately extinguishes, those sparks which were designed to show them the glory of God. Still, however, the conviction that there is some Deity continues to exist, like a plant which can never be completely eradicated, though so corrupt, that it is only capable of producing the worst of fruit. Nay, we have still stronger evidence of the proposition for which I now contend—viz. that a sense of Deity is naturally engraven on the human heart, in the fact, that the very reprobate are forced to acknowledge it. When at their ease, they can jest about God, and talk pertly and loquaciously in disparagement of his power; but should despair,from any cause, overtake them, it will stimulate them to seek him, and dictate ejaculatory prayers, proving that they were not entirely ignorant of God, but had perversely suppressed feelings which ought to have been earlier manifested.

4. Hierbij komt nog als tweede zonde, dat zij nooit met God rekening houden dan tegen hun wil en niet tot Hem naderen, voordat zij, hoewel tegenstrevend, tot Hem getrokken worden, en ook dan worden ze niet doordrongen met een vrijwillige vrees, die voortkomt uit eerbied voor de Goddelijke majesteit, maar slechts met een slaafse en afgedwongen vrees, die het oordeel Gods hun ontwringt; en omdat ze dat niet ontvluchten kunnen, sidderen zij, maar op zulk een wijze, dat ze het ook verwensen. Want op de goddeloosheid, en op die alleen, past geheel juist het woord van Statius1, dat de vrees het eerst op aarde de goden heeft doen ontstaan. Zij, wier gemoed afkerig is van Gods rechtvaardigheid, begeren vurig de omverwerping van de rechterstoel, van welke zij weten, dat hij opgericht staat ter bestraffing hunner overtredingen. En met die gezindheid voeren zij oorlog tegen de Here, die niet zonder oordeel kan zijn; maar dewijl zij begrijpen, dat zijn macht, waaraan ze niet kunnen ontkomen, hen bedreigt, vrezen zij haar, omdat ze niet bij machte zijn haar op zij te zetten of haar te ontvluchten. Opdat ze dus niet zouden schijnen overal Hem te verachten, wiens majesteit hen benart, oefenen zij een of andere schijn van godsdienst, maar inmiddels houden zij niet op zich met elke soort van zonden te bezoedelen en schanddaad aan schanddaad te schakelen, totdat zij de heilige wet des Heren in alle delen geschonden en haar ganse rechtvaardigheid vernield hebben; of wel zij worden in ieder geval niet zo door die geveinsde vrees voor God weerhouden, of zij rusten aangenaam in hun zonden en vleien zichzelf en willen liever aan de onmatigheid van hun vlees toegeven, dan die met de teugel des Heiligen Geestes in toom houden. Maar daar dit een ledige en bedriegelijke schaduw van godsdienst is, ja zelfs ternauwernood waardig om een schaduw genoemd te worden, kan men hieruit weer gemakkelijk afleiden, hoezeer van deze verwarde kennis Gods die vroomheid verschilt, die alleen in de harten der gelovigen wordt ingedruppeld, en uit welke eerst recht de godsdienst geboren wordt. En toch willen de huichelaars langs kromme omwegen de schijn verwerven, dat ze dicht zijn bij God, die ze ontvluchten. Want waar in hun ganse leven een onafgebroken vasthouden aan de gehoorzaamheid behoorde te zijn, weerstreven zij Hem in bijna al hun werken onbekommerd en pogen Hem slechts met een weinigje offeranden gunstig te stemmen; waar zij Hem behoorden te dienen door heiligheid des levens en reinheid van hart, denken zij laffe beuzelarijen uit en voorschriften ter onderhouding, die van niet de minste waarde zijn, om Hem daardoor met zich te verzoenen. Ja met des te groter losbandigheid wentelen zij zich onaandoenlijk in hun vuil, omdat zij vertrouwen hebben, dat ze door de schijnvertoningen van hun verzoeningen het met Hem in orde kunnen maken; verder, waar hun vertrouwen op Hem gevestigd behoorde te zijn, verlaten zij zich op zichzelf en de schepselen, met achterstelling van Hem. Eindelijk verwikkelen zij zich in zulk een menigte van dwalingen, dat de vonkjes, die licht gaven tot het aanschouwen van de heerlijkheid Gods door de rook hunner slechtheid worden verstikt en ten slotte uitgedoofd. Maar toch blijft die kiem, die op generlei wijze van de wortel kan worden losgerukt, namelijk dat er een zekere Godheid is; maar zij is zo bedorven, dat ze slechts zeer slechte vruchten uit zich voortbrengt. Ja, daaruit wordt met nog groter zekerheid afgeleid, wat ik nu beweer, dat van nature een besef van de Godheid ingegrift is in de harten der mensen, omdat de noodzaak ook aan de verdorvenheid zelf de bekentenis daarvan ontwringt. Wanneer alles rustig is, dan bespotten zij God vol geestigheid, ja zijn overvloedig in woorden en praatjes om zijn macht te verkleinen. Maar wanneer wanhoop hen klemt, dan zet die hen er toe aan om dezelfde God te zoeken, en geeft hun korte gebeden in, waaruit blijkt, dat ze niet geheel en al onwetend waren van God, maar dat, wat eerder te voorschijn had moeten komen, door hardnekkigheid ten onder gehouden werd.

4. Die Heuchelei

Dazu kommt nun noch eine weitere Sünde: Man macht sich nur noch unter Zwang Gedanken über Gott, sucht seine Nähe nur widerstrebend, genötigt. Und auch dann kommt es nicht zu freiwilliger Gottesfurcht, wie sie die Achtung vor Gottes Majestät mit sich bringt, sondern bloß zu knechtischer, erzwungener Angst vor Gottes Gericht: dem kann man nicht entgehen, erschrickt aber vor ihm und will nichts mit ihm zu tun haben. So paßt auf die Gottlosigkeit, und auf diese allein, der Ausspruch des Statius, die Furcht habe zuerst in der Welt Götter gemacht. Wer sein Herz von der Gerechtigkeit Gottes abwendet, der weiß zwar, daß ein Gericht besteht, die Gesetzesübertretung zu ahnden, aber er wünscht um so mehr, dies Gericht möchte zunichte werden. Das ist die Gesinnung, aus der man gegen Gott Krieg führt, der doch ohne Gericht nicht sein kann. Da man aber doch gewahrt, daß Gottes Macht unabwendbar droht — denn man kann sie nicht beiseiteschieben noch ihr entlaufen! —, so gerät man vor ihr ins Zittern. Man möchte nun gewiß nicht den Anschein erwecken, als ob man Gott verachte, dessen Majestät einen doch bedrängt, und deshalb verrichtet man äußerlich allerlei religiöses Scheinwerk, hört aber unterdessen keineswegs auf,9 sich mit allen Lastern zu beflecken, Schande auf Schande zu wälzen, bis man das heilige Gesetz des Herrn in jeder Beziehung verletzt und seine Gerechtigkeit gänzlich aufgelöst hat. Jedenfalls bietet jene vorgetäuschte Gottesfurcht keinerlei Hemmnis dagegen, daß man sich in seinen Sünden richtig wohlfühlt, sich in ihnen gefällt und lieber der Zügellosigkeit des eigenen Fleisches sich hingibt, als der Zucht des Heiligen Geistes zu gehorchen! Aber dies ist ja alles ein leerer und verlogener Schein der Religion, kaum gar des Namens „Schein“ würdig; und so kann man gerade hier wiederum leicht wahrnehmen, wie sehr sich die Frömmigkeit, die allein im Herzen der Gläubigen wohnt und aus der erst die wahre Religion geboren wird, von diesem wirren Wissen um Gott unterscheidet. Und doch wollen solche Heuchler auf Schleichwegen erreichen, daß sie Gott, vor dem sie doch auf der Flucht sind, nahe scheinen. Ihr ganzes Leben lang sollten sie ihm ohne Unterlaß gehorsam sein; aber statt dessen trotzen sie ihm unerschrocken fast in all ihrem Tun und versuchen ihn nur durch ein paar Opfer zu versöhnen! In Heiligkeit des Lebens und Reinheit des Herzens sollten sie ihm dienen; aber statt dessen erdichten sie sich läppisches Possenzeug und nichtige Dienstlein, mit denen sie sein Wohlgefallen erwerben möchten! Ja sie versenken sich um so kecker in ihren Schlamm, weil sie wähnen, mit lächerlichen Bußübungen mit Gott ins reine zu kommen. Endlich: all ihr Vertrauen sollten sie auf ihn richten, und statt dessen setzen sie ihn beiseite und gründen ihr Vertrauen auf sich selbst oder die Kreaturen! Zum Schluß verwickeln sie sich dermaßen in allerlei Irrtum, daß ihre finstere Bosheit jene Funken auslöscht und gar erstickt, die zur Erkenntnis der Herrlichkeit Gottes aufleuchteten. Und trotzdem lebt jener Keim, der auf keine Weise gänzlich auszurotten ist, jene Ahnung, es sei irgendein göttliches Wesen. Aber dieser Keim ist selbst so verderbt, daß er nur die schlechtesten Früchte erzeugt.

So erweist sich nur desto klarer die Richtigkeit meiner Behauptung, es sei von Natur dem Menschenherzen ein Empfinden von Gott eingemeißelt. Erzwingt doch die Notwendigkeit auch von den Gottlosen deren Anerkennung! Im ungestörten Glück spotten sie Gottes, sind Kläffer und Schwätzer, um seine Macht zu verkleinern. Aber wenn die Verzweiflung sie quält, dann drängt sie sie, Gott zu suchen, und gibt ihnen Stoßgebete ein — woraus dann deutlich wird, daß sie gar nicht gänzlich ohne Kunde von Gott sind, daß sie aber in Bosheit unterdrückt haben, was längst in ihnen hätte emporkommen sollen!

4. Существует и другое зло. Дело в том, что люди вовсе не обеспокоены Богом, если не оказываются вынужденными к тому. Они не желают прийти к Нему, если их не приводят насильно. Но и тогда их побуждает не свободный страх, порождаемый благоговением перед Божьим величием, а страх рабский и вынужденный. Его вызывает неизбежность Божьего суда; и поскольку люди не могут от него избавиться, они страшатся и одновременно ненавидят. Слова языческого поэта, что богов породил в первую очередь страх, справедливы только по отношению к нечестию. Те, кто хочет всласть досадить Богу, страстно желали бы ниспровержения его Судейского престола, воздвигнутого, как им известно, для наказания за преступления.

Движимые этим чувством, они сражаются против Бога, который не может не судить их. Поскольку же они неотвратимо оказываются повергнутыми его всемогуществом и чувствуют неизбежность своего поражения, то в конце концов уступают страху. Поэтому они худо-бедно делают вид, что у них есть религия, чтобы не казалось, что они всегда и везде презирают Бога, настигающего их своим величием. Однако при этом они не перестают оскверняться всевозможными грехами, чудовищно громоздить их друг на друга, пока не преступят Божий Закон во всём и не окажутся вне его справедливости. А бывает и так, что они не слишком усердствуют в притворном изображении страха и не просто любуются своими грехами, но открыто похваляются ими, купаются в них, предпочитая дать полную волю своей разнузданной плоти вместо того, чтобы сдерживать и подавлять её, повинуясь Св. Духу.

Всё это - лишь слабая тень религии, да, впрочем, и тенью её можно назвать лишь с большой натяжкой. Из всего этого явствует, насколько истинное благочестие, влагаемое Богом лишь в сердца своих верных, отличается от смутного и притворного богопознания. Ясно также и то, что религия есть достояние детей Божьих.

Между тем лицемеры с помощью всевозможных уловок пытаются создать впечатление, будто и они - ближние Бога, в то время как на самом деле они бегут от Него. Ибо вместо того, чтобы неизменно и во всём на протяжении всей жизни повиноваться Ему, они без зазрения совести то в одном, то в другом оскорбляют Бога, рассчитывая задобрить Его ничтожными жертвами. Вместо того, чтобы служить Ему в чистоте и простоте сердца, они, желая обрести его благосклонность, выдумывают всякую дребедень и никому не нужные церемонии. Хуже всего то, что они тем больше позволяют себе погрязать в непотребстве, чем больше стараются загладить свои грехи смехотворным лицемерием, называя их удовольствиями. Вместо того, чтобы во всём уповать на одного Бога, они отгоняют мысли о Нём и рассчитывают на свои собственные силы и силы прочих сотворенных созданий. В конце концов они так запутываются в таком нагромождении заблуждений, что мрак их нечестия затемняет, а затем окончательно гасит перед их взором всякий проблеск Божьей славы.

И всё же семя веры в существование некоего божества остаётся в них и не может быть отторгнуто целиком, но это изначально доброе семя настолько испорчено, что способно принести лишь самые дурные плоды. Пусть мои слова воспримут с недоверием, но я утверждаю, что в сердца людей от природы вложено некоторое знание о божестве, раз его существование вынуждены признавать даже самые лютые нечестивцы. Однако несмотря на содействие природы, они отходят от этого знания, оскорбляют Бога и даже стремятся стяжать себе славу насмешками над Ним, желая умалить его могущество. Но если они вдруг оказываются в отчаянном положении, то нужда заставляет их искать помощи у Бога и вкладывает в их уста обрывки молитв. Отсюда ясно, что и такие люди не лишены целиком знания о Боге, но это знание, которое должно было проявиться раньше, было заперто нечестием и буйством.

 

 

 

 

| 1559

|| 1559* (1539)

a ad sqq. (lin. 10—20) cf. Catechismum 1538, CR V 324

b ||| atque hic bifariam praecipue peccatur. Primum quod miseri homines, in vestiganda Dei veritate, non supra seipsos, ut par erat, conscendunt, sed ipsum: carnalis sui stuporis modo, metiuntur, nec qualem se cognoscendum exhibet apprehendunt

|| 1539

c 1539-54 semper praecip. ruant

d 1539-54 ei

|| 1559

1 Ps. 14, l = vg. 13, 1.

1 Cic. nat. deor. 1. 2, 3; 17. 45; 19, 51; 24, 67.

2 Cic. nat. deor. I. 20, 54; 30, 85 sq.; 44, 123.

a VG 1560 ces canailles

| 1539

b 1539—54 deliramenta

c nug. — inept.: 1539-54 suis nugamentis

a 1539-45 confinx.

b > VG 1560

1 Hic Calvinus non ipsa Lactantii verba afferre, sed sensum horum similiumve locorum complecti videtur: Divin. Instit. I. 1, 6; 1, 25; IV. 2, 5; 3, 6 sq.; 5,1; Epit. 36, 1. 5. CSEL 19, 2. 6. 278 sq. 284. 711 sq.

| 1559* (1539)

c ||| Secundum peccatum est, quod ad habendam Dei rationem, inviti et renitentes pertrahuntur, nec eo imbuuntur timore, qui ex reverentia maiestatis eius procedat, sed ex timore (1553 metu) indicii eius

|| 1539

d cf. Catechismum l538, CR V 324

2 Stat. Thebaid. III. 659.

e eum — urget: 1539-54 maiestatis eius contemptores

f 1539-54 conspurcare

|| 1559* (1539)

a ||| paucis expediendum est, qualis sit illa singularis, quae solis fidelium pectoribus instillatur, Dei notitia (1539-45 Dei notitia, quae—instillatur): qualis etiam, qui inde consequitur, pietatis affectus

|| 1559

|| 1539

b 1539-54 prope

c 1539-54 securissime

d > 1539-54

e 1539-54 illum studemus

f 1539-54 innocentia

g 1539-54 comminiscimur

h 1539-54 illum demereamur

|| 1559

|| 1559* (1539)

i ||| Deinde ubi in illum fiducia nostra defixa esse debuerat, vel in nobis vel in creaturis aliis desidet. Tandem tot erroribus perversisque opinionibus implicamur, ut scintilla illa, quae ad contemplandam Dei maiestatem nobis praelucebat, suffocetur et extinguatur, ne ad veram usque notitiam nos deducat.

|| 1539

k 1539-54 Tamen man.

l ex se > 1539-54

|| 1559

||| 1539

||| 1539

||| 1539

||| 1539

3 Statius Italicus.

1 Inst.I, 2, 6.

1 Theb. III, 661.

x
This website is using cookies. Accept