Institutio christianae religionis (1559), Barth/Niesel, 1926-52 Institution de la religion chrestienne (1560) Institutes of the Christian Religion, Henry Beveridge (1845) Institutie of onderwijzing in de christelijke religie, A. Sizoo (1931) Unterricht in der christlichen Religion, Otto Weber (1936-38) Наставление в христианской вере (1997-99)

CAP. XIIII.

Chapitre XIV.

Chapter 14.

Hoofdstuk XIV.

Vierzehntes Kapitel.

Глава XIV.

| In ipsa etiam mundi et rerum omnium creatione Scripturam certis notis discernere verum Deum a fictitiis.

Comment, par la creation du monde et de toutes choses, l’Escriture discerne le vray Dieu d’avec ceux qu’on a forgé

In the Creation of the World, and All Things in It, the True God Distinguished by Certain Marks from Fictitious Gods.

Dat ook bij de schepping der wereld en van alle dingen de Schrift de ware God door gewisse tekenen onderscheidt van de verzonnen goden.

Schon an der Erschaffung der Welt und aller Dinge unterscheidet sich nach der Schrift der wahre Gott durch deutliche Kennzeichen von den Götzen.

О ТОМ, ЧТО СОТВОРЕНИЕ МИРА И ВСЕГО СУЩЕГО ОТЛИЧАЕТ В ПИСАНИИ ИСТИННОГО БОГА ОТ ВЫДУМАННЫХ БОГОВ

1. 152 QUANQUAM falsorum deorum cultoribus socordiam merito exprobat Iesaias, quod ex terrae fundamentis et caelorum ambitu non didicerint quisnam esset verus Deus [Iesa. 40. e. 21]: quae tamen est ingenii nostri tarditas et hebetudo, necesse fuit, ne ad Gentium figmenta defluerent fideles, expressius illis depingi verum Deum. Nam quum evanida sit quae apud Philosophos maxime tolerabilis habetur descriptio, Deum mentem esse mundi1: ipsum familiarius a nobis cognosci operaepretium est, ne semper in ambiguo vacillemus. Itaque historiam creationis extare voluit, cui innixa Ecclesiae fides non alium Deum quaereret nisi qui propositus est a Mose opifex mundi et conditor. Illic primo notatum est tempus, ut continua annorum serie fideles ad primam humani generis et rerum omnium originem pervenirent; quae apprime utilis est cognitio, non tantum ut prodigiosis fabulis, quae in Aegypto et aliis terrae plagis olim grassatae sunt, obviam eatur, sed etiam ut cognito mundi exordio, clarius eluceat Dei aeternitas, nosque in sui admirationem magis rapiat. Neque vero movere nos debet profana illa subsannatio, mirum esse cur non citius venerit Deo in mentem, caelum et terram condere, sed otiosus immensum spatium praeterfluere siverit, quod ante plurima aetatum millia efficere posset: quum ad sex annorum millia nondum pervenerit mundi ad ultimum finem vergentis diuturnitas2. Nam cur tandiu distulerit 153 Deus neque fas est nobis inquirere, neque expedit: quia si eousque penetrare contendat mens humana, centies in itinere deficiet: neque etiam cognitu utile esset quod Deus ipse, ut fidei nostrae modestiam probaret, consulto voluit celatum esse. Ac scite pius ille senex, quum protervus quispiam ex eo per ludibrium quaereret quid ante creatum mundum egisset Deus: respondit fabricasse inferos curiosis1. Haec non minus gravis quam severa admonitio compescat lasciviam, quae multos titillat, adeoque impellit ad pravas et noxias speculationes. Denique meminerimus, Deum illum invisibilem et cuius incomprehensibilis est sapientia,a virtus et iustitia, Mosis historiam speculi loco nobis proponere, in quo viva eius effigies relucet. Sicuti enim nihil distincte cernunt oculi vel senio obtusi, vel alio vitio hebetes, nisi specillis adiuventur: ita, quae nostra est imbecillitas, nisi nos dirigat Scriptura in Deo quaerendo, statim evanescimus. Qui vero proterviae suae indulgent, quia nunc frustra monentur, sero horribili interitu sentient quanto satius fuerit arcana Dei consilia reverenter suspicere, quam blasphemias evomere quibus caelum obscurent. Et recte Augustinus iniuriam Deo fieri conqueritur ubi superior eius voluntate flagitatur rerum causa [Lib. de Gene, contra Manich.]2. Idem alibi prudenter admonet, non minus perperam de immensis temporum quam locorum spatiis quaestionem moveri [Lib. 11. de Civitate Dei.]3. Certe quantumvis late pateat caelorum circuitus, est tamen aliqua eius dimensio. Nunc siquis cum Deo expostulet, quod centuplo superet vacuitas, annon piis omnibus detestabilis erit petulantia? Eodem furoris prosiliunt qui exagitant Dei otium, quod eorum arbitrio mundum ante innumera secula non condiderit4. Ut suae cupiditati morem gerant, extra mundum egredi affectant; quasi vero in tam ampla caeli et terrae circunferentia, non satis multa occurrant quae inaestimabili suo fulgore absorbeant sensus omnes nostros: quasi intra sex annorum millia non satis multa documenta ediderit Deus, in quorum assidua meditatione mentes nostrae se exerceant. Ergo maneamus inclusi his cancellis, quibus nos circunscribere Deus voluit, et quasi mentes nostras contrahere, ne vagandi licentia diffluerent.

1. Combien qu’Isaie à bon droit redargue tous idolatres, de ce qu’ils n’ont point appris des fondemens de la terre, et de ce grand circuit des cieux, quel estoit le vray Dieu (Is. 40:21), toutesfois selon que nous avons l’esprit tardif et hebeté, il a esté necessaire de monstrer et quasi peindre plus expressement quel est le vray Dieu, à fin que les fideles ne se laissassent escouler aux resveries des Payens. Car comme ainsi soit que la description qu’en donnent les Philosophes qui semble estre la plus passable, assavoir que Dieu est l’esprit du monde, ne soit qu’un ombrage qui s’esvanouit: il faut bien que Dieu soit cognu de nous plus familierement, à ce que nous ne chancellions point tousjours en ambiguité. Parquoy Dieu a publié l’histoire de la creation par Moyse, sur laquelle il a voulu que la foy de l’Eglise fust appuyée: à fin qu’elle ne cherchast autre Dieu, sinon celuy qui est là proposé createur du monde. Or le temps est marqué, à fin que les fideles, par le laps continuel des ans, fussent conduis jusques à la premiere origine du genre humain, et de toutes choses: ce qui est singulierement utile à cognoistre, non seulement pour rebouter les fables prodigieuses qui ont eu jadis leur vogue en Egypte et autres pais: mais aussi à la fin que le commencement du monde estant cognu, l’eternité de Dieu reluise plus clairement, et qu’elle nous ravisse en admiration de soy. Que nous ne soyons point troublez en cest endroit de la moquerie des gaudisseurs, qui s’esmerveillent pourquoy Dieu ne s’est plustost advisé de creer le ciel et la terre, mais a laissé passer un terme infini, qui pouvoit faire beaucoup de millions d’aages, demeurant ce pendant oisif: et qu’il a commencé à se mettre en œuvre seulement depuis six mille ans, lesquels ne sont point encores accomplis depuis la creation du monde, lequel toutesfois declinant à sa fin, monstre de quelle durée il sera. Car il ne nous est pas licite, ny mesme expedient, d’enquester pourquoy Dieu a tant differé: pource que si l’esprit humain s’efforce de monter si haut, il defaudra cent fois au chemin: et aussi il ne nous sera point utile de cognoistre ce que Dieu, non sans cause, nous a voulu estre celé pour esprouver la sobrieté de nostre foy. Parquoy un bon ancien jadis respondit fort bien à un de ces moqueurs, lequel par risée et plaisanterie demandoit, à quel ouvrage s’appliquoit Dieu devant qu’il creast le monde: Il bastissoit (dit-il) l’enfer pour les curieux. Cest advertissement aussi grave que severe doit reprimer toute convoitise desordonnée, laquelle chatouille beaucoup de gens, mesme les pousse en des speculations aussi nuisibles que tortues. Bref qu’il nous souvienne que Dieu qui est invisible, et duquel la sagesse, vertu et justice est incomprehensible, nous a mis devant les yeux l’histoire de Moyse, au lieu de miroir auquel il veut que son image nous reluise. Car comme les yeux chassieux ou hebetez de vieillesse, ou obscurcis par autre vice et maladie, ne peuvent rien voir distinctement, sinon estans aydez par lunettes: aussi nostre imbecillité est telle, que si l’Escriture ne nous adresse à chercher Dieu, nous y sommes tantost esvanouis. Si ceux qui se donnent licence à babiller sans honte et brocarder, ne reçoivent maintenant nulle admonition, ils sentiront trop tard en leur horrible ruyne combien il leur eust esté plus utile de contempler de bas en haut les conseils secrets de Dieu avec toute reverence, que desgorger leurs blasphemes pour obscurcir le ciel. Sainct Augustin se plaind aussi à bon droit qu’on fait injure à Dieu, cherchant cause de ses œuvres, laquelle soit superieure à sa volonté.35 Et en un autre passage il nous advertit bien à propos que d’esmouvoir question de l’infinité des temps, c’est une aussi grande folie et absurdité que d’entrer en dispute pourquoy la grandeur des lieux n’est aussi bien infinie.36 Certes quelque grandeur ou espace qu’il y ait au pourpris du ciel, si est-ce encores qu’on y trouve quelque mesure. Si maintenant quelcun plaidoit contre Dieu de ce qu’il y a cent millions de fois plus d’espace vuide: ceste audace tant desbordée ne sera-elle point detestable à tous fidelles? Or ceux qui contrerollent le repos de Dieu, d’autant que contre leur appetit il a laissé passer des siecles infinis devant que creer le monde, se precipitent en une mesme rage. Pour contenter leur curiosité, ils sortent hors du monde, comme si en un si ample circuit du ciel et de la terre nous n’avions point assez d’objets et rencontres qui, par leur clarté inestimable, doyvent retenir tous noz sens et par maniere de dire les engloutir: comme si au terme de six mille ans Dieu ne nous avoit point donné assez d’enseignemens pour exercer noz esprits, en les meditant sans fin et sans cesse. Demeurons donc entre ces barres ausquelles Dieu nous a voulu enclorre et quasi tenir noz esprits enserrez, afin qu’ils ne decoulent point par une licence trop grande d’extravaguer.

1. The mere fact of creation should lead us to acknowledge God, but to prevent our falling away to Gentile fictions, God has been pleased to furnish a history of the creation. An impious objection, Why the world was not created sooner? Answer to it. Shrewd saying of an old man.

141 Although Isaiah justly charges the worshipers of false gods with stupidity, in not learning from the foundations of the earth, and the circle of the heavens, who the true God is (Isa. 40:21); yet so sluggish and grovelling is our intellect, that it was necessary he should be more clearly depicted, in order that the faithful might not fall away to Gentile fictions. the idea that God is the soul of the world, though the most tolerable that philosophers have suggested,is absurd; and, therefore, it was of importance to furnish us with a more intimate knowledge in order that we might not wander to and fro in uncertainty. Hence God was pleased that a history of the creation should exist—a history on which the faith of the Church might lean without seeking any other God than Him whom Moses sets forth as the Creator and Architect of the world. First, in that history, the period of time is marked so as to enable the faithful to ascend by an unbroken succession of years to the first origin of their race and of all things. This knowledge is of the highest use not only as an antidote to the monstrous fables which anciently prevailed both in Egypt and the other regions of the world, but also as a means of giving a clearer manifestation of the eternity of God as contrasted with the birth of creation, and thereby inspiring us with higher admiration. We must not be moved by the profane jeer, that it is strange how it did not sooner occur to the Deity to create the heavens and the earth, instead of idly allowing an infinite period to pass away, during which thousands of generations might have existed, while the present world is drawing to a close before it has completed its six thousandth year. Why God delayed so long it is neither fit nor lawful to inquire. Should the human mind presume to do it, it could only fail in the attempt, nor would it be useful for us to know what God, as a trial of the modesty of our faith, has been pleased purposely to conceal. It was a shrewd saying of a good old man, who when some one pertly asked in derision what God did before the world was created, answered he made a hell for the inquisitive (August. Confess., lib. 11 c. 12). This reproof, not less weighty than severe, should repress the tickling wantonness which urges many to indulge in vicious and hurtful speculation.

In fine, let us remember that that invisible God, whose wisdom, power, and justice, are incomprehensible, is set before us in the history of Moses as in a mirror, in which his living image is reflected. For as an eye, either dimmed by age or weakened by any other cause, sees nothing distinctly without the aid of glasses, so (such is our imbecility) if Scripture does not direct us in our inquiries after God, we 142immediately turn vain in our imaginations. Those who now indulge their petulance, and refuse to take warning, will learn, when too late, how much better it had been reverently to regard the secret counsels of God, than to belch forth blasphemies which pollute the face of heaven. Justly does Augustine complain that God is insulted whenever any higher reason than his will is demanded. (Lib. de Gent.). He also in another place wisely reminds us that it is just as improper to raise questions about infinite periods of time as about infinite space. (De Civit. Dei.). However wide the circuit of the heavens may be, it is of some definite extent. But should any one expostulate with God that vacant space remains exceeding creation by a hundred-fold, must not every pious mind detest the presumption? Similar is the madness of those who charge God with idleness in not having pleased them by creating the world countless ages sooner than he did create it. In their cupidity they affect to go beyond the world, as if the ample circumference of heaven and earth did not contain objects numerous and resplendent enough to absorb all our senses; as if, in the period of six thousand years, God had not furnished facts enough to exercise our minds in ceaseless meditation. Therefore, let us willingly remain hedged in by those boundaries within which God has been pleased to confine our persons, and, as it were, enclose our minds, so as to prevent them from losing themselves by wandering unrestrained.

1. Ofschoon Jesaja (Jes. 40:21) de dienaren van valse goden terecht onverstand verwijt, omdat zij uit de grondslagen der aarde en de omloop der hemelen niet geleerd hebben, wie de ware God was, zo was het toch, gelet op de traagheid en stompheid van onze geest nodig, dat voor de gelovigen de ware God uitdrukkelijker werd afgeschilderd, opdat zij niet zouden afglijden tot de verzinselen der heidenen. Want daar de omschrijving, die bij de wijsgeren voor de meest dragelijke gehouden wordt, namelijk dat God de ziel der wereld is, onbetekenend is, loont het de moeite, dat Hij vertrouwelijker door ons gekend wordt, opdat wij niet steeds in weifeling en onzekerheid zijn. Daarom heeft Hij gewild, dat de scheppingsgeschiedenis er zou zijn, opdat het geloof der kerk, daarop steunend, geen andere God zou zoeken dan die door Mozes is voorgesteld als de Bouwmeester en Schepper der wereld. Daar is in de eerste plaats de tijd aangetekend, opdat de gelovigen langs de onafgebroken rij der jaren zouden komen tot de eerste oorsprong van het menselijk geslacht en van alle dingen. Die kennis is bijzonder nuttig, niet alleen opdat men in kunne gaan tegen de wonderlijke verhalen, die oudtijds in Egypte en andere landstreken de ronde deden, maar ook opdat door de kennis van de aanvang der wereld de eeuwigheid Gods in des te helderder licht trede en ons meer tot bewondering van haar opwekke. En wij moeten ons niet laten beïnvloeden door die onheilige spotternij, welke zegt, dat men zich moet afvragen, waarom het God niet eerder in de zin gekomen is om hemel en aarde te scheppen, maar waarom Hij, werkeloos, een zo onmetelijke tijdsruimte heeft laten voorbijgaan, voordat Hij deed, wat Hij vele duizenden jaren eerder had kunnen doen, daar de levensduur van de wereld, die reeds neigt tot haar einde, nog niet zesduizend jaren bereikt heeft. Want waarom God het zo lang heeft uitgesteld, mogen wij niet onderzoeken en het heeft ook geen nut dat te doen, want indien de menselijke geest tot zover tracht door te dringen, zal hij honderdmaal op de weg bezwijken. En ook zou het niet nuttig zijn te weten wat God zelf, om de bescheidenheid van ons geloof op de proef te stellen, met opzet verborgen heeft willen laten. En geestig was het antwoord van die vrome grijsaard, die, toen een onbeschaamd man hem spottend vroeg, wat God gedaan had voor de schepping der wereld, zeide, dat Hij de hel geschapen had voor nieuwsgierige mensen1. Moge deze even ernstige als gestrenge vermaning de uitgelatenheid bedwingen, die velen kittelt en zo drijft tot slechte en schadelijke bespiegelingen. Laat ons eindelijk bedenken, dat die onzienlijke God, wiens wijsheid, kracht en rechtvaardigheid onbegrijpelijk is, de geschiedenis van Mozes ons als een spiegel voorstelt, waarin zijn levende beeltenis weerkaatst. Want even als ogen, die òf door de ouderdom verzwakt, òf door een ander gebrek verslechterd zijn, niets nauwkeurig kunnen zien, tenzij ze door een bril geholpen worden, zo falen ook wij, zwak als we zijn, terstond, indien niet de Schrift ons leidt bij het zoeken naar God. Zij echter, die aan hun onbeschaamdheid toegeven, zullen, omdat ze zich nu tevergeefs laten waarschuwen, ten laatste door een vreselijke ondergang gevoelen, hoeveel beter het geweest ware de geheime raadsbesluiten Gods eerbiedig te vereren dan godslasteringen uit te braken, waarmee ze de hemelverduisteren. En terecht klaagt Augustinus2, dat Gode onrecht geschiedt, wanneer men zoekt naar een oorzaak der dingen, die hoger is dan zijn wil. Dezelfde vermaant elders3 verstandig, dat het even verkeerd is kwesties op te werpen aangaande onmetelijke ruimten van tijd als van plaats. Ongetwijfeld, hoever ook de omgang der hemelen zich uitstrekt, toch heeft die een zekere afmeting. En indien nu iemand God erover zou onderhouden, dat de ledige ruimte wel honderd maal zo groot is, zou dat voor alle vromen niet een verfoeilijke brutaliteit zijn? Tot dezelfde razernij verstouten zij zich, die iets aan te merken hebben op Gods rust, omdat Hij niet naar hun oordeel de wereld voor talloze eeuwen geschapen heeft. Om hun begeerte terwille te zijn, ondernemen zij het buiten de wereld te gaan. Alsof in de zo uitgestrekte kring van hemel en aarde niet genoeg dingen zich voordeden, die door hun onwaardeerbare glans al onze zintuigen in beslag nemen; alsof in zesduizend jaren God niet genoeg leringen gegeven had, in wier voortdurende overdenking ons verstand zich kan oefenen! Laat ons dus gewillig ingesloten blijven binnen deze omgrenzing, waarmee God ons heeft willen omgeven om zo ons verstand als het ware in te binden, opdat het niet door ongebreidelde omdoling zou afdwalen.

1. 79Wir können und sollen mit unseren Gedanken nicht hinter Gottes Schöpfungstat zurückgehen

Zwar wirft Jesaja den Götzendienern mit Recht Gedankenlosigkeit vor, daß sie nicht (schon) aus den Grundfesten der Erde und dem Umkreis des Himmels gelernt hätten, wer denn der wahre Gott sei (Jes. 40,21). Weil aber unser Verstand so träge und stumpf ist, so mußte Gott den Gläubigen noch klarer dargestellt werden, damit sie nicht den Erdichtungen der Heiden verfielen. Denn die Beschreibung des Wesens Gottes, die bei den Philosophen noch für die erträglichste gehalten wird, nämlich: Gott sei die Seele der Welt, ist ja eine hohle Rede, und deshalb ist um so mehr eine vertrautere Erkenntnis nötig, damit wir nicht immerzu ungewiß hin und her schwanken. Deshalb hat uns Gott die Schöpfungsgeschichte gegeben: auf sie gestützt, soll der Glaube der Kirche keinen anderen Gott suchen als den, den Mose als Schöpfer und Gründer der Welt verkündet.

Da ist zunächst die Zeit bezeichnet, damit die Gläubigen durch die ununterbrochene Reihe der Jahre bis zum Ursprung aller Dinge zurückdringen können. Solche Erkenntnis ist von Nutzen: man kann damit jenen abenteuerlichen Fabeln entgegentreten, die in Ägypten und anderen Gegenden der Erde verbreitet sind —, und erst recht leuchtet Gottes Ewigkeit heller hervor und reißt uns noch mehr zur Bewunderung hin, wenn wir erkennen, daß die Welt einen Anfang gehabt hat. Nicht der Betrachtung wert ist der gemeine Hohn, es sei doch verwunderlich, daß es Gott nicht eher eingefallen wäre, Himmel und Erde zu schaffen, sondern daß er einen unermeßlichen Zeitraum hätte müßig verstreichen lassen, wo er doch schon viele Jahrtausende zuvor alles hätte hervorbringen können — und dabei habe die Welt, die doch schon ihrem Ende zugeht, kaum sechstausend Jahre erreicht! Denn die Frage, warum Gott so lange damit gewartet habe, ist weder gestattet, noch von irgendwelchem Belang. Wollte unser Verstand dahin vordringen, so müßte er hundertmal auf dem Wege straucheln. Es ist auch nicht von Nutzen, zu erkennen, was Gott absichtlich verborgen sein ließ, um die Bescheidenheit unseres Glaubens auf die Probe zu stellen. Es war schon einsichtig, wenn einst ein alter Mann auf die spöttische Frage, was denn Gott vor Erschaffung der Welt getrieben habe, die Antwort gab, da habe er für vorwitzige Leute die Hölle gemacht!

Diese ebenso ernste wie strenge Mahnung mag den Leichtsinn zähmen, der manche Menschen kitzelt und zu verkehrten und schädlichen Gedankenspielereien (Spekulationen) treibt! Auch sollen wir schließlich bedenken, daß uns Gott, der da unsichtbar ist und dessen Weisheit, Kraft und Gerechtigkeit unbegreiflich ist, die (Schöpfungs-)Geschichte bei Mose als Spiegel vorhält, in dem sein lebendiges Bild erscheint. Denn wie die Augen, wenn sie durch das Alter geschwächt oder aus Krankheit abgestumpft sind, ohne Brille nichts mehr sehen können, so gehen wir in unserer Schwachheit unweigerlich in die Irre, wofern uns nicht die Schrift lenkt, wenn wir Gott suchen. Wer sich aber jetzt nicht warnen lassen will und sich seinen Gelüsten hingibt, der wird in furchtbarem Untergang zu spät merken, wieviel besser es gewesen wäre, Gottes geheime Ratschlüsse ehrfürchtig anzuschauen, als Schmähungen in die Welt zu setzen und damit den Himmel zu verfinstern. Mit vollem Recht erhebt Augustin die Klage, es geschehe Gott Unrecht, wo man einen höheren Grund der Dinge suche als seinen Willen (Buch von der Genesis gegen die Manichäer). An anderer Stelle weist er sehr richtig darauf hin, es sei verkehrt, über die Unermeßlichkeit der Zeit wie auch über die Unendlichkeit des Raumes viel Fragens zu machen (Vom Gottesstaat, Buch 11). Gewiß: 80 so weit auch der Umkreis des Himmels sich dehnt, so hat er doch eine bestimmte Größe. Aber wenn nun einer mit Gott darüber rechten wollte, daß der leere Raum hundertmal größer sei (als der erfüllte) — wäre das nicht eine allen Frommen widerwärtige Unverschämtheit? Ebenso toll sind aber die, welche Gott müßig schelten, weil er nach ihrem Dünken die Welt nicht schon vor unzähligen Jahrhunderten geschaffen hat. Um seinem Gelüste nachgehen zu können, versucht man, außerhalb der Welt zu gelangen —, als ob nicht im gewaltigen Umkreis Himmels und der Erde genug Dinge uns begegneten, die mit ihrem herrlichen Glanz alle Sinne erfüllen, als ob nicht Gott innerhalb der sechs Jahrtausende uns genug Beweise gegeben hätte, deren stete Erwägung unsere Seele ganz in Anspruch nehmen könnte! Wir wollen also gern innerhalb der Grenzen bleiben, die uns Gott hat setzen wollen, und unsere Seele sozusagen zurückhalten, damit sie nicht frei herumlaufe und sich verliere!

1. Исайя с полным основанием обвинял идолопоклонников в том, что они не уразумели из оснований земли и круговращения небес, кто есть истинный Бог (Ис 40:21-22). Однако и сегодня, ввиду медлительности и неповоротливости нашего ума, необходимо показывать и как бы живописать истинного Бога, чтобы верующие не соблазнились измышлениями язычников. Описание Бога, данное философами и кажущееся относительно наиболее разумным, а именно, что Бог есть разум мира (Цицерон. О природе богов, I, 13, 33), представляет собой всего лишь химеру. Чтобы избежать колебаний и сомнений, мы должны узнать Бога ближе.

Бог через Моисея сообщил нам историю творения как раз для того, чтобы она служила основанием веры Церкви и чтобы мы не искали иного Бога, кроме Творца мира. В этом же повествовании отмечены временные вехи, дабы их непрерывная последовательность привела нас к первоначалу человеческого рода и всех творений. Особенно полезным оказывается для нас познание вечности Бога, которая ясно обнаруживается из рассказа о сотворении мира и приводит нас в восхищение. Польза этого знания не только в опровержении побасёнок, некогда получивших распространение в Египте и других странах, но и в лучшем понимании начала мира.

Пусть не смущают нас насмешки иных шутников: почему Бог не сотворил небо и землю раньше, а пребывал в праздности в течение бесконечного времени, - быть может, многих миллионов столетий? И почему Он вдруг принялся за дело лишь неполных шесть тысяч лет назад и уже показал нам через наблюдаемый упадок тварного мира, сколь непродолжителен будет срок его существования? Нам не дозволено и даже нецелесообразно доискиваться причины этого решения Бога. Если человеческий разум захочет вознестись на такую высоту, то по дороге заблудится тысячу раз. К тому же нам вовсе не полезно знать то, что Бог не без оснований скрыл от нас, дабы испытать смирение нашей веры. Один благочестивый человек в древние времена очень хорошо ответил на вопрос насмешников о том, чем занимался Бог до сотворения мира: он сказал, что Бог создавал ад для любопытных (Августин. Исповедь, IX, 12(MPL, XXXII, 815)). Это суровое предостережение должно удержать нас от неуёмного любопытства, не дающего покоя многим и толкающего их к пустым фантазиям, столь же вредным, сколь и беспочвенным.

Короче, будем помнить, что невидимый Бог, чья мудрость, сила и праведность непостижимы, явил перед нашим взором Моисееву историю творения, чтобы в ней, как в зеркале, сиял его образ. Подобно тому, как гноящиеся, или полуослепшие от старости, или пораженные болезнью глаза не могут ничего различить без помощи очков, так и наша тупость и малоумие являются причиной постоянных заблуждений в поисках Бога, если мы не руководствуемся Св. Писанием. Если бы те, кто позволяет себе бесстыдные насмешки, не встречали сегодня осуждения, то в своём ужасном нечестии они бы слишком поздно осознали, насколько полезнее было бы для них благоговейно взирать снизу вверх на тайные Божьи планы, чем изрыгать оскверняющие небеса богохульства.

Св. Августин с полным основанием упрекает в оскорблении Бога тех, кто доискивается недоступных нам причин божественных деяний (Августин. О книге Бытия, против манихеев, I, 2, 4 (MPL, XXXIV, 175)). В другом месте он справедливо предупреждает, что поднимать вопрос о бесконечности времени столь же бессмысленно и абсурдно, как затевать споры о том, почему пространство не является таким же бесконечным (Августин. О граде Божием, XI, 5 (MPL, XLI, 320)). Конечно, величина, или протяжённость небесных пределов ещё поддаётся измерению. Но если сейчас кто-нибудь затеет тяжбу с Богом по поводу того, что пустого пространства в сотни миллионов раз больше, то разве такая дерзость не отвратительна всем верующим? Между тем возмутители божественного спокойствия, упрекающие Бога за то, что Он, наперекор их желаниям, прежде сотворения мира дал пройти бесконечному числу веков, впадают в такое же безумие. Ради удовлетворения своего любопытства они пытаются выйти за пределы мира, словно в этом огромном пространстве неба и земли никакие предметы и события уже не в состоянии привлечь и как бы поглотить своим невыразимым светом все наши чувства! Словно на протяжении шести тысячелетий Бог не преподал нашему разуму достаточно уроков для того, чтобы мы бесконечно и непрестанно размышляли над ними! Так что не будем пытаться выпрыгнуть за пределы, в которые Он пожелал нас затворить, и удержим разум от непозволительных блужданий.

 

2. Eiusdem rationis est quod narrat Moses, non momento 154sed sex diebus absolutum fuisse Dei opus. Nam et hac circunstantia ab omnibus figmentis colligimur ad unicum Deum qui in sex dies opus suum digessit, ne molestum nobis esset in eius consideratione occupari toto vitae cursu. Quanvis enim oculi nostri, in quancunque partem se vertant, coguntur in operum Dei intuitu versari: videmus tamen quam fluxa sit attentio, et quam cito praetervolent siquae nos tangant piae cogitationes. Hic etiam obstrepit humana ratio, quasi a Dei potentia alieni fuerint tales progressus, donec subacta ad fidei obsequium quietem illam colere discit, ad quam nos invitat septimi diei sanctificatio. In ipso autem ordine rerum diligenter considerandus est paternus Dei amor erga humanum genus, quod non ante creavit Adam quam mundum omni bonorum copia locupletasset. Nam si eum in terra adhuc sterili et vacua locasset, si vitam dedisset ante lucem, visus fuisset eius utilitati parum consulere. Nunc ubi Solis et astrorum motus disposuit ad usus humanos, terram, aquas, aerem animalibus replevit, frugum omnium abundantiam protulit quae alimentis sufficeret: curam providi et seduli patrisfamilias suscipiens, mirificam erga nos suam bonitatem ostendit. Quae breviter tantum delibo si quisque attentius apud se expendat, constabit Mosen certum unius Dei creatoris testem ac praeconem fuisse. Omitto quae iam exposui1, non de nuda tantum Dei essentia illic fieri sermonem, sed aeternam quoque eius sapientiam et Spiritum nobis proponi; ne alium Deum somniemus quam qui in illa expressa imagine vult agnosci.

2. Ce que Moyse recite, que le bastiment du monde a esté achevé non pas en une minute, mais en six jours, tend à ceste mesme fin que j’ay dit. Car par ceste circonstance nous sommes retirez de toutes faulses imaginations pour estre recueillis à un seul Dieu: lequel a digeré son ouvrage en six jours, à fin que nous ne fussions point ennuyez de nous occuper tout le cours de nostre vie à considerer quel il est. Car combien que noz yeux, de quelque costé qu’ils se tournent, soyent contraints de contempler les œuvres de Dieu, nous voyons toutesfois combien l’attention est legere et maigre: et si nous sommes touchez de quelque bonne et saincte pensée, elle s’envolle incontinent. Or icy la raison humaine plaideroit volontiers contre Dieu, comme si bastir le monde de jour à autre ne fust pas chose decente à sa puissance. Voila nostre presomption, jusques à ce que nostre esprit estant domté sous l’obeissance de la foy, apprend à venir au repos auquel nous convie ce qui est dit de la sanctification du septieme jour. Or en l’ordre des choses creées nous avons à considerer diligemment l’amour paternel de Dieu envers le genre humain: en ce qu’il n’a point creé Adam jusques à ce qu’il eust enrichi le monde, et pourveu d’abondance de tous biens. Car s’il l’eust logé en la terre du temps qu’elle estoit encores sterile et deserte, et s’il luy eust donné vie devant qu’il y eust clarté, on eust estimé qu’il n’avoit point grand soin de luy ordonner ce qui luy estoit utile. Maintenant puis qu’il a differé de creer l’homme jusques a ce qu’il eust disposé le cours du soleil et des estoilles pour nostre usage, qu’il eust rempli les eaux et l’air de toutes sortes de bestial, qu’il eust fait produire toutes sortes de fruits pour nous alimenter: en prenant tel soin d’un bon pere de famille et prouvoyable, il a monstré une merveilleuse bonté envers nous. Si chacun poise bien et attentivement en soy ce que je touche icy comme en passant, il verra que Moyse est un tesmoin infaillible et un heraut authentique pour publier quel est le createur du monde. Je laisse icy à dire ce que j’ay declairé par cy devant, assavoir qu’il n’est pas là seulement tenu propos de l’essence de Dieu: mais qu’aussi sa Sagesse eternelle et son Esprit nous y sont monstrez à fin que nous ne songions point d’autre Dieu que celuy qui veut estre cognu en ceste image tant expresse.

2. For the same reason, the world was created, not in an instant, but in six days. The order of creation described, showing that Adam was not created until God had, with infinite goodness made ample provision for him.

With the same view Moses relates that the work of creation was accomplished not in one moment, but in six days. By this statement we are drawn away from fiction to the one God who thus divided his work into six days, that we may have no reluctance to devote our whole lives to the contemplation of it. For though our eyes, in what direction soever they turn, are forced to behold the works of God, we see how fleeting our attention is, and holy quickly pious thoughts,if any arise, vanish away. Here, too, objection is taken to these progressive steps as inconsistent with the power of God, until human reason is subdued to the obedience of faith, and learns to welcome the calm quiescence to which the sanctification of the seventh day invited us. In the very order of events, we ought diligently to ponder on the paternal goodness of God toward the human race, in not creating Adam until he had liberally enriched the earth with all good things. Had he placed him on an earth barren and unfurnished; had he given life before light, he might have seemed to pay little regard to his interest. But now that he has arranged the motions of the sun and stars for man’s use, has replenished the air, earth, and water, with living creatures, and produced all kinds of fruit in abundance for the supply of food, by performing the office of a provident and industrious head of a family, he has shown his wondrous goodness toward us. These subjects, which I only briefly touch, if more attentively pondered, will make it manifest that Moses was a sure witness and herald of the one only Creator. I do not repeat what I have 143already explained—viz. that mention is here made not of the bare essence of God, but that his eternal Wisdom and Spirit are also set before us, in order that we may not dream of any other God than Him who desires to be recognised in that express image.

2. Hiertoe behoort ook wat Mozes verhaalt, dat het werk Gods niet in een ogenblik, maar in zes dagen voltooid is. Want ook door deze omstandigheid worden wij van alle verzinselen afgebracht tot de enige God, die zijn werk over zes dagen heeft verdeeld, opdat het ons niet moeilijk zou zijn ons in de ganse loop van ons leven met de beschouwing daarvan bezig te houden. Want ofschoon onze ogen, naar welke zijde ze zich ook wenden, genoopt worden te vertoeven in de beschouwing van Gods werken, zien wij toch hoe vluchtig de aandacht is, en hoe snel Godvruchtige gedachten, wanneer die in ons op komen, weer heenvlieden. Hier wil ook de menselijke rede zich verzetten, alsof zulk een gestadige voortgang in overeenstemming ware met Gods macht, totdat zij, onderworpen tot de gehoorzaamheid des geloofs, die de rust leert vieren, tot welke de heiligmaking van de zevende dag ons noodt. Juist in de orde der dingen moeten wij naarstig waarnemen Gods vaderliefde jegens het menselijk geslacht, dat Hij Adam niet eerder geschapen heeft, dan nadat Hij de wereld met overvloed van alle goede dingen rijkelijk voorzien had. Want als Hij hem op een nog onvruchtbare en ledige aarde geplaatst had, als Hij het leven gegeven had voor het licht, dan zou het geschenen hebben, dat Hij weinig voor zijn nut zorgde. Maar doordat Hij nu de beweging der zon en der sterren geregeld had ten nutte der mensen, de aarde, de wateren en de lucht met levende wezens gevuld had, een overvloed van alle soorten vruchten voortgebracht had, die voldoende was tot voedsel, en zo de zorg van een zorgzaam en naarstig huisvader op zich genomen had, toonde Hij zijn wonderlijke goedheid jegens ons. Indien men aandachtiger bij zichzelf nagaat, wat ik slechts kort aanroer, dan zal men tot de overtuiging komen, dat Mozes de zekere getuige en heraut geweest is van de enige God en Schepper. Ik laat nu daar, wat ik reeds uiteengezet heb, dat bij Mozes niet slechts sprake is van het Wezen Gods op zichzelf, maar dat ons ook zijn eeuwige Wijsheid en Geest voorgesteld wordt, opdat wij ons geen andere God dromen, dan die in dat uitgedrukte beeld wil erkend worden.

2. Das Sechstagewerk zeigt Gottes Güte gegen den Menschen

Aus ähnlicher Erwägung berichtet auch Mose, daß Gottes Werk nicht in einem Augenblick, sondern in sechs Tagen vollendet worden sei. Denn auch dadurch werden wir von allen erdichteten Göttern weg zu dem einigen Gott gewiesen, der in sechs Tagen sein Werk durchführte, damit es uns nicht beschwerlich falle, unser ganzes Leben lang dies Werk zu betrachten. Gewiß, wohin auch unser Auge sich richtet, stets wird es genötigt, beim Anblick der Werke Gottes zu verweilen. Aber wir sehen doch, wie flüchtig solches Aufmerken ist und wie schnell fromme Erwägungen vergehen, die uns etwa berühren! Auch hier sträubt sich die menschliche Vernunft, als ob solches Nacheinander (des Sechstagewerks) der göttlichen Macht zuwider sei — bis sie unter dem Gehorsam des Glaubens jener Ruhe zu pflegen lernt, zu der uns die Heiligung des siebenten Tages einlädt. Gerade in der Ordnung der Dinge soll doch Gottes väterliche Liebe gegen die Menschheit mit Fleiß betrachtet werden: hat er doch den Adam erst geschaffen, als er die Welt mit der Fülle aller Güter ausgerüstet hatte! Denn hätte er ihn auf die noch öde und leere Erde gesetzt, hätte er ihm das Leben vor der Erschaffung des Lichtes gegeben, so müßte der Eindruck entstehen, er sei nicht um sein Wohl besorgt gewesen. Nun aber hat er die Bewegung der Sonne und der Gestirne zum Nutzen des Menschen geordnet, Erde, Wasser und Luft mit allerlei lebendigen Wesen erfüllt, einen Überfluß an allerlei Früchten zur Nahrung gegeben; so zeigt er sich als ein vorsorglicher und treuer Hausvater, der in seiner Fürsorge seine wundersame Güte gegen uns offenbart. Wenn jemand das, was ich nur kurz berühre, genauer bei sich erwägt, so wird ihm einleuchten, daß Mose ein zuverlässiger Zeuge und Herold des einigen Gottes, des Schöpfers gewesen ist. Ich übergehe hier, was ich schon auseinandergesetzt habe: nämlich, daß hier nicht von Gottes bloßem Wesen die Rede ist, sondern auch Gottes ewige Weisheit und sein heiliger Geist uns hier entgegentritt, damit wir uns ja keinen anderen Gott erträumen als den, der in jenem klaren Ebenbild erkannt sein will.

2. Рассказ Моисея о сотворении мира не в одно мгновение, а в течение шести дней преследует ту же цель. Благодаря этому обстоятельству мы удерживаемся от ложных измышлений и приходим к единому Богу, который для того в течение шести дней обдумывал своё творение, чтобы мы на протяжении всей своей жизни не ломали себе голову над тем, каков Он. Хотя наши глаза повсюду видят дела Божьи, мы тем не менее остаёмся легкомысленны и невнимательны. Если же коснётся нас какая-нибудь благая и святая мысль, то сразу же улетучивается. Вот и в этом вопросе человеческий разум охотно обвинил бы Бога, что растягивать сотворение мира на несколько дней божественному всемогуществу не пристало. Вот какова наша заносчивость!

Но разум, укрощенный смирением веры, учится умиротворению через то, что сказано в Писании об освящении седьмого дня. В самом порядке творения мы должны углублённо созерцать отеческую любовь Бога к человеческому роду. Ибо Бог сотворил Адама не раньше, чем обогатил и в изобилии наполнил мир всевозможными благами. Если бы Бог поселил Адама на земле в то время, когда она ещё была бесплодной и пустынной, и даровал ему жизнь прежде появления света, мы могли бы считать, что Бог не заботился о том, чтобы предоставить Адаму всё полезное для него. Но Он решил сотворить человека лишь тогда, когда установил для нашей пользы движение солнца и звёзд, наполнил воды и воздух животными всякого рода, вырастил для нашего пропитания всевозможные плоды. Из этого мы видим, что Бог заботился о нас, как отец семейства, и тем самым явил свою беспредельную доброту к людям. Если каждый из нас внимательно и добросовестно обдумает все эти вопросы, которых здесь я касаюсь очень бегло, то увидит, что Моисей - неопровержимый свидетель и правдивый глашатай истины о Творце мира. Не буду повторять сказанного выше о том, что в сотворении мира открывается не только сущность Бога, но также его вечная Премудрость и Дух, открываются для того, чтобы мы не выдумывали иных богов, кроме Дающего познать Себя в этом столь живом образе.

 

3. | Sed antequam de hominis natura plenius dissere incipiam, aliquid de Angelis inserere oportet: quia etsi Moses vulgi ruditati se accommodans, non alia Dei opera commemorat in historia creationis nisi quae oculis nostris occurrunt: ubi tamen postea Angelos Dei ministros inducit, colligere facile licet eorum esse conditorem, cui suam operam et officia impendunta. || Quanvis ergo Moses populariter loquens, non statim a primis rudimentis Angelos recensuerit inter Dei creaturas: nihil tamen 155 vetat quominus diserte et explicate de illis tradamus quae alibi passim docet Scriptura; quia si Deum ex operibus suis agnoscere cupimus, minime omittendum est tam praeclarum et nobile specimen. Adde quod refutandis multis erroribus valde necessaria est haec pars doctrinae. Multorum mentes ita perstrinxit Angelicae naturae praestantia, ut putarent illis iniuriam fieri si unius Dei imperio subiecti quasi in ordinem cogerentur; hinc illis afficta divinitas. Emersit etiam Manichaeus cum sua secta, || qui sibia duo principia fabricavitb, Deum et diabolum; ac Deo quidem tribuebatc bonarum rerum originemd: malas autem naturas ad diabolum authorem referebate 1. || Hoc delirium si mentes nostras teneret implicitas, non constaret Deo sua in mundi creatione gloriaf. || Namg quum nihil magis Dei propriumh sit quam aeternitas, et αὐτουσία, id est, a seipso existentia, ut ita loquar: qui diabolo hoc tribuunt, nonne quodammodo eum divinitatis ornant titulo? Iam ubii omnipotentia Dei, si diabolo tale conceditur imperium, ut illo invito ac repugnante, quicquid voluerit exequatur?k || Quod auteml unicum habent fundamentum Manichaei, nefas esse ascribi bonom Deo ullius rei malae creationem, id orthodoxam fidem minime laeditn, quae non admittit aliquam esse in mundi universitate malam naturam: quandoquidem nec pravitas eto malitia tum hominis, tum diaboli, aut quae inde nascuntur peccata, ex natura sunt, sed ex naturae corruptione2: nec quicquam omninop ab initio extitit in quoq non et sapientiae et iustitiae suae specimen ediderit Deus. || His ergo perversis commentis ut obviam eatur, altius animos attollere necesse est quam 156 oculi nostri penetrent. || Quo consilio verisimile est, ubi in symbolo Niceno vocatur Deus omnium conditor, res invisibles fuisse expressasa. || Modum tamen quem praescribit pietatis regula, tenere curae erit, ne altius quam expedit speculando, lectores a fidei simplicitate abducti vagentur. Et certe quum utiliter semper nos doceat Spiritus: in quibus vero parum est momenti ad aedificationem, vel subticeat prorsus vel leviter tantum et cursim attingat, nostri quoque officii est, libenter ignorare quae non conducuntb.

3. Mais devant que je commence à traitter plus à plein de la nature de l’homme, il faut entrelasser quelque chose des Anges. Car combien que Moyse en l’histoire de la creation se conformant à la rudesse des idiots, ne raconte point d’autres œuvres de Dieu, sinon celles qui se presentent devant nos yeux: toutesfois quand puis apres il introduit les Anges comme ministres de Dieu, il est aisé à recueillir qu’ils le cognoissent pour createur s’adonnans à luy obeir et luy rendre tout devoir. Combien donc que Moyse, parlant rudement comme le simple populaire, n’ait pas au premier coup nombré les Anges entre les creatures de Dieu, toutesfois rien n’empesche que nous ne deduisions icy clairement ce que l’Escriture nous en dit ailleurs: car si nous desirons de cognoistre Dieu par ses œuvres, il ne faut pas omettre ceste partie tant noble et excellente. Outreplus ceste doctrine est fort necessaire à refuter beaucoup d’erreurs. La dignité, qui est en la nature angelique, a de tout temps esbloui beaucoup de gens en sorte qu’ils pensoyent qu’on leur fist injure si on les abaissoit pour les assujettir à Dieu: et là dessus on leur a attribué quelque divinité. Manichée aussi avec sa secte s’est dressé, forgeant deux principes, assavoir Dieu et le diable: attribuant l’origine des bonnes choses à Dieu, et faisant le diable autheur des mauvaises natures. Si nous avions les esprits embrouillés de telles resveries, Dieu n’auroit point la gloire qu’il merite en la creation du monde. Car puis qu’il n’y a rien plus propre à Dieu que son eternité et avoir estre de soy mesme, ceux qui attribuent cela au diable ne l’emparent-ils point aucunement du tiltre de Dieu? Davantage où sera la puissance infinie de Dieu, si on donue tel empire au diable, qu’il execute ce que bon luy semble, quoy que Dieu ne le veuille pas? Quant au fondement qu’ont pris ces heretiques, assavoir qu’il n’est pas licite de croire que Dieu qui est bon, ait rien creé de mauvais: cela ne blesse en rien nostre foy, laquelle ne recognoist nulle mauvaise nature en tout ce que Dieu a creé, pource que la malice et perversité tant de l’homme que du diable, et les pechez qui en proviennent, ne sont point de nature mais plustost de corruption d’icelle: et n’y a rien procedé de Dieu, en quoy du commencement il n’ait donné à cognoistre sa bonté, sagesse et justice. Afin donc de rebouter telles imaginations, il est requis d’eslever noz entendemens plus haut que noz yeux ne peuvent atteindre. Et de fait il est vray semblable que ç’a esté à ceste fin et intention qu’au concile de Nice Dieu est notamment appelé createur des choses invisibles. Toutesfois en parlant des Anges je m’estudieray à tenir telle mesure que Dieu nous commande: c’est de ne point speculer plus haut qu’il sera expedient, de peur que les lecteurs ne soyent escartez de la simplicité de la foy: car aussi puis que le sainct Esprit nous enseigne tousjours ce qui nous est utile: et là où il n’y a pas grande importance pour edifier, il se tait du tout, ou bien il en touche legerement et en passant: nostre devoir est d’ignorer volontiers ce qui n’apporte nul profit.

3. The doctrine concerning angels expounded. 1. That we may learn from them also to acknowledge God. 2. That we may be put on our guard against the errors of the worshippers of angels and the Manichees. Manicheeism refuted. Rule of piety.

But before I begin to treat more fully of the nature of man (chap. 15 and B. 2 c. 1), it will be proper to say something of angels. For although Moses, in accommodation to the ignorance of the generality of men, does not in the history of the creation make mention of any other works of God than those which meet our eye, yet, seeing he afterwards introduces angels as the ministers of God, we easily infer that he for whom they do service is their Creator. Hence,though Moses, speaking in popular language, did not at the very commencement enumerate the angels among the creatures of God, nothing prevents us from treating distinctly and explicitly of what is delivered by Scripture concerning them in other places. For if we desire to know God by his works, we surely cannot overlook this noble and illustrious specimen. We may add that this branch of doctrine is very necessary for the refutation of numerous errors. The minds of many are so struck with the excellence of angelic natures, that they would think them insulted in being subjected to the authority of God, and so made subordinate. Hence a fancied divinity has been assigned them. Manes, too, has arisen with his sect, fabricating to himself two principles—God and the devil, attributing the origin of good things to God, but assigning all bad natures to the devil as their author. Were this delirium to take possession of our minds, God would be denied his glory in the creation of the world.For, seeing there is nothing more peculiar to God than eternity and αὐτουσία, i.e. self-existence, or existence of himself, if I may so speak, do not those who attribute it to the devil in some degree invest him with the honour of divinity? And where is the omnipotence of God, if the devil has the power of executing whatever he pleases against the will, and notwithstanding of the opposition of God? But the only good ground which the Manichees have—viz. that it were impious to ascribe the creation of any thing bad to a good God, militates in no degree against the orthodox faith, since it is not admitted that there is any thing naturally bad throughout the universe; the depravity and wickedness whether of man or of the devil, and the sins thence resulting, being not from nature, but from the corruption of nature; nor, at first, did anything whatever exist that did not exhibit some manifestation of the divine wisdom and justice. To obviate such perverse imaginations, we must raise our minds higher than our eyes can penetrate. It was probably with this view that the Nicene Creed, in calling God the creator of all things, makes express mention of things invisible. My care, however, must be to keep within the bounds which piety prescribes, lest by indulging in speculations beyond my reach, I bewilder the reader, and lead him away from the simplicity of the faith. And since the Holy Spirit 144always instructs us in what is useful, but altogether omits, or only touches cursorily on matters which tend little to edification, of all such matters, it certainly is our duty to remain in willing ignorance.

3. Maar voordat ik uitvoeriger begin te spreken over de natuur des mensen, moet ik iets inlassen omtrent de engelen; want ofschoon Mozes, zich aanpassend aan het geringe verstand der grote schare, in de scheppingsgeschiedenis geen andere werken Gods vermeldt dan die zich aan onze ogen voordoen, kan men toch, daar hij later de engelen als dienstknechten Gods invoert, daaruit gemakkelijk opmaken, dat Hij hun Schepper is, aan wie zij hun dienst en eerbetoon wijden. Hoewel dus Mozes, naar het begrip des volks sprekend, niet terstond van het eerste begin af de engelen opgesomd heeft onder de schepselen Gods verbiedt toch niets ons om helder en duidelijk over hen mede te delen, wat de Schrift op vele andere plaatsen leert; want wanneer we God uit zijn werken begeren te kennen, mag een zo voortreffelijke en edele proeve niet weggelaten worden. Daarbij komt, dat tot het weerleggen van veel dwalingen dit stuk der leer zeer noodzakelijk is. De voortreffelijkheid van de natuur der engelen heeft veler geest zozeer bevangen, dat zij meenden, dat hun onrecht geschiedde, wanneer zij, aan het gezag van de éne God onderworpen, als het ware in rang beneden Hem gesteld werden. Vandaar is hun Goddelijkheid toegeschreven. Ook is Manichaeus opgestaan met zijn sekte, die zich twee beginselen heeft gemaakt, God en de duivel. En aan God kende hij toe de oorsprong der goede dingen; maar de duivel beschouwde hij als de bewerker van de dingen, die een slechte natuur hebben. Indien deze dwaasheid onze geesten verstrikt hield, zou God niet in de schepping der wereld de Hem toekomende eer verkrijgen. Want daar niets in meerdere mate Gode eigen is dan de eeuwigheid en de autousia, dat wil zeggen het wezen-uit-zichzelf-hebben, om het zo maar eens te zeggen, versieren dan niet zij, die dit aan de duivel toekennen, hem in zekere zin met de titel der Goddelijkheid? Verder, waar blijft de almacht Gods, indien de duivel zulk een macht wordt toegekend, dat hij, tegen Gods wil in en onder verzet Gods, kan najagen wat hij wil? Het enige fundament, waarop de Manicheërs hun leer bouwen, namelijk dat ze het onbehoorlijk achten, dat aan de goede God de schepping van enig kwaad toegeschreven wordt, kwetst allerminst het rechtzinnig geloof, daar dit niet leert, dat in de ganse wereld enige slechte natuur is; want de slechtheid en boosheid zowel van de mens als van de duivel, of de zonden, die daaruit geboren worden, zijn niet uit de natuur, maar uit de verdorvenheid der natuur; en van den beginne af heeft er in 't geheel niets bestaan, waarin God niet een proeve van zijn wijsheid en rechtvaardigheid gegeven heeft. Om dus tegen deze verkeerde verzinsels in te gaan, is het nodig onze harten hoger op te heffen dan onze ogen doordringen. En het is waarschijnlijk, dat daarom in de belijdenis des geloofs van het concilie te Nicaea, waar God de Schepper van alle dingen genoemd wordt, de onzienlijke dingen uitdrukkelijk genoemd worden. Maar toch zullen wij er voor zorgen de maat te houden, die de regel der vroomheid voorschrijft, opdat de lezers niet door bespiegelingen, die hoger gaan dan nuttig is, van de eenvoudigheid des geloofs worden afgeleid en ronddwalen. En ongetwijfeld, daar de Geest ons altijd op nuttige wijze onderwijst, maar in dingen, die van weinig gewicht zijn tot opbouwing òf geheel zwijgt, òf ze slechts even en terloops aanroert, is het ook onze plicht, gaarne onwetend te zijn van wat het niet past te weten.

3. Gott ist der Herr über alles!

Bevor ich aber ausführlicher vom Wesen des Menschen zu reden beginne, muß einiges über die Engel eingefügt werden. Freilich erwähnt Mose, da er sich dem einfältigen Verstehen des großen Haufens anpaßt, in der Schöpfungsgeschichte nur die Werke Gottes, die wir mit Augen wahrnehmen können. Aber wenn er nachher die Engel als Diener Gottes erwähnt, so folgt daraus leicht, daß der Gott, dem sie doch ihre Kräfte und Dienste widmen, auch ihr Schöpfer ist. Obwohl also Mose in seiner volkstümlichen Redeweise die Engel nicht gleich zu Anfang unter Gottes Geschöpfen erwähnt, so spricht doch nichts dagegen, daß wir hier ausführlich und deutlich behandeln, was die Schrift sonst durchweg lehrt. Denn wenn uns daran liegt, Gott aus seinen Werken zu erkennen, so kann ja ein so herrlicher und edler Erweis seines Tuns nicht übergangen werden. Auch ist dieser Abschnitt der Lehre zur Abwehr vieler Irrtümer sehr wichtig. Die hervorragende Stellung des Wesens der Engel (Angelicae naturae) hat vielen Leuten einen solchen Eindruck gemacht, dass 81 sie meinten, es geschähe diesen Eintrag, wenn sie der Herrschaft des einen Gottes unterworfen, gleichsam in Ordnung gehalten würden; und so hat man ihnen die Gottheit angedichtet. Auch ist ja Manichaeus (Mani) aufgetreten mit seiner Sekte und hat sich zwei Urwesen (principia) erdacht, Gott und den Teufel, wobei er Gott den Ursprung aller guten Dinge beilegte, alle schlechten Wesen aber auf den Teufel als Urheber zurückführte. Wenn dieser Wahnsinn unser Herz gefangenhielte, so würde Gottes Ehre in der Erschaffung der Welt keinen Bestand haben. Denn nichts ist Gott mehr eigen als die Ewigkeit und die „Autusia“, das Sein aus sich selber, wenn ich mich so ausdrücken darf. Wer das also dem Teufel beimißt (indem er auch ihn zum Urwesen macht), der ziert ihn ja mit der Würde der Gottheit! Und wo bleibt Gottes Allmacht, wenn man dem Teufel eine derartige Herrschaftsgewalt zugesteht, daß er auch gegen den Willen und Widerstand Gottes tun kann, was er will? Der einzige Grund, den die Manichäer haben, nämlich, es sei unrecht, wenn man Gott, dem Guten, die Erschaffung irgendeines schlechten Wesens beimessen wollte, trifft die rechte Lehre in keiner Weise. Denn diese bestreitet, daß irgendwo in der ganzen Welt ein von Natur böses Wesen (eine böse Natur; aliqua mala natura) bestehe. Denn die Verderbnis und Bosheit des Menschen wie des Teufels und alle Sünde, die daherrührt, ist nicht aus der Natur, sondern aus der Verderbnis der Natur entstanden. Von Anfang her gab es nichts, in dem nicht Gott ein Zeugnis seiner Weisheit und Gerechtigkeit niedergelegt hätte! Um solchen verdrehten Wahnideen entgegenzutreten, muß man seine Gedanken höher erheben, als die Augen zu sehen vermögen. Daran erinnert auch das nicänische Symbol, wenn es bei dem Artikel von Gott, dem Schöpfer aller Dinge, auch die unsichtbaren Dinge ausdrücklich erwähnt. Man muß freilich sehr darauf achten, das Maß zu halten, das die Regel der Frömmigkeit uns vorschreibt — damit man nicht sein Gedankenspiel (seine Spekulationen) tiefer treibe, als recht ist, und darüber von der Einfalt des Glaubens abkomme. Wahrlich, der Heilige Geist lehrt uns stets das, was uns heilsam ist, und er verschweigt oder berührt nur kurz, was wenig zur Auferbauung dient. Deshalb ist es auch unsere Pflicht, gern auf die Kenntnis solcher Dinge zu verzichten, die unnütz sind.

3. Но прежде чем приступить к подробному рассмотрению человеческой природы, необходимо сказать несколько слов об Ангелах. Хотя Моисей, приноравливая свой рассказ о сотворении мира к разумению тупых и несведущих людей, повествует лишь о тех Божьих созданиях, которых мы видим своими глазами, из его последующего упоминания об Ангелах как Божьих посланцах можно заключить, что они признают Бога своим Творцом и поклоняются Ему.

Поэтому, хотя Моисей поначалу изъясняется как человек из простонародья и не упоминает среди Божьих созданий Ангелов, ничто не мешает нам со всей очевидностью понять то, что говорится в других местах Писания. Если мы хотим познать Бога через его деяния, не следует проходить мимо столь благородного и превосходного примера. Кроме того, учение об Ангелах совершенно необходимо для опровержения множества заблуждений. Достоинство ангельской природы во все времена ослепляло многих людей и заставляло их думать, будто мы принижаем и оскорбляем Ангелов, считая их подчинёнными Богу. Поэтому люди склонны приписывать Ангелам некоторую степень божественности.

Манихейцы выдумали, будто существуют два первоначала мира - Бог и дьявол, и приписали сотворение благих вещей Богу, а дурных - дьяволу. Если мы позволим этим бредовым фантазиям ослепить наш разум, то тем самым умалим славу, принадлежащую Богу как Творцу мира. Ведь если вечность и обладание бытием через самого Себя - в высшей степени божественные свойства, то люди, приписывающие эти качества дьяволу, тем самым приравнивают его к Богу. Кроме того, каким же будет бесконечное Божье могущество, если дьяволу даётся власть делать всё, что ему вздумается, вопреки желанию Бога? А довод этих еретиков о том, что непозволительно верить, будто благой Бог мог создать зло, ничуть не затрагивает нашей веры. Ни одну сотворенную Богом природу она не считает злой, ибо зло и нечестие человека и дьявола, как и их грехи, происходят не от природы, а от порчи природы. Они никогда не были порождением Бога, изначально являвшего лишь благость, мудрость и праведность. Поэтому для опровержения подобных вымыслов необходимо подняться разумом выше того, что непосредственно находится у нас перед глазами. По-видимому, именно с этой целью Никейский собор торжественно провозгласил Бога Творцом невидимого.

Тем не менее, говоря об Ангелах, я попытаюсь придерживаться поставленных Богом пределов, чтобы не отвлечь читателей от простоты веры, и не буду вдаваться в умозрения более необходимого. Поскольку Св. Дух всегда научает нас полезному, а о менее важном для нашего спасения вовсе умалчивает или говорит походя, наш долг - добровольно отказаться от претензий на познание того, что не принесёт нам никакой пользы.

 

4. | Angelos sane, quum Dei sint ministri ad iussa eius exequenda ordinati, esse quoque illius creaturas, extra controversiam esse debet. De tempore vel ordine quo creati fuerint, contentionem movere nonne pervicaciae magis quam diligentiae est1? Terram esse perfectam, et caelos perfectos, cum omni exercitu eorum, narrat Moses [Genes. 2. a. 1]: quid attinet anxie percontari quoto die praeter astra et planetas alii quoque magis reconditic caelestes exercitus esse coeperint? Ne longior sim, meminerimus hic, ut in tota religionis doctrina, tenendam esse unam modestiae et sobrietatis regulam, ne de rebus obscuris aliud vel loquamur, vel sentiamus, vel scire etiam appetamus quam quod Dei verbo fuerit nobis traditum. Alterumd, ut ine lectione Scripturae, iis continenter quaerendis ac meditandis immoremur quae ad aedificationem pertinent: non curiositati aut rerum inutilium studio indulgeamus. Et quia Dominus non in frivolis quaestionibus, sed in solida pietate, timore nominis sui, vera fiducia, sanctitatis officiis erudire nos voluit, in ea scientia acquiescamus. Quamobrem, si rite sapere volumus, relinquenda 157 sunt nobis illa ματαιώματα, quae et ab otiosis hominibus de Angelorum natura, ordinibus, multitudine absque Dei verbo traduntur1. Scio haec cupidius a multis arripi, et maiori voluptati esse quam quae in usu quotidiano sunt posita. Verum, nisi Christi discipulos esse nos piget, eam quam ipse methodum praescripsit, sequi ne pigeat. Ita fiet ut eius magisterio contenti, a supervacuis speculationibus, a quibus nos revocat, non tantum abstineamus, sed etiam abhorreamus. Dionysium illum, quicunque fuerit, nemo negaverit multa subtiliter et argute in caelesti Hierarchia disputasse2: verum siquis propius excutiat, deprehendet maxima ex parte meram esse garrulitatem. Theologo autem non garriendo aures oblectare, sed vera, certa, utilia docendo, conscientias confirmare propositum est. Si librum illum legas, putes hominem de caelo delapsum referre non quae didicit, sed quae oculis vidit. Atqui Paulus, qui extra tertium caelum raptus fuerat [2. Cor. 12. a. 2], non modo nihil tale prodidit, sed testatus quoque est nefas esse homini loqui quae viderat arcana3. Illa ergo nugatoria sapientia valere iussa, ex simplici Scripturae doctrina consideremus quod de Angelis suis scire nos Dominus voluit.

4. Certes puis que les Anges sont ministres de Dieu, ordonnez pour faire ce qu’il leur commande, il n’y a doute qu’ils ne soyent ses creatures (Ps. 103). D’esmouvoir questions contentieuses pour savoir en quel temps ils ont esté creez, ne seroit-ce point opiniastreté plustost que diligence? Moyse recite que la terre a esté parfaite, et les cieux parfaits avec tous leurs ornemens ou armées (Gen. 2:1): que faut il se tormenter pour savoir au quantieme jour les Anges qui sont armées du ciel ont commencé d’estre? A fin de ne faire plus long procés, qu’il nous souvienne, qu’icy aussi bien qu’en toute la doctrine Chrestienne il nous faut reigler en humilité et modestie, pour ne parler ou sentir autrement des choses obscures, mesme pour n’appeter d’en savoir, que comme Dieu nous en traite par sa Parolle: puis apres que nous devons aussi tenir une autre reigle, c’est qu’en lisant l’Escriture nous cherchions continuellement et meditions ce qui appartient à l’edification, ne laschant point la bride à nostre curiosité, n’a un desir d’apprendre les choses qui ne nous sont point utiles. Et d’autant que Dieu nous a voulu instruire, non point en questions frivoles, mais en vraye pieté, c’est à dire en la crainte de son nom, en sa fiance, en saincteté de vie, contentons nous de ceste science. Parquoy si nous voulons que nostre savoir soit droitement ordonné, il nous faut laisser ces questions vaines, desquelles se debattent les esprits oisifs traitans sans la parolle de Dieu, de la nature et multitude des Anges et de leurs ordres. Je say bien que plusieurs sont plus convoiteux d’enquerir de ces choses, et y prennent plus de plaisir qu’à ce qui nous doit estre familier par l’usage continuel: mais s’il ne nous fasche pas d’estre disciples de Jesus Christ, qu’il ne nous soit point grief de suyvre la façon de profiter qu’il nous a monstrée. En ce faisant nous serons contens de la doctrine qu’il nous baille, en nous abstenant de toutes questions superflues, desquelles il nous retire: et non seulement pour nous en faire abstenir, mais à ce que nous les ayons en horreur. Nul ne niera que celuy qui a escrit la Hierarchie celeste, qu’on intitule de sainct Denis, n’ait là disputé de beaucoup de choses avec grande subtilité: mais si quelcun espluche de plus pres les matieres, il trouvera que pour la plus grande part il n’y a que pur babil. Or un Theologien ne doit pas appliquer son estude à delecter les oreilles en jasant, mais de confermer les consciences en enseignant choses vrayes, certaines et utiles. Il semble en lisant ce livre-là que ce soit un homme tombé du ciel qui recite les choses qu’il a non seulement apprises, mais veues à l’œil. Or sainct Paul, qui avoit esté eslevé par dessus le troisieme ciel, non seulement n’a pas ainsi enseigné, mais a protesté qu’il n’estoit point licite de reveler les secrets qu’il avoit veu (2 Cor. 12:1 ss.). Pourtant en laissant là toute ceste folle sagesse, considerons seulement selon la simple doctrine de l’Escriture ce que Dieu a voulu que nous seussions des Anges.

4. The angels created by God. At what time and in what order it is inexpedient to inquire. The garrulity of the Pseudo-Dionysius.

Angels being the ministers appointed to execute the commands of God, must, of course, be admitted to be his creatures, but to stir up questions concerning the time or order in which they were created (see Lombard, lib. 2 dist. 2, sqq.), bespeaks more perverseness than industry. Moses relates that the heavens and the earth were finished, with all their host; what avails it anxiously to inquire at what time other more hidden celestial hosts than the stars and planets also began to be? Not to dwell on this, let us here remember that on the whole subject of religion one rule of modesty and soberness is to be observed, and it is this, in obscure matters not to speak or think, or even long to know, more than the Word of God has delivered. A second rule is, that in reading the Scriptures we should constantly direct our inquiries and meditations to those things which tend to edification, not indulge in curiosity, or in studying things of no use. And since the Lord has been pleased to instruct us, not in frivolous questions, but in solid piety, in the fear of his name, in true faith, and the duties of holiness, let us rest satisfied with such knowledge. Wherefore, if we would be duly wise, we must renounce those vain babblings of idle men, concerning the nature, ranks, and number of angels, without any authority from the Word of God. I know that many fasten on these topics more eagerly, and take greater pleasure in them than in those relating to daily practice. But if we decline not to be the disciples of Christ, let us not decline to follow the method which he has prescribed. In this way, being contented with him for our master, we will not only refrain from, but even feel averse to, superfluous speculations which he discourages. None can deny that Dionysus (whoever he may have been) has many shrewd and subtle disquisitions in his Celestial Hierarchy, but on looking at them more closely, every one must see that they are merely idle talk. The duty of a Theologian, however, is not to tickle the ear, but confirm the conscience, by teaching what is true, certain, and useful. When you read the work of Dionysus, you would think that the man had come down from heaven, and was relating, not what he had learned, but what he had actually seen. Paul, however, though he was carried to the third heaven, so far from delivering any thing of the kind, positively declares, that it was not lawful for man to speak the secrets which he had seen. Bidding adieu, therefore, to that nugatory wisdom, let us endeavour to ascertain from the simple doctrine of Scripture what it is the Lord’s pleasure that we should know concerning angels.

4. Dat de engelen, daar ze Gods dienaars zijn, aangesteld om zijn bevelen uit te voeren, ook zijn schepselen zijn, moet voorzeker buiten kijf zijn. Strijd gaande te maken over de tijd waarop of de orde, waarin zij geschapen zijn, getuigt dat niet meer van stijfkoppigheid dan van ijver? Mozes verhaalt, dat de aarde en de hemel volbracht waren met al hun heir (Gen. 2:1) Waartoe dient het, om angstig na te speuren op de hoeveelste dag, behalve de sterren en de planten ook de andere meer verborgen hemelse heirscharen geschapen zijn? Kortom, laat ons bedenken, dat hier, evenals in de gehele leer van de godsdienst, een regel van bescheidenheid en matigheid moet in acht genomen worden, namelijk deze, dat wij over duistere zaken niets anders moeten spreken, of gevoelen, of ook begeren te weten, dan wat in Gods Woord ons meegedeeld is. In de tweede plaats, dat wij bij het lezen der Schrift ons voortdurend bezig houden met het zoeken en overdenken van die dingen, die tot opbouwing dienen en niet toegeven aan nieuwsgierigheid of het najagen van onnutte dingen. En omdat de Here ons heeft willen onderwijzen niet in onbeduidende kwesties, maar in de waarachtige vroomheid, in de vreze zijns naams, in waar vertrouwen, en in de plichten der heiligheid, zo laat ons in die kennis berusten. En daarom, indien wij op de rechte wijze wijs willen zijn, moeten wij die onbeduidende dingen achterwege laten, die ook door onbeduidende mensen buiten Gods Woord om geleerd worden aangaande de natuur, orde en veelheid der engelen. Ik weet, dat dit met meer gretigheid door velen aangegrepen wordt en hun groter genot bereidt,dan de dingen, die voor de hand liggen. Maar indien het ons niet verdriet discipelen van Christus te zijn, mag het ons ook niet verdrieten de leerregel te volgen, die Hij zelf ons heeft voorgeschreven. Zo zal het geschieden, dat wij, met zijn onderricht tevreden, ons niet slechts onthouden van de onnutte bespiegelingen, van welke Hij ons afroept, maar er zelfs een afschuw van hebben. Niemand zal loochenen, dat die Dionysius, wie hij dan ook geweest zij, in zijn "Hemelse hiërarchie" veel nauwkeurige en scherpzinnige uiteenzettingen heeft gegeven; maar wanneer men ze wat nader onderzoekt, zal men bevinden, dat het grotendeels klinklaar babbelarij is. Het is echter niet de taak van een godgeleerde om door babbelen de oren te strelen, maar om door het leren van ware, zekere en nuttige zaken de conscientiën te versterken. Als men dat boek leest, zou men denken, dat men een man, die uit de hemel gevallen is, hoort vertellen niet, wat hij geleerd, maar wat hij met zijn ogen gezien heeft. En toch heeft Paulus, die boven de derde hemel opgetrokken was geweest (2 Cor. 12:1 e.v.), niet slechts niets dergelijks meegedeeld, maar zelfs getuigd, dat het een mens niet geoorloofd is de verborgenheden, die hij gezien had, uit te spreken. Laat ons dus die beuzelachtige wijsheid vaarwel zeggen en uit de eenvoudige leer der Schrift nagaan, wat God gewild heeft, dat wij over zijn engelen zouden weten.

4. Auch über die Engel sollen wir nicht Spekulationen anstellen, sondern das Zeugnis der Schrift erforschen

Daß die Engel als Diener Gottes, die bestimmt sind, seine Befehle auszuführen, auch seine Geschöpfe sind, muß außer Zweifel stehen. Über die Zeit und die Ordnung, in der sie geschaffen wurden, einen Streit anzufangen, würde Vorwitz, aber nicht eben rechtes Nachdenken bezeugen. Mose erzählt (1. Mose 2,1), die Erde sei vollendet gewesen, auch der Himmel und all sein Heer; was soll man da genau nachsehen, am wievielten Tage denn außer den Gestirnen und Planeten auch jene anderen, verborgeneren Heere des Himmels ihren Anfang genommen haben? Kurz, wir wollen hier wie in der ganzen christlichen Lehre beachten, daß da die eine Regel der Bescheidenheit und Nüchternheit zu wahren ist: wir sollen über verborgene Dinge nichts reden, nichts denken, nichts wissen wollen, als was uns in Gottes Wort kundgemacht ist. Und dazu kommt das Zweite: wir sollen bei dem Lesen der Schrift stets das aufsuchen und bedenken, was der Auferbauung dient, nicht aber dem Vorwitz und der Erforschung unnützer Fragen uns hingeben. Und weil der Herr uns nicht in leichtsinnigen Fragen, sondern in echter Frömmigkeit, in der Furcht seines Namens, in rechtem Vertrauen, in der Heiligung des Lebens hat unterrichten wollen, so wollen wir uns an diesem Wissen genügen lassen. Wollen wir also recht vorgehen, so müssen wir jene leeren Reden (mataiomata) fahren lassen, wie sie müßige Leute abseits von Gottes Wort über die Natur, die Rangordnungen und die Zahl der Engel geführt haben. Ich weiß wohl, daß manche derartiges mit großer Begierde aufgreifen und daran viel mehr Vergnügen finden als an dem, was uns zu alltäglichem Gebrauch gesetzt ist. Wenn wir uns aber nicht scheuen, Christi Jünger zu sein, so dürfen wir auch keine Scheu tragen, der Erkenntnisweise (methodus) zu folgen, 82 die er uns aufgetragen hat. Tun wir das, dann sind wir mit ihm als unserem Meister zufrieden und stehen so überflüssigem Gedankenspiel, das er uns verbietet, mit ablehnender Zurückhaltung, ja mit Abscheu gegenüber. Kein Mensch wird leugnen, daß jener Dionysius, wer er auch gewesen sein mag, über die himmlische Rangordnung vieles fein und scharfsinnig vorgetragen hat. Sieht man aber näher zu, so findet man, daß das meiste reines Geschwätz ist. Ein Theologe aber soll nicht mit Geschwätz die Ohren kitzeln, sondern Wahres, Gewisses und Förderliches lehren und dadurch die Gewissen aufrichten! Liest man jenes Buch (des Dionysius Areopagita), dann meint man, da berichte ein Mensch, der vom Himmel gefallen sei, nicht was er gehört, sondern was er mit Augen gesehen hat! Paulus dagegen, der doch in den dritten Himmel entrückt ward (2. Kor. 12,2), hat nicht nur nichts dergleichen mitgeteilt, sondern sogar bezeugt, kein Mensch könne jene Geheimnisse, die er schaute, aussprechen (2. Kor. 12,4). So wollen wir denn jener schwatzhaften Weisheit den Abschied geben und aus der schlichten Lehre der Schrift zusehen, was der Herr uns über seine Engel hat wissen lassen wollen.

4. Поскольку Ангелы являются посланцами Бога, исполняющими его повеления (Пс 102/103:19-21), они несомненно суть его создания. Затевать споры по поводу того, когда они были сотворены, значит проявлять скорее упрямство, чем дерзновение. Моисей сообщает, что небо и земля и все их украшения и воинства были совершенны (Быт 2:1). К чему же ломать себе голову над тем, в какой именно день начали существовать Ангелы, составляющие небесное воинство? Лучше безо всяких споров вспомним, что в этом вопросе, как и в отношении всего христианского учения, нам следует хранить смирение и скромность, не болтать зря о сокровенных вещах и даже не желать знать о них более того, что Бог открывает в своём Слове. Другое правило, которого мы обязаны придерживаться, - при чтении Св. Писания непрестанно размышлять над тем, что способствует нашему спасению, и не давать воли любопытству, желанию узнать вещи, вовсе для нас не полезные. Бог пожелал наставить нас не в пустяках, но в истинном благочестии, то есть в страхе перед именем Божьим, в доверии к Богу и в святой жизни. Удовлетворимся же этой наукой.

Если мы хотим, чтобы знание наше было правильным и упорядоченным, то нужно оставить все эти пустые споры: они являются уделом праздных умов, которые, вовсе не обращаясь к Слову Божьему, допытываются относительно природы и количества Ангелов и ангельской иерархии. Как известно, многие люди обнаруживают неуёмное любопытство к этим вещам и находят в них большее удовольствие, чем в том, что нам известно из повседневной жизни. Но если мы хотим быть учениками Иисуса Христа, следует принимать и способ извлечения пользы, который Он нам указал. Тогда мы будем довольствоваться данным нам учением и воздерживаться от всяческих лишних вопросов, от которых Он нас отвращает, причём не просто воздерживаться, но испытывать к ним неприязнь.

Никто не станет отрицать, что автор приписываемой Дионисию «Небесной иерархии» довольно искусно рассуждает о многих вещах. Но при более внимательном рассмотрении оказывается, что по большей части это просто-напросто болтовня (Псевдо-Дионисий Ареопагит. О Небесной иерархии. IV-X, XIV (MPG, III, 175-322)). Настоящий богослов должен не услаждать слух пустыми разговорами, но укреплять дух верующих наставлением в вещах истинных, достоверных и приносящих пользу. При чтении же этой книги можно подумать, что её автор свалился прямо с неба и повествует о том, что не только слышал, но и видел собственными глазами. Между тем св. Павел, который был возведён на третье небо, не только не учил ничему подобному, но заявлял, что не имеет права раскрывать увиденные им тайны (2 Кор 12:2 сл.). Поэтому оставим в стороне всю эту ложную премудрость и рассмотрим в согласии с простым учением Писания только то, что Бог пожелал нам сообщить об Ангелах.

 

5. Angelos esse caelestes Spiritus quorum ministerio et obsequio utitur Deus ad exequenda omnia quae decrevit, passim in Scriptura legitur: unde et hoc illis nomen attributum est quod illos veluti internuntios adhibeta Deus ad se hominibus manifestandum. Aliae etiam quibus insigniuntur appellationes, ex simili ratione sumptae sunt. Exercitus vocanturb, quia ut satellites principem suum circundant, eius maiestatem exornant et conspicuam reddunt, et instar militum ad signum ducis sui semper intenti sunt, et ita parati sunt ac expediti ad capessenda illius iussa, ut simul ac annuerit, operi se accingant, vel potius sint in opere. Talem imaginem throni Dei, ad declarandam eius magnificentiam, cum alii Prophetae describunt, tum praecipue Daniel: ubi mille milliac, et decies mille myriadas astitisse dicit, quum Deus tribunal conscendisset [Dan. 7. c. 10]. Quoniam vero vim ac fortitudinem manus suae Dominus per ipsos mirabiliter exerit ac declarat, inde Virtutes nominantur. Quia vero imperium suum in mundo per eos exercet ac administrat, ideo dicuntur nunc Principatus, nunc Potestates, nunc Dominationes 158 [Colos. 1. b. 16a; Ephes. 1. d. 21]. Postremo, quia in illis quodammodo residet gloria Dei, Throni quoque hac ratione appellantur. || Quanquam de hoc postremo nihil velim asserere: quia diversa interpretatio vel aeque, vel magis etiam congruit. Verum hoc nomine omisso, prioribus || illisb saepe utitur Spiritus sanctus ad commendandam Angelici ministerii dignitatem. Neque enim aequum est, sine honore praeteriri ea instrumenta quibus numinis sui praesentiam specialiter Deus exhibet. Quinetiam ob id non semel Dii nuncupantur, quod in suo ministerio, velut in speculo, divinitatem aliqua ex parte nobis repraesentant. Tametsi enim mihi non displicet quod veteres scriptores, ubi Scriptura Angelum Dei Abrahae, Iacob, Mosi et aliis apparuisse commemorat [Gen. 18. a. 1, et 32. a. 1, et f. 281. Ios. 5. d. 14, Iudic. 6. c. 14 et 13. d. 22], Christum fuisse Angelum illum interpretantur2: saepius tamen ubi de Angelis omnibus fit mentio, hoc nomen illis tribuitur. Neque id mirum videri debet; nam si principibus ac praefectis id honoris datur [Psal. 82. b. 6], quod Dei, qui summus est Rex et Iudex, vices gerunt in sua functione: longe maior causa est cur deferatur Angelis, in quibus divinae gloriae claritas multo abundantius elucet.

5. Nous lisons par toute l’Escriture, que les Anges sont esprits celestes, du ministere desquels Dieu se sert pour faire et executer sa volonté: et de là aussi leur est imposé le nom d’Anges, d’autant que Dieu les fait ses messagiers envers les hommes, pour se manifester à eux. Semblablement les autres noms que l’Escriture leur donne, sont prins d’une mesme raison. Ils sont appelez Armées (Luc 2:13), d’autant que comme les gendarmes sont autour de leur Prince ou Capitaine, aussi ils sont presens devant Dieu pour orner et honnorer sa majesté: et sont tousjours prests attendans son bon plaisir, pour s’employer par tout où il ordonne, ou plustost avoir la main à l’œuvre. En telle magnificence nous est descrit le throne de Dieu par tous les Prophetes, et nommément en Daniel, quand il dit que Dieu estant monté en son siege royal, il avoit des millions d’Anges en nombre infiny tout à l’entour (Dan. 7:10). Davantage, pource que Dieu declaire par eux la force de sa main, ils sont de là nommez Vertus (Col. 1:10). Pource qu’il exerce par eux son Empire par tout le monde, selon ceste raison ils sont nommez maintenant Principautez, maintenant Puissances, maintenant Seigneuries (Ephes. 1:21). Finalement pource que la gloire de Dieu reside en eux, ils sont aussi nommez ses Thrones: combien que touchant ce dernier mot je n’en veux rien affermer, pource que l’autre exposition convient aussi bien ou mieux. Mais laissant là le nom de Thrones: quant aux precedens dont nous avons parlé, le sainct Esprit use souventesfois de ces tiltres, pour magnifier la dignité du ministere des Anges. Car ce n’est pas raison que les creatures dont le Seigneur use comme d’instrumens pour declairer specialement sa presence au monde, soyent laissées la sans honneur. Mesme plusieurs fois ils sont nommez dieux, d’autant que par leur ministere ils nous representent aucunement comme en un miroir l’image de Dieu. Car combien que ce qu’ont escrit les anciens Docteurs me plaise bien: assavoir que quand l’Escriture fait mention que l’Ange de Dieu est apparu à Abraham, ou à Jacob, ou à quelque autre, ils exposent cela de Jesus Christ (Gen. 18:1; 32:1, 28; Jos. 5:14; Jug. 6:13; 13:22): toutesfois si voit-on bien que les Anges en commun sont appelez souvent dieux, comme j’ay dit, et ne nous devons pas esbahir de cela: car si le mesme honneur est fait aux Rois et aux Princes, lesquels aussi bien l’Escriture appelle dieux (Ps. 82:6), d’autant qu’ils sont en leur office comme lieutenans de Dieu, qui est le souverain Roy et superieur de tous: il y a plus de raison qu’il soit donné aux Anges, veu que la clarté de la gloire de Dieu reluist plus abondamment en eux.

5. The nature, offices, and various names of angels.

In Scripture, then, we uniformly read that angels are heavenly spirits, whose obedience and ministry God employs to execute all the purposes which he has decreed, and hence their name as being a kind of intermediate messengers to manifest his will to men. The names by which several of them are distinguished have reference to the same 145office. They are called hosts, because they surround their Prince as his court,—adorn and display his majesty,—like soldiers, have their eyes always turned to their leader’s standard, and are so ready and prompt to execute his orders, that the moment he gives the nod, they prepare for, or rather are actually at work. In declaring the magnificence of the divine throne, similar representations are given by the prophets, and especially by Daniel, when he says, that when God stood up to Judgment, “thousand thousands ministered unto him, and ten thousand times ten thousand stood before him,” (Dan. 7:10). As by these means the Lord wonderfully exerts and declares the power and might of his hand, they are called virtues. Again, as his government of the world is exercised and administered by them, they are called at one time Principalities, at another Powers, at another Dominions (Col. 1:16; Eph. 1:21). Lastly, as the glory of God in some measure dwells in them, they are also termed Thrones; though as to this last designation I am unwilling to speak positively, as a different interpretation is equally, if not more congruous. To say nothing, therefore, of the name of Thrones, the former names are often employed by the Holy Spirit in commendation of the dignity of angelic service. Nor is it right to pass by unhonoured those instruments by whom God specially manifests the presence of his power. Nay, they are more than once called Gods, because the Deity is in some measure represented to us in their service, as in a mirror. I am rather inclined, however, to agree with ancient writers, that in those passages1 wherein it is stated that the angel of the Lord appeared to Abraham, Jacob, and Moses, Christ was that angel. Still it is true, that when mention is made of all the angels, they are frequently so designated. Nor ought this to seem strange. For if princes and rulers have this honour given them, because in their office they are vicegerents of God, the supreme King and Judge, with far greater reason may it be given to angels, in whom the brightness of the divine glory is much more conspicuously displayed.

5. Dat de engelen hemelse geesten zijn, wier dienst en gehoorzaamheid God gebruikt om al zijn besluiten uit te voeren, leest men overal in de Schrift; daarom is hun ook die naam van engelen toegekend, omdat God hen als het ware als tussenboden aanwendt om zich aan de mensen te openbaren. Ook de andere benamingen, waarmee zij worden aangeduid, zijn om gelijke reden genomen. Zij worden Heirleger (Luc. 2:13) genoemd, omdat zij als trawanten hun Vorst omringen, zijn majesteit verheerlijken en kenbaar maken, en evenals soldaten steeds letten op het teken van hun Veldheer, en zo bereid en toegerust zijn om zijn bevelen te ontvangen, dat ze, op het eerste teken van zijn kant, zich tot het werk aangorden, of liever gezegd, reeds aan het werk zijn. Zulk een beeld van Gods Troon, tot verklaring van zijn heerlijkheid, wordt door andere profeten beschreven, maar vooral door Daniël, waar hij zegt, dat duizendmaal duizenden en tienduizendmaal tienduizenden bij God stonden, toen Hij de rechterstoel beklommen had (Dan. 7:10) Daar echter de Here de macht en kracht zijner hand door hen op wonderbare wijze vertoont en openbaart, daarom worden zij krachten genoemd (Col. 1:16; Ef.1:21) Omdat Hij echter zijn heerschappij in de wereld door hen uitoefent en regelt, worden zij nu eens Overheden, dan weer Machten, dan Heerschappijen genoemd. Eindelijk, omdat op hen in zekere zin de heerlijkheid Gods rust, daarom worden ze ook Tronen genoemd. Hoewel, over deze laatste naam zou ik niets zeker willen beweren; want er is een andere uitlegging, die evengoed of zelfs nog beter past. Maar deze naam nu daargelaten: de voorafgaande gebruikt de Heilige Geest dikwijls om de waardigheid van de dienst der engelen aan te duiden. Immers het is niet passend, dat zonder eer die instrumenten zouden worden voorbijgegaan, door welke God in het bijzonder de aanwezigheid van zijn Wezen kenbaar maakt. Ja zelfs hierom worden ze meer dan eens goden genoemd, omdat ze in hun dienst, als in een spiegel, ons de Godheid in zeker opzicht aanschouwelijk maken. Want ofschoon ik het er mee eens ben, dat de oude schrijvers, wanneer de Schrift vermeldt, dat de Engel Gods verschenen is aan Abraham, Jacob, Mozes en anderen (Gen. 18:1; 32:1,28; Jozua5:14; Richt.6:13; 13:22) het zo uitleggen, dat Christus die Engel geweest is, wordt toch meermalen deze naam hun toegekend, waar van alle engelen sprake is. En dit moet niet wonderlijk schijnen. Want indien aan vorsten en stadhouders de eer geschonken wordt (Ps. 82:6) dat zij in de bediening van hun ambt de plaats van God innemen, die de hoogste Koning en Rechter is, dan is er veel meer reden om die eer aan de engelen op te dragen, in wie de glans der Goddelijke heerlijkheid veel overvloediger uitblinkt.

5. Die Bezeichnung der Engel in der Schrift

Da ist nun in der Schrift durchweg zu lesen, daß die Engel himmlische Geister sind, deren Dienst und Gehorsam Gott benutzt, um alle seine Befehle auszuführen. Daher ist ihnen auch diese Bezeichnung („Engel“ = Boten) gegeben worden, weil Gott sie gewissermaßen als Mittelspersonen, als „Boten“ benutzt, um sich den Menschen zu offenbaren. Auch andere Benennungen, mit welchen sie ausgezeichnet werden, beruhen auf demselben Grunde. So werden sie „Heer“ genannt, weil sie wie Schildträger ihren Herrn umgeben, seine Herrlichkeit zieren und sichtbar machen, wie Soldaten allezeit auf den Wink ihres Führers harren und so bereit und gerüstet sind, seine Befehle zu empfangen, um auf seinen Wink zum Werke sich zu rüsten oder vielmehr schon am Werke zu sein. Solch ein Bild des Thrones Gottes geben uns die Propheten, um Gottes Herrlichkeit kundzumachen; in besonderer Weise tut das Daniel, wenn er sagt, daß tausendmal tausend, ja zehntausendmal zehntausend vor Gott gestanden hätten, als er sich zum Gericht niedersetzte (Dan. 7,10). Da nun aber der Herr die Kraft und Stärke seiner Hand durch sie wunderbar erweist und offenbart, so werden sie auch „Kräfte“ genannt. Und weil er seinen Befehl durch sie in der Welt ausübt und verwaltet, so heißen sie bald „Fürstentümer“, bald „Mächte“, bald „Herrschaften“ (Kol. 1,16; Eph. 1,21). Und endlich: weil in ihnen gewissermaßen Gottes Herrlichkeit, Gottes Ehre ihren Sitz hat, so werden sie auch „Throne“ (Kol. 1,16) genannt. Über den letzten Punkt will ich indessen nichts behaupten, weil eine andere Auslegung ebensogut, ja vielleicht besser paßt. Aber wenn wir diesen letzten Namen auch weglassen: die übrigen benutzt der Heilige Geist häufig, um die Würde des Amtes der Engel zu erheben. Denn es wäre nicht recht, jene Werkzeuge ungerühmt zu lassen, durch welche Gott seine Gegenwart besonders offenbart. Ja, sie werden aus diesem Grunde mehr als einmal „Götter“ genannt, weil sie uns in ihrem Dienste wie in einem Spiegel Gottes Macht und Ehre selbst gewissermaßen vor Augen stellen. Freilich mißfällt mir auch die Ansicht einiger alter Schriftsteller nicht: wo die Schrift davon redet, daß der Engel Gottes dem Abraham, Jakob, Mose und anderen erschienen sei, da sei Christus dieser Engel gewesen (Gen. 18,1; 32,1.28; Jos. 5,14; Richter 6,14; 13,22). Aber mehrfach, wo die Engel in ihrer Gesamtheit erwähnt werden, erhalten sie jenen Namen („Götter“). Das kann auch nicht wundernehmen: denn wenn Fürsten und anderer Obrigkeit diese Ehre zuteil wird (Ps. 82,6), weil sie in ihrem Amt an Stelle Gottes handeln, der der oberste König und Richter ist, so kann sie doch mit noch größerem Rechte auf die Engel übertragen werden, in denen die Klarheit der Ehre Gottes noch viel gewaltiger aufleuchtet.

5. На протяжении всего Писания мы встречаем упоминания об Ангелах как о небесных духах, призванных служить исполнителями божественной воли. Ангелами они зовутся потому, что Бог использует их в качестве вестников людям, когда хочет явить им Себя. Столь же значимы и остальные встречающиеся в Писании имена этих духов. Они называются «воинством» (Лк 2:13), потому что словно солдаты объединяются вокруг своего Военачальника, или Полководца и почтительно предстают перед Богом в ожидании его благоволения и в готовности немедленно исполнить любое его повеление. Таково великолепие престола Божьего, описанное всеми пророками, но прежде всего Даниилом: Бог восседает на царском престоле, а неисчислимое множество Ангелов окружают Его (Дан 7:10). Далее, поскольку Бог являет через Ангелов силу мышцы своей, они именуются «силами». Поскольку через них Бог осуществляет владычество над миром, они зовутся то «начальствами», то «властями», то «господствами» (Кол 1:16; Эф 1:21). Наконец, поскольку в них пребывает слава Божья, они также именуются «престолами» (хотя относительно этого последнего имени я не берусь утверждать наверняка; здесь возможно и другое объяснение). Но если оставить в стороне наименование «престолы», предыдущие имена часто употребляются Св. Духом для прославления достоинства ангельского служения. Было бы нелепо, если бы творения, используемые Господом в качестве орудий особого проявления своего присутствия в мире, были лишены подобающей чести. Более того, они неоднократно именуются «богами», ибо своим служением являют нам, словно в зеркале, образ Божий. Правда, хотя мне очень по душе написанное древними учителями об Ангеле Господнем, являвшемся Аврааму, Иакову и другим (Быт 18:1 сл., 27 сл.; Ис Нав 5:14; Суд 6:12; 13:3 сл.), эти повествования относятся к Иисусу Христу. Но, как я уже говорил, и Ангелы в совокупности часто именуются богами. И это не должно нас удивлять: ведь если в Писании богами именуются цари и князья (Пс 81/82:6), поскольку своим служением как бы выполняют роль местоблюстителей Бога, единого верховного Царя и Господа, то тем больше оснований именовать богами Ангелов, ибо в них полнее сияет слава Божья.

 

6. Quod autem ad consolationem nostram fideique confirmationem facere maxime poterat, in eo docendo plurimum insistit Scriptura: nempe Angelos divinae erga nos beneficentiae dispensatores esse et administros. Ideoque commemorat, pro salute nostra ipsos excubare, suscipere defensionem nostri, vias nostras dirigere, sollicitudinem gerere nequid adversi nobis accidat. Universales sunt sententiae quae in primis ad Christum, Ecclesiae caput, deinde ad omnes fideles pertinent. Angelis suis mandavit de te, ut custodiant te in omnibus viis tuis. In manibus portabunt te, ne forte offendas ad lapidem pedes tuos [Psal. 91. c. 11.]3. Item, Manet Angelus Domini per circuitum eorum qui timent eum, et eruit eos [Psal. 34. b. 8.]. Quibus ostendit Deus, sese eorum quos custodiendos suscepit, tutelam Angelis suis delegare. Secundum hanc rationem Angelus Domini consolatur Agar fugitivam, et dominae suae reconciliari iubet [Genes. 16. c. 9.]. Pollicetur Abraham servo suo Angelum fore ducem itineris ipsius [Ibidem 24. a. 7.]. Iacob in benedictione 159 Ephraim et Manasse precatur ut Angelus Domini, per quem liberatus fuerat ab omni malo, prosperari eos faciat [Ibidem 48. c. 16]. Sic Angelus protegendis Israelitici populi castris praefectus fuit [Exo. 14. d. 19. et 23. d. 20.]: et quoties voluit Israelem Deus redimere e manu hostium, Angelorum ministerio vindices excitavit [Iudic. 2. a. 1, et 6. b. 11, et 13. a. 10.1]. Sic denique (ne plura commemorare necesse sit) Angeli Christo ministrarunt [Matth. 4. b. 11], et ei adfuerunt in omnibus angustiis [Luc. 22. e. 43]. Eius resurrectionem mulieribus, discipulis gloriosum adventum nuntiarunt [Mat. 28. b. 5. 7; Luc. 24. a. 5, Act. 1. b. 10]. Itaque quo istud protectionis nostrae munus impleant, contra Diabolum omnesque hostes nostros depugnant, et vindictam Dei adversus eos qui nobis infesti sunt exequuntur. Quemadmodum legimus Angelum Dei, ut Ierusalem obsidione liberaret, centum octoginta quinque milliaa in castris regis Assyrii una nocte confecisse [2. Reg. 19. g. 35; Iesa. 37. g. 36].

6. Or l’Escriture s’arreste principalement à enseigner ce qui peut servir le plus à nostre consolation et à la confirmation de nostre foy: c’est que les Anges sont dispensateurs et ministres de la liberalité de Dieu envers nous. Pourtant elle dit qu’ils sont tousjours au guet pour nostre salut, qu’ils sont tousjours prests à nous defendre, qu’ils dressent noz voycs, et ont le soin de nous en toutes choses, pour nous garder de mauvaise rencontre. Car ces sentences qui s’ensuyvent sont universelles, appartenantes premierement à Jesus Christ, comme chef de toute l’Eglise, puis apres à tous les fideles: à savoir, Il a commandé de toy à ses Anges, qu’ils te gardent en toutes tes voyes. Ils te porteront en leurs mains, tellement que tu ne chopperas point. Item, Les Anges du Seigneur sont à l’environ de ceux qui le craignent, et les retirent du danger (Ps. 91:11; 34:8). Par ces sentences Dieu monstre qu’il commet à ses Anges la tutele de ceux qu’il veut garder. Suyvant cela l’Ange du Seigneur consoloit Agar en sa fuite, et luy commandoit de se reconcilier à sa maistresse (Gen. 16:9; 24:7). Semblablement Abraham promettoit à son serviteur, que l’Ange de Dieu luy seroit pour guide au chemin. Jacob en benissant Ephraim et Manassé, prioit que l’Ange de Dieu qui luy avoit tousjours assisté, les fist prosperer. Semblablement il est dit que l’Ange de Dieu estoit sur le camp du peuple d’Israel: et toutes fois et quantes que Dieu a voulu delivrer ce peuple de la main de ses ennemis, il s’est servi de ses Anges pour ce faire (Gen. 48:16; Ex. 14:19; 23:20; Jug, 2:1; 6:11; 13:10). Et afin que je ne soye plus long, il est dit que les Anges servoyent à nostre Seigneur Jesus, apres qu’il fut tenté au desert. Item, qu’ils lui assistoyent en son angoisse du temps de sa passion. Semblablement ils annoncerent aux femmes sa resurrection, et aux disciples son advenement glorieux (Matth. 4:11; Luc 22:43; Matth. 28:5, 7; Luc 24:5; Act. 1:10). Pourtant à fin de s’acquiter de l’office qui leur est donné d’estre noz defenseurs, ils combatent contre le diable et contre tous noz ennemis et font la vengeance de Dieu sur ceux qui nous molestent: comme nous lisons que l’Ange du Seigneur tua pour une nuict cent quatre vingts et cinq mille hommes au camp des Assyriens, pour delivrer Jerusalem du siege (2 Rois 19:35; Is. 37:36).

6. Angels the dispensers of the divine beneficence to us.

But the point on which the Scriptures specially insist is that which tends most to our comfort, and to the confirmation of our faith, namely, that angels are the ministers and dispensers of the divine bounty towards us. Accordingly, we are told how they watch for our safety, how they undertake our defence, direct our path, and take heed that no evil befall us. There are whole passages which relate, in the first instance, to Christ, the Head of the Church, and after him to all believers. “He shall give his angels charge over thee, to keep thee in all thy ways. They shall bear thee up in their hands, lest thou dash thy foot against a stone.” Again, “The angel of the Lord encampeth round about them that fear him, and delivereth them.”2 146By these passages the Lord shows that the protection of those whom he has undertaken to defend he has delegated to his angels. Accordingly, an angel of the Lord consoles Hagar in her flight, and bids her be reconciled to her mistress. Abraham promises to his servant that an angel will be the guide of his journey. Jacob, in blessing Ephraim and Manasseh, prays “The angel which redeemed me from all evil bless the lads.” So an angel was appointed to guard the camp of the Israelites;and as often as God was pleased to deliver Israel from the hands of his enemies, he stirred up avengers by the ministry of angels. Thus, in fine (not to mention more), angels ministered to Christ, and were present with him in all straits. To the women they announced his resurrection; to the disciples they foretold his glorious advent. In discharging the office of our protectors, they war against the devil and all our enemies, and execute vengeance upon those who afflict us. Thus we read that an angel of the Lord, to deliver Jerusalem from siege, slew one hundred and eighty-five thousand men in the camp of the king of Assyria in a single night.

6. Maar wat het meest dienstig kon zijn tot onze troost en de versterking van ons geloof, dat beijvert zich de Schrift het meest ons te leren, namelijk dat de engelen de uitdelers en bestuurders zijn van de Goddelijke weldadigheid jegens ons. En daarom vermeldt zij, dat zij waken voor ons heil, onze bescherming op zich nemen, onze wegen leiden, en zorg dragen, dat ons niets kwaads overkomt. Algemeen van strekking zijn de uitspraken, die in de eerste plaats op Christus, het Hoofd der Kerk, en vervolgens op alle gelovigen betrekking hebben. "Hij heeft zijn engelen van u bevolen, dat zij u bewaren in al uw wegen; zij zullen u op de handen dragen, opdat gij uw voet aan geen steen stoot." (Ps. 91:11,12) Evenzo (Ps. 34:8) "De engel des Heren legert zich rondom degenen, die Hem vrezen, en rukt hen uit." In welke woorden God toont, dat Hij de bescherming van hen, wier bewaring Hij op zich genomen heeft, aan zijn engelen opdraagt. In overeenstemming hiermee troost de engel des Heren de voortvluchtige Hagar en beveelt haar zich met haar meesteres te verzoenen (Gen. 16:9) Abraham belooft zijn dienstknecht, dat de engel zijn leidsman zal zijn op zijn reis (Gen. 24:7) Bij de zegening van Ephraïm en Manasse bidt Jacob, dat de engel des Heren, door wie hij bevrijd was geweest van alle kwaad, hen voorspoedig zou maken (Gen. 48:16) Zo was ook een engel gesteld om de legerplaats van het Israëlitische volk te beschermen (Ex. 14:19; 23:20) en zo dikwijls als God Israël wilde verlossen uit de hand der vijanden, heeft Hij door de dienst der engelen verlossers opgewekt (Richt. 2:1; 6:11; 13:10) Zo eindelijk (om niet meer te vermelden) hebben de engelen Christus gediend (Matt. 4:11) en hebben Hem bijgestaan in al zijn benauwdheden (Luc. 22:43) zij hebben zijn opstanding aan de vrouwen en zijn glorierijke wederkomst aan de discipelen geboodschapt (Matt. 28:5; Luc.24:5; Hand.1:10) Om dan dit ambt van onze bescherming te vervullen, strijden zij tegen de duivel en al onze vijanden en oefenen de wraak Gods uit tegen hen, die ons vijandig zijn. Zoals wij lezen (2 Kon. 19:35; Jes.37:36) dat een engel Gods, om Jeruzalem van de belegering te bevrijden, in de legerplaats van de Assyrische koning honderd en vijfentachtig duizend mannen in één nacht gedood heeft.

6. 83Die Engel als Schützer und Helfer der Gläubigen

Aber die Schrift rückt in den Vordergrund, was uns am meisten zum Trost und zur Aufrichtung des Glaubens dienen kann: nämlich, daß die Engel Gottes Güte gegen uns verwalten und austeilen. Deshalb erwähnt sie, daß sie über unserm Heil auf der Wacht stehen, unsere Verteidigung führen, unsere Wege lenken und uns schützen, damit uns nichts Widerwärtiges zustoße. Umfassend sind die Schriftstellen, die sich zunächst auf Christus als das Haupt der Kirche und dann auch auf alle Gläubigen beziehen. „Er hat seinen Engeln befohlen über dir, daß sie dich behüten auf allen deinen Wegen, daß sie dich auf ihren Händen tragen, und du deinen Fuß nicht an einen Stein stoßest“ (Ps. 91,11f.). Oder: „Der Engel des Herrn lagert sich um die her, die ihn fürchten, und hilft ihnen aus“ (Ps. 34, 8). Damit zeigt Gott, daß er den Schutz derer, die er bewahren will, seinen Engeln übertragen hat. Dementsprechend tröstet der Engel des Herrn die Hagar auf ihrer Flucht und befiehlt ihr, sich wieder mit ihrer Herrin auszusöhnen (Gen. 16,9). So verspricht Abraham seinem Knechte, ein Engel werde sein Führer auf dem Wege sein (Gen. 24,7). So bittet Jakob in dem Segenswort über Ephraim und Manasse, der Engel des Herrn, durch den er von allem Übel erlöst worden war, möge auch sie segnen (Gen. 48,16). So war ein Engel zum Schulz des Lagers der Israeliten eingesetzt (Ex. 14,19; 23,20), und wenn Gott Israel aus der Hand seiner Feinde erretten wollte, so erweckte er ihm Retter durch den Dienst der Engel (Richter 2,1; 6,11; 13,3ff.). So dienten endlich — um nicht noch mehr aufzuzählen — Christus die Engel (Matth. 4,1) und standen ihm bei in allen Ängsten (Luk. 22,43). Den Frauen verkündigten sie seine Auferstehung und den Jüngern seine herrliche Wiederkunft (Matth. 28,5.7; Luk. 24,5; Apg. 1,10). Um ihrem Amte nachzukommen, uns zu schützen, streiten sie wider den Teufel und alle unsere Feinde und vollziehen Gottes Strafe an denen, die uns hassen. So lesen wir auch, daß der Engel Gottes, um Jerusalem von der Belagerung zu befreien, in einer Nacht hundertfünfundachtzigtausend Mann im Lager des Königs von Assur geschlagen habe (2. Kön. 19,35; Jes. 37,36).

6. Писание учит прежде всего тому, что полезно для нашего утешения и укрепления нашей веры, а именно, что Ангелы - податели божественных даров и исполнители Божьего благоволения к людям. В то же время в Писании говорится, что они всегда стоят на страже нашего спасения, всегда готовы нас защитить, сделать прямыми наши пути и позаботиться о нас во всяком деле, охраняя от дурной случайности.

Ниже я привожу некоторые изречения из Писания. Прежде всего они относятся к Иисусу Христу как Главе всей Церкви, а затем и ко всем верующим: «Ангелам Своим заповедует о тебе - охранять тебя на всех путях твоих. На руках понесут тебя, да не преткнёшься о камень ногою твоею» (Пс 90/91:11-12). И ещё: «Ангел Господень ополчается вокруг боящихся Его и избавляет их» (Пс 33/34:8). Из этих слов очевидно, что Бог поручает Ангелам заботу о тех, кого желает охранить. По той же причине Ангел Господень утешает Агарь, убежавшую от Сары, и велит ей примириться с госпожой (Быт 16:9). Также и Авраам обещает своему рабу, что Ангел Божий укажет ему дорогу (Быт 24:7). Иаков, благословляя Ефрема и Манассию, молит всегда хранившего его Ангела Божьего послать процветание сыновьям (Быт 48:16). Ещё сказано, что Ангел Божий был в стане народа Израильского (Исх 14:19; 23:20). И всякий раз, когда Бог хотел избавить свой народ от руки врага, Он посылал Ангелов, чтобы те исполнили его волю (Суд 2:1; 6:11; 13:9).

Наконец, сказано, что Ангелы служили Господу нашему Иисусу после того, как дьявол искушал Его в пустыне (Мф 4:11). Они укрепляли Его во время страстей (Лк 22:43). Они же возвестили жёнам-мироносицам воскресение Иисуса Христа, а ученикам - Его пришествие в славе (Мф 28:5; Лк 24:5 сл.; Деян 1:10 сл.). Во исполнение своего служения Ангелы сражаются против дьявола и всех наших врагов и осуществляют месть Бога в отношении всех, досаждающих нам. Так, мы читаем в Писании, что в одну ночь Ангел Господень поразил в ассирийском стане сто восемьдесят пять тысяч человек, чтобы снять осаду с Иерусалима (4 Цар 19:35; Ис 37:46).

 

7. Caeterum an singulis fidelibus singuli Angeli sint attributi ad eorum defensionem, pro certo asserere non ausim. Certe quum Daniel Angelum Persarum et Graecorum Angelum inducitb [Daniel. 10. c. 13. d. 20, et 12. a. 1], significat certos Angelos regnis ac provinciis quasi praesides destinari. Christus etiam quum dicit Angelos puerorum semper videre faciem Patris [Matt. 18. b. 10], certos esse Angelos, quibus commendata sit eorum salus, innuit. Sed ex eo nescio an colligi debeat, unicuique praeesse suum Angelum. || Hoc quidem pro certo habendum, non tantum uni Angelo unumquenque nostrum esse curae: sed omnes uno consensu vigilare pro salute nostra. || Nam de omnibus Angelis simul dicitur, quod plus gaudeant super uno peccatore ad resipiscentiam converso, quam super nonaginta novem iustis qui in iustitia perstiterint [Luc. 15. b. 7]. De pluribus etiam Angelis dicitur, quod Lazari animam in sinum Abrahae detulerint [Luc. 16. c. 23]2. || Nec vero frustra ministro suo monstrat Elisaeus tot currus igneos qui peculiariter illi destinati erant [2. Reg. 6.c d. 17]. || Unus est locus qui videtur ad id confirmandum aliis paulo clarior. Nam quum Petrus e carcere eductus pulsassetd fores domus in qua congregati erant fratres, quum suspicari non possent eum esse, dicebante Angelum ipsius 160 [Act. 12. c. 15]. Videtur hoc illis in mentem venisse ex communi conceptione, quod singulis fidelibus praesides assignati sint sui Angeli. Quanquam hic quoque responderi potest, nihil obstare quominus unumquemlibet ex Angelis intelligamus, cui Dominus tunc Petri curam mandasset, neque tamena propterea esset perpetuus eius custos: quemadmodum vulgo imaginantur duos Angelos, bonum et malum, tanquam diversos genios, singulis esse attributosb. Neque tamen operaepretium est anxie investigare quod scire nostra non multum refert. Nam sicui hoc non satisfaciet, omnes caelestis militiae ordines pro salute sua excubias agere, non video quid proficere ex eo possit si intelligat Angelum unum peculiariter custodem sibi datum. || Qui vero ad unum Angelum restringunt quam de unoquoque nostrum curam Deus gerit, magnam sibi et omnibus Ecclesiae membris iniuriam faciunt: acsi de nihilo promissae essent illae auxiliares copiae, quibus undique cincti et muniti animosius certemus.

7. Au reste, si chacun fidele a un Ange propre qui luy soit assigné pour sa defense, ou non, je n’en oseroye rien affermer. Certes quand Daniel dit que l’Ange des Persiens combatoit, et semblablement l’Ange des Grecs, à l’encontre des ennemis (Dan. 10:13, 20; 12:1): par cela il signifie que Dieu commet aucunes fois ses Anges, comme pour estre gouverneurs des pais et provinces. Semblablement Jesus Christ, en disant que les Anges des petis enfans voyent tousjours la face du Pere (Matth. 18:10), demonstre bien qu’il y a certains Anges qui ont la charge des petis enfans: mais je ne say pas si de cela on pourroit inferer que chacun eust le sien propre. Il faut bien tenir ce poinct resolu, que non seulement un Ange a le soin de chacun de nous, mais que d’un commun accord ils veillent pour nostre salut: car il est dit de tous les Anges en commun, qu’ils se resjouissent plus d’un pecheur quand il se convertist à repentance, que de nonante justes, quand ils auront tousjours perseveré à bien faire (Luc 15:7). Il est dit semblablement que l’ame de Lazare a esté portée au sein d’Abraham par plusieurs Anges (Luc 16:22). Ce n’est pas aussi en vain qu’Elisée monstre à son serviteur tant de chariots flamboyans qui luy estoyent ordonnez en particulier pour le garder (2 Rois 6:17). Il y a un passage qui sembleroit advis plus expres pour confermer ceste opinion: c’est que quand sainct Pierre estant sorty miraculeusement de la prison, heurta à la maison où les freres estoyent assemblez, iceux ne pouvans penser que ce fust il, disoyent que c’estoit son Ange (Act. 12:15). Or il est à conjecturer que cela leur vint en pensée, d’une commune opinion qu’on avoit lors, que chacun fidele avoit son Ange particulier. Mais encores à cela on peut respondre, qu’il n’y a point d’inconvenient qu’ils entendissent indifferemment d’aucun des Anges, auquel lors Dieu eust recommandé sainct Pierre, non pas qu’il en fust le gardien perpetuel, selon qu’on imagine communement, que chacun de nous a deux Anges, l’un bon et l’autre mauvais: laquelle opinion a esté anciennement commune entre les Payens. Combien qu’il n’est ja mestier de nous tourmenter beaucoup à une chose qui ne nous est gueres necessaire à salut. Car si quelcun ne se contente pas de cela, que toute la gendarmerie du ciel fait le guet pour nostre salut, et est preste à nostre ayde, je ne say qu’il luy profitera davantage de dire qu’il ait un Ange particulier pour son gardien. Mesme ceux qui restreignent à un Ange le soin que Dieu a d’un chacun de nous, se font grande injure et à tous les membres de l’Eglise: comme si pour neant Dieu eust promis que tousjours nous aurons de grosses bandes pour nous secourir, afin qu’estans ainsi munis de tous costez nous combations tant plus courageusement.

7. A kind of prefects over kingdoms and provinces, but specially the guardians of the elect. Not certain that every believer is under the charge of a single angel. Enough, that all angels watch over the safety of the Church.

Whether or not each believer has a single angel assigned to him for his defence, I dare not positively affirm. When Daniel introduces the angel of the Persian and the angel of the Greeks, he undoubtedly intimates that certain angels are appointed as a kind of presidents over kingdoms and provinces.1 Again, when Christ says that the angels of children always behold the face of his Father, he insinuates that there are certain angels to whom their safety has been entrusted. But I know not if it can be inferred from this, that each believer has his own angel. This, indeed, I hold for certain, that each of us is cared for, not by one angel merely, but that all with one consent watch for our safety. For it is said of all the angels collectively, that they rejoice “over one sinner that repenteth, more than over ninety and nine just persons which need no repentance.” It is also said, that the angels (meaning more than one) carried the soul of Lazarus into Abraham’s bosom. Nor was it to no purpose that Elisha showed his servant the many chariots of fire which were specially allotted him.

There is one passage which seems to intimate somewhat more clearly that each individual has a separate angel. When Peter, after his deliverance from prison, knocked at the door of the house where the brethren were assembled, being unable to think it could be himself, they said that it was his angel. This idea seems to have been suggested to them by a common belief that every believer has a single angel assigned to him. Here, however, it may be alleged, that there is nothing to prevent us from understanding it of any one of the angels to whom the Lord might have given the charge of Peter at that particular time, without implying that he was to be his, perpetual guardian, 147according to the vulgar imagination (see Calvin on Mark 5:9), that two angels a good and a bad, as a kind of genii, are assigned to each individual. After all, it is not worthwhile anxiously to investigate a point which does not greatly concern us. If any one does not think it enough to know that all the orders of the heavenly host are perpetually watching for his safety, I do not see what he could gain by knowing that he has one angel as a special guardian. Those, again, who limit the care which God takes of each of us to a single angel, do great injury to themselves and to all the members of the Church, as if there were no value in those promises of auxiliary troops, who on every side encircling and defending us, embolden us to fight more manfully.

7. Maar of aan ieder gelovige afzonderlijk een engel toegevoegd is te zijner bescherming, zou ik niet voor vast durven beweren. Ongetwijfeld, wanneer Daniël spreekt van een engel der Perzen en een engel der Grieken, (Dan. 10:13,20; 12:1) dan geeft hij daarmee te kennen, dat bepaalde engelen bestemd worden tot stadhouder, om zo te zeggen, over koninkrijken en landschappen. Ook Christus, wanneer Hij zegt, dat de engelen der kinderen altijd het aangezicht zijns Vaders zien (Matt. 18:10) geeft daarmee te kennen, dat er bepaalde engelen zijn; aan wie hun heil toevertrouwd is. Maar ik weet niet, of men daaruit moet opmaken, dat een ieder onder de leiding staat van een eigen engel. Maar dit moet men wel voor zeker hou den, dat ieder onzer niet het voorwerp is van de zorg van slechts één engel; maar dat allen eensgezind waken voor ons heil. Want van alle engelen tezamen wordt gezegd (Luc. 15:7) dat ze zich meer verheugen over een zondaar, die zich bekeert, dan over negenennegentig rechtvaardigen, die in de rechtvaardigheid volhard hebben. Van vele engelen wordt ook gezegd (Luc. 16:23) dat ze de ziel van Lazarus droegen in Abrahams schoot. En niet zonder reden toont Elisa (2 Kon. 6:17) aan zijn dienaar zoveel vurige wagenen, die in het bijzonder voor hem bestemd waren. Eén plaats is er (Hand. 12:15) die tot bevestiging hiervan een weinig duidelijker schijnt te zijn. Want toen Petrus, uit de kerker geleid, klopte aan de deur van het huis, waarin de broeders vergaderd waren, en zij niet konden vermoeden, dat hij het was, zeiden zij, dat het zijn engel was. Dit schijnt hun in de geest gekomen te zijn tengevolge van de algemene opvatting, dat aan ieder gelovige als leidsman zijn eigen engel toegewezen is. Trouwens ook hier kan men antwoorden, dat niets ons verhindert aan te nemen, dat het een of andere engel geweest is, aan wie de Here toen de zorg voor Petrus opgedragen had, maar die daarom nog niet zijn voortdurende bewaker was, zoals men zich algemeen verbeeldt dat aan een ieder twee engelen, een goede en een kwade, als onderling verschillende geleigeesten, zijn toegewezen. Maar het is niet de moeite waard zorgvuldig na te speuren datgene, waarvan de kennis voor ons van niet veel belang is. Want indien voor iemand dit niet voldoende is, dat alle scharen des hemelsen heirlegers voor zijn heil de wacht betrekken, dan zie ik niet welk nut het hem kan zijn, wanneer hij inziet, dat één engel hem in het bijzonder tot bewaker gegeven is. Zij echter, die de zorg, welke God voor een ieder onzer koestert, tot één engel beperken, doen zichzelf en alle leden der kerk groot onrecht; alsof voor niets beloofd waren die te hulp komende scharen, door welke wij van alle zijden omringd en versterkt zijn, om zo met des te meer moed te strijden.

7. Schutzengel?

Ob übrigens den einzelnen Gläubigen einzelne Engel zu ihrem Schutz zugeteilt sind, das möchte ich nicht sicher zu behaupten wagen. Gewiß: wenn Daniel einen Engel der Perser und einen Engel der Griechen nennt (Dan. 10,13.20; 12,1), so zeigt er damit an, daß für Königreiche und Gebiete bestimmte Engel gewissermaßen als Vorsteher eingesetzt sind. Auch wenn Christus sagt, die Engel der Kindlein schauten allezeit das Angesicht des Vaters (Matth. 18,10), so deutet er damit an, daß gewissen Engeln ihr Wohl anvertraut sei. Aber ich weiß doch nicht, ob man daraus folgern darf, ein jeder habe seinen eigenen Engel. Jedenfalls ist das sicher, daß sich nicht etwa bloß ein Engel um jeden von uns kümmert, sondern daß sie alle einmütig über unser Heil wachen! Denn über alle Engel zusammen wird gesagt, daß sie sich mehr freuen über einen Sünder, der Buße tut, als über neunundneunzig Gerechte, die der Buße nicht bedürfen (Luk. 15,7). Von mehreren Engeln wird auch gesagt, daß sie die Seele des Lazarus in Abrahams Schoß trugen (Luk. 16,22). Und nicht ohne Grund zeigt Elisa seinem Diener so viele feurige Wagen, die für ihn besonders bestimmt waren (2. Kön. 6,17). Es gibt nun eine Stelle, die dies (nämlich, daß es „Schutzengel“ gebe) klarer zu beweisen scheint als andere. Nämlich, als Petrus nach seiner Befreiung aus dem Gefängnis an die Tür des Haufes klopfte, in dem die Brüder versammelt waren, da sagten sie, weil sie ja nicht ahnen konnten, daß er es sei, es sei „sein Engel“ (Apg. 12,15). Dies scheint ihnen in den Sinn gekommen zu sein nach der allgemeinen Anschauung, den einzelnen Gläubigen seien ihre Engel zum Schutz zugeordnet. Freilich kann man darauf erwidern, daß darunter auch jedweder Engel verstanden werden kann, dem der Herr damals den Schutz des Petrus aufgetragen hatte, ohne daß er deshalb sein steter Hüter gewesen sein müßte, wie man sich gewöhnlich vorstellt, als ob jedem Menschen zwei Engel, ein guter und ein böser, gleich wie Genien zugeteilt wären! Aber es Iohnt 84 nicht, genau zu forschen, was zu wissen uns wenig nützen kann. Denn wem es nicht genügt, daß alle Ordnungen der himmlischen Heerscharen zu seinem Heil auf der Wacht stehen, — was soll dem die Einsicht helfen, daß ihm ein Engel in besonderer Weise zum Hüter gegeben sei? Wer aber all die Obhut, die Gott einem jeden von uns zuteil werden läßt, auf einen Engel beschränkt, der tut sich und allen Gliedern der Kirche unrecht: er tut so, als ob uns jene Hilfstruppen ohne Ursache zugesagt wären, die uns von allen Seiten umgeben und schützen, damit wir um so tapferer streiten!

7. Я не берусь что-либо утверждать о том, имеет ли каждый верующий своего собственного Ангела-хранителя. Когда Даниил говорит, что Ангел персов принимал участие в сражении, как и Ангел греков (Дан 10:13,20; 12:1 сл.), это несомненно означает, что Бог иногда посылает своих Ангелов в качестве как бы правителей стран и областей.

Иисус Христос, сказав, что Ангелы маленьких детей всегда видят лицо Отца (Мф 18:10), ясно даёт понять, что некоторые Ангелы имеют поручение заботиться о маленьких детях. Но следует ли отсюда, что у каждого ребёнка есть свой собственный Ангел, - этого я не знаю. Надлежит твёрдо усвоить, что в любом случае не один-единственный Ангел хранит каждого из нас, но все Ангелы совместно стоят на страже нашего спасения. Ибо обо всех Ангелах сказано, что все они вместе больше радуются об одном кающемся грешнике, чем о девяноста девяти праведниках, не имеющих нужды в покаянии (Лк 15:7). Сказано также, что душа Лазаря была отнесена на лоно Авраамово несколькими Ангелами (Лк 16:22). И Елисей не зря показал своему слуге множество огненных колесниц, особо предназначенных для того, чтобы хранить его (4 Цар 6:17).

Правда, есть одно место, по-видимому, подтверждающее мнение о существовании личных Ангелов-хранителей: когда св. Пётр чудесным образом вышел из темницы и постучался в дом, где собрались братья, то они, не ожидая самого Петра, решили, что это его Ангел (Деян 12:15). Но можно предположить, что эта мысль пришла им в голову под влиянием общепринятого в ту пору представления, что у каждого верующего есть свой особый Ангел. И даже в этом случае возможно, что они подумали об одном из многих Ангелов, которому Бог поручил св. Петра как раз в ту минуту. Вовсе не обязательно, чтобы у него был один постоянный хранитель, как это обычно воображают согласно распространённому в древности среди язычников представлению, что у каждого из нас есть два Ангела - один добрый, а другой злой.

Но не стоит слишком ломать себе голову над вопросом, не имеющим особой важности для нашего спасения. Ибо если кто-нибудь не хочет удовлетвориться тем, что всё небесное воинство стоит на страже нашего спасения и готово прийти нам на помощь, то я не вижу, какую пользу может принести ему уверенность в том, что у него есть свой особый Ангел-хранитель. Более того, те, кто сводит божественное попечение о каждом из нас к одному-единственному Ангелу, оскорбляют и самих себя, и всех членов Церкви: как будто Бог впустую обещал нам, что за нами всегда будет следовать целый сонм небесных сил, дабы мы, будучи так превосходно вооружены и защищены со всех сторон, сражались с ещё большей отвагой.

 

8. | De multitudine vero et ordinibus qui definire audent1, viderint quale habeant fundamentum. Michael, fateor, princeps magnus vocatur apud Danielem [Daniel. 12. a. 1], et Archangelus apud Iudam [Iudae b. 9]. Et Archangelum fore docet Paulus, qui tuba citabit homines ad iudicium [1. The. 4. d. 16], Sed quis inde poterit honorum gradus inter Angelos statuere, distinguere singulos suis insignibus, locum et stationem cuique assignare? Nam et duo nomina quae in Scripturis extant, Michael et Gabriel, et tertiumc si addere velis ex historia Tobiaed, ex significatu videri possunt pro infirmitatis nostrae captu, Angelis inditae; etsi id in medio malo relinquere. Quantum ad numerum, audimus ex ore Christi multas legiones [Matt. 26. e. 53f], a Daniele multas myriadas [Daniel 7. c. 10]: || plenos currus vidit Elisaei minister: et ingentem multitudinem declarat, quod dicuntur castrametari in circuitu timentium Deum [Psal. 34. b. 8]. Forma spiritus carere certum est: et tamen Scriptura pro ingenii nostri modulo Angelos sub Cherubim et Seraphim non frustra nobis alatos pingit, ne dubitemus incredibili celeritate semper ad auxilium nobis ferendum praesentes fore simulac res tulerit: acsi fulgur e caelo emissum, qua solet pernicitate 161 a, ad nos volaret. || Quicquid praeterea de utroque quaeri potest, credamus ex eo esse genere mysteriorum quorum plena revelatio in ultimum diem differtur. Proinde a nimia vel in quaerendo curiositate, vel in loquendo audacia cavendum meminerimus.

8. Touchant de la multitude et des ordres, que ceux qui en osent rien determiner regardent sur quel fondement ils s’appuyent. Je confesse que Michel est nommé en Daniel grand prince ou capitaine, et Archange en sainct Jude: et sainct Paul dit bien que ce sera un Archange qui adjournera le monde avec une trompe, pour comparoistre au jugement (Dan. 12:1; Jude 9; 1 Thess. 4:16). Mais qui est-ce qui pourra par cela constituer les degrez d’honneur entre les Anges, les distinguer chacun l’un de l’autre par nom et par tiltre, assigner à chacun son lieu et sa demeure? Car mesmes les noms de Michel et Gabriel, qui sont en l’Escriture, et le nom de Raphael qui est en l’histoire de Tobie (Tob. 12), semblent advis par la signification qu’ils emportent, avoir esté imposez aux Anges à cause de nostre infirmité: combien que de cela j’aime mieux n’en rien definir. Quant est du nombre, nous oyons bien de la bouche de Jesus Christ qu’il y en a plusieurs legions: Daniel en nomme beaucoup de millions: le serviteur d’Elisée vit plusieurs chariots, et ce qui est dit au Pseaume, qu’ils campent à l’entour des fideles, demonstre une grande multitude (Matth. 26:53; Dan. 7:10; 2 Rois 6:17; Ps. 34:8). Il est bien vray que les esprits n’ont point de forme comme les corps: toutesfois l’Escriture, pour nostre petite capacité et rudesse, non sans cause nous peind les Anges avec des ailes sous les tiltres de Cherubin et Seraphin: à ce que nous ne doutions point qu’ils seront tousjours prests à nous secourir avec une hastivité incroyable, si tost que la chose le requerra: comme nous voyons que les esclairs volent parmi le ciel et par dessus toute apprehension. Si on en veut savoir davantage, cela est enquerir sur les secrets dont la pleine revelation est differée au dernier jour. Pourtant qu’il nous souvienne que nous avons à nous garder en cest endroit tant d’une curiosité superflue à enquerir des choses qu’il ne nous appartient point de savoir, que d’une audace a parler de ce que nous ne savons point.

8. The number and orders of angels not defined. Why angels said to be winged.

Those who presume to dogmatize on the ranks and numbers of angels, would do well to consider on what foundation they rest. As to their rank, I admit that Michael is described by David as a mighty Prince, and by Jude as an Archangel.1 Paul also tells us, that an archangel will blow the trumpet which is to summon the world to Judgment. But how is it possible from such passages to ascertain the gradations of honour among the angels to determine the insignia, and assign the place and station of each? Even the two names, Michael and Gabriel, mentioned in Scripture, or a third, if you choose to add it from the history of Tobit, seem to intimate by their meaning that they are given to angels in accommodation to the weakness of our capacity, though I rather choose not to speak positively on the point. As to the number of angels, we learn from the mouth of our Saviour that there are many legions, and from Daniel that there are many myriads. Elisha’s servant saw a multitude of chariots, and their vast number is declared by the fact, that they encamp round about those that fear the Lord. It is certain that spirits have no bodily shape, and yet Scripture, in accommodation to us, describes them under the form of winged Cherubim and Seraphim; not without cause, to assure us that when occasion requires, they will hasten to our aid with incredible swiftness, winging their way to us with the speed of lightning. Farther than this, in regard both to the ranks and numbers of angels, let us class them among those mysterious subjects, the full revelation of which is deferred to the last day, and accordingly refrain from inquiring too curiously, or talking presumptuously.

8. Zij, die het wagen om iets vast te stellen omtrent de veelheid en de rangorde, mogen wel nagaan wat voor grond zij hebben. Michaël, ik erken het, wordt de grote vorst genoemd bij Daniël (Dan. Dan. 12:1) en aartsengel bij Judas (Judas 1:9) En Paulus leert (1 The. 4:16) dat het een aartsengel zal zijn, die met de bazuin de mensen tot het oordeel zal oproepen. Maar wie zou daaruit de rangorde in eer onder de engelen kunnen vaststellen, iedere engel afzonderlijk met zijn eretekenen kunnen onderscheiden, aan een ieder zijn plaats en post kunnen toewijzen? Want ook de twee namen, die in de Schrift voorkomen, Michaël en Gabriël, en een derde, wanneer men die uit de geschiedenis van Tobias wil toevoegen, kunnen, naar uit hun betekenis blijkt, de engelen gegeven zijn ten behoeve van ons zwak begrip, ofschoon ik deze kwestie liever in het midden laat. Wat het aantal betreft: wij horen uit de mond van Christus van veel legioenen (Matt. 26:33) van Daniël (Dan. 7:10) van vele tienduizendtallen; de dienstknecht van Elisa zag volle wagenen; en het wijst ook op een geweldig aantal, dat er van hen gezegd wordt (Ps. 34:8) dat ze zich legeren rondom degenen, die God vrezen. Dat geesten geen gestalte hebben, is zeker; en toch schildert de Schrift, naar de geringe mate van ons verstand, de engelen ons niet zonder reden als Cherubijnen en Serafijnen gevleugeld af, opdat wij niet zouden twijfelen, dat zij met ongelofelijke snelheid steeds aanwezig zijn om ons hulp te brengen, zodra als dat nodig is, even alsof een bliksemstraal uit de hemel gezonden met zijn gewone snelheid tot ons vloog. Al wat verder over hun getal en orde gevraagd kan worden, laat ons geloven, dat dat behoort tot die soort van verborgenheden, wier volle openbaring tot de jongste dag uitgesteld wordt. Laat ons daarom er op bedacht zijn ons te hoeden voor al te grote nieuwsgierigheid in het onderzoeken, of al te grote stoutmoedigheid in het spreken.

8. Über Rangordnung, Zahl und Gestalt der Engel

Wer nun über die Zahl und die Ordnungen der Engel genauere Aussagen machen will, der soll zusehen, worauf er sie gründe. Ich gebe zu: Michael wird bei Daniel ein großer Fürst genannt (Dan. 12,1), und bei Judas heißt er „Erzengel“ (Jud. 9). Nach Paulus wird es ein Erzengel sein, der mit dem Schall der Posaune die Menschen zum Gerichte lädt (1. Thess. 4,16). Aber wer könnte von da aus die Ehrenstufen unter den Engeln feststellen, die Kennzeichen und Würden unterscheiden und jedem seinen Platz und seine Stellung zuweisen? Denn selbst die zwei Namen, die in der Schrift auftreten — nämlich Michael und Gabriel, wozu ebenfalls noch der dritte (Raphael) aus dem Buche Tobia käme — können den Engeln auch um der Schwachheit unseres Verstehens willen figürlich beigelegt sein — obwohl ich diese Frage lieber in der Schwebe lassen will.

Was die Zahl betrifft, so hören wir aus Christi Munde viele Legionen (Matth. 26,53), von Daniel viele Zehntausende nennen (Dan. 7,10); viele Wagen schaute der Diener des Elisa (2. Kön. 6,17), und es läßt auf eine ungeheure Zahl schließen, wenn wir hören, daß sie sich rings um die lagern, die Gott fürchten (Ps. 34,8).

Sicher ist, daß die Geister keine Gestalt haben; aber trotzdem stellt die Schrift nach dem Maß unseres Begreifens die Cherubim und Seraphim nicht ohne Grund mit Flügeln dar, damit wir nicht zweifeln, daß sie, sobald es dessen bedarf, mit unglaublicher Schnelligkeit uns zur Hilfe da sein werden, wie wenn ein Blitz in seiner Geschwindigkeit zu uns herniederführe! Wir sollen übrigens glauben, daß die näheren Fragen hierzu jener Art von Geheimnissen angehören, deren volle Enthüllung dem Jüngsten Tage vorbehalten ist. Deshalb wollen wir wohl darauf achten, uns vor zu großer Neugier über unserem Fragen und vor zu großer Kühnheit über unserem Reden zu hüten!

8. Что касается числа Ангелов и их иерархии, то пусть те, кто отваживается здесь что-либо утверждать, хорошенько подумают, на каком основании они это делают. Я согласен, что у Даниила Михаил именуется великим князем и предстоятелем (Дан 12:1), а у св. Иуды - Архангелом (Иуд 9). Св. Павел также называет его Архангелом, когда говорит, что глас его трубы возвестит начало Страшного суда (1 Фес 4:16). Но можно ли делать отсюда вывод о степенях достоинства среди Ангелов, об отличии их друг от друга по именам и званиям, об их местопребывании? Даже упоминаемые в Писании имена Михаила и Гавриила, а также имя Рафаила, упоминающееся в книге Товит (Тов 12), самим своим значением указывают на то, что они даны Ангелам по причине немощи нашего ума. Что же касается числа Ангелов, то мы слышали из уст Иисуса Христа, что их двенадцать легионов (Мф 26:53). Даниил говорит о тысячах тысяч Ангелов (Дан 7:10), слуга Церкви видит множество огненных колесниц. Стих псалма о том, что Ангелы ополчаются вокруг верующих (Пс 33/34:8), также свидетельствует об их множественности.

Верно, что духи не имеют присущей телам формы. Однако по причине слабости и неповоротливости нашего разума Писание представляет нам Ангелов в виде крылатых существ, именуемых Херувимами и Серафимами. Это сделано для того, чтобы мы не сомневались, что они всегда готовы прийти нам на помощь так скоро, как это потребуется, - подобно вспышке молнии, в единый миг озаряющей всё небо. А кто хочет знать об этом больше, тот посягает на тайны, сокрытые до Судного дня. Поэтому будем помнить, что в этом вопросе нам надлежит остерегаться как чрезмерного любопытства, побуждающего доискиваться того, чего нам знать не следует, так и дерзких речей о том, что нам неведомо.

 

9. Hoc tamen, quod nonnulli inquieti homines in dubium vocant1, pro certo est habendum, Angelos spiritus esse ministratoriosb, quorum obsequio utitur Deus ad suorum protectionem, et per quos tum sua beneficia inter homines dispensat, tum reliqua etiam opera exequitur. Fuit illa quidem olim Sadducaeorum opinioc, per Angelos nihil designari quam vel motus quos Deus hominibus aspirat, vel ea quae edit virtutis suae specimina. Sed huic deliramento tot reclamant Scripturae testimonia ut mirum sit tam crassam ignorationem in illo populo ferri potuisse. Ut enim omittam quos superius locos citavi, ubi referuntur milliad et legiones Angelorum, ubi gaudium illis tribuitur, ubi narrantur fideles manibus sustinere, eorum animas deferre in quietem, videre faciem Patris, et similia: sunt alii, ex quibus clarissime evincitur revera esse spiritus naturae subsistentis. Nam quod Stephanus et Paulus dicunte, Legem esse latam in manu Angelorum [Act. 7. g. 53f; Gal. 3. c. 19]: et Christus, electos fore post resurrectionem Angelis similes: diem iudicii ne Angelis quidem esse cognitum [Matt. 22. c. 30, et 24. c. 36g]: se tunc venturum cum sanctis Angelis [Ibidem 25. c. 31; Luc. 9. d. 26]: ut maxime torqueatur, necesse erit ita intelligi. Similiter quum Paulus Timotheum coram Christo et electis ipsius Angelis attestatur ut praecepta sua custodiat [1. Tim. 5. d. 21h], non qualitates aut inspirationes sine substantia, sed veros spiritus denotat Nec aliter subsistit quod in epistola ad Hebraeos legitur, Christum excellentiorem Angelis effectum, illis non esse subiectum orbem terrarum2, Christum non ipsorum, sed hominum naturam assumpsisse [Hebr. 1. b. 4, et 2. d. 16]: nisi beatosi esse Spiritus intelligamus, in quos cadant istae comparationesk. Et ipse author epistolae seipsum declarat, ubi in regno Dei, fidelium animas et sanctos Angelos simul collocat [Ibidem 12. f. 22]. || Praeterea 162 quod iam citavimus, Angelos puerorum semper videre faciem Dei, eorum praesidio nos defendi, eos laetari de salute nostra, mirari multiplicem Dei gratiam in Ecclesia, subesse Christo capiti1. Eodem pertinet quod sanctis Patribus toties apparuerunt sub forma hominum, loquuti sunt, excepti etiam fuerunt hospitio. Et Christus ipse ob primatum quem obtinet in persona Mediatoris, Angelus vocatur [Malac. 3. a. 1]. || Hoc obiter attingere libuit, ad simplices praemuniendos adversus illas stultas et absurdas cogitationes quae ante multa secula a Satana excitatae, subinde repullulant.

9. Toutesfois ce poinct qu’aucuns escervelez mettent en doute nous doit estre tout resolu, que les Anges sont esprits servans à Dieu, lesquels il employe à la protection des siens, et par lesquels il dispense ses benefices envers les hommes, et fait ses autres œuvres (Hebr. 1:14; Act. 23:8). Les Sadducéens ont bien eu autresfois ceste opinion, que par ce mot d’Anges il n’estoit signifié autre chose que le mouvement que Dieu inspire aux hommes, ou les vertus qu’il demonstre en ses œuvres: mais il y a autant de tesmoignages de l’Escriture qui contredisent a ceste resverie, que c’est merveille qu’il y ait peu avoir une telle ignorance au peuple d’Israel. Car sans aller plus loin, les passages que j’ay allegué cy dessus, sont bien suffisans pour en oster toute difficulté, à savoir quand il est dit qu’il y a des legions et des millions d’Anges, quand il est dit qu’ils se resjouissent, quand il est recité qu’ils soustiennent les fideles entre leurs mains, qu’ils portent leurs ames en repos, qu’ils voyent la face de Dieu: car par cela il est bien demonstré qu’ils ont une nature ou une essence. Mais encore outre cela, ce que disent sainct Paul et sainct Estienne que la Loy a esté donnée par la main des Anges, et ce que dit nostre Seigneur Jesus, que les eleus seront semblables aux Anges apres la resurrection: item, que le dernier jour est incognu mesme aux Anges: item, qu’il viendra avec les saincts Anges, ne se peut destourner en autre sens (Act. 7:53; Gal. 3:19; Matth. 22:30; 24:36; 25:31; Luc 9:26). Semblablement quand sainct Paul adjure Timothée devant Jesus Christ et ses Anges eleus, il ne denote point quelques qualitez ou inspirations: et ne peuvent autrement consister les sentences qui sont en l’Epistre aux Hebrieux, que Jesus Christ, a esté exalté par dessus les Anges: Item, qu’à iceux n’a point esté assubjetty le monde: Item que Christ n’a point prins leur nature, mais celle des hommes: sinon que ce soyent vrays esprits, qui ayent leur substance propre (1 Tim. 5:21; Hebr. 1:4; 2:16). Et l’Apostre se declaire puis apres, en comprenant les Anges avec les ames des fideles, et les mettant en un mesme reng. Outreplus nous avons desja allegué que les Anges des petits enfans voyent tousjours la face de Dieu, que nous sommes defendus par leur secours, qu’ils s’esjouissent de nostre salut, qu’ils s’esmerveillent de la grace infinie de Dieu qui ne se voit en l’Eglise, qu’ils sont sous un mesme chef que nous, assavoir Christ, qu’ils sont si souvent apparus aux saincts Prophetes en forme d’hommes, ont parlé à eux, et ont logé en leurs maisons: monstre bien qu’ils ne sont pas vens et fumée. Mesme Jesus Christ à cause de la primauté qu’il a en la personne de Mediateur est nommé Ange. Il m’a semblé bon d’attoucher en brief ce poinct, pour armer et premunir les simples à l’encontre des sottes opinions et fantastiques, que le diable a esmeu dés le commencement en l’Eglise, et que maintenant il resveille.

9. Angels are ministering spirits and spiritual essences.

There is one point, however, which though called into doubt by certain restless individuals, we ought to hold for certain—viz. that angels are ministering spirits (Heb. 1:14); whose service God employs for the protection of his people, and by whose means he distributes his favours among men, and also executes other works. The Sadducees of old maintained, that by angels nothing more was meant 148than the movements which God impresses on men, or manifestations which he gives of his own power (Acts 23:8). But this dream is contradicted by so many passages of Scriptures that it seems strange how such gross ignorance could have had any countenance among the Jews. To say nothing of the passages I have already quoted, passages which refer to thousands and legions of angels, speak of them as rejoicing, as bearing up the faithful in their hands, carrying their souls to rest, beholding the face of their Father, and so forth:1 there are other passages which most clearly prove that they are real beings possessed of spiritual essence. Stephen and Paul say that the Law was enacted in the hands of angels. Our Saviour, moreover says that at the resurrection the elect will be like angels; that the day of Judgment is known not even to the angels; that at that time he himself will come with the holy angels. However much such passages may be twisted, their meaning is plain. In like manner, when Paul beseeches Timothy to keep his precepts as before Christ and his elect angels, it is not qualities or inspirations without substance that he speaks of, but true spirits. And when it is said, in the Epistle to the Hebrews, that Christ was made more excellent than the angels, that the world was not made subject to them, that Christ assumed not their nature, but that of man, it is impossible to give a meaning to the passages without understanding that angels are blessed spirits, as to whom such comparisons may competently be made. The author of that Epistle declares the same thing when he places the souls of believers and the holy angels together in the kingdom of heaven. Moreover, in the passages we have already quoted, the angels of children are said to behold the face of God, to defend us by their protection, to rejoice in our salvation, to admire the manifold grace of God in the Church, to be under Christ their head. To the same effect is their frequent appearance to the holy patriarchs in human form, their speaking, and consenting to be hospitably entertained. Christ, too, in consequence of the supremacy which he obtains as Mediator, is called the Angel (Mal. 3:1). It was thought proper to touch on this subject in passing, with the view of putting the simple upon their guard against the foolish and absurd imaginations which, suggested by Satan many centuries ago, are ever and anon starting up anew

9. Dit echter, wat sommige ongeruste mensen in twijfel trekken, moet voor zeker gehouden worden, dat de engelen dienende geesten zijn, wier dienst God gebruikt tot bescherming der zijnen, en door wie Hij zowel zijn weldaden onder de mensen uitdeelt, als ook zijn overige werken volvoert. De mening der Sadduceën was oudtijds wel deze, dat door de engelen niets werd aangeduid dan bewegingen, welke God de mensen inblaast, of de proeven van zijn kracht, die Hij toont. Maar tegen deze dwaasheid verzetten zich zo

veel getuigenissen der Schrift, dat men er zich over moet verwonderen, dat een zo grove onwetendheid onder dat volk kon verdragen worden. Want om nu maar niet te vermelden de plaatsen, die ik boven aangehaald heb, waar gesproken wordt van duizendtallen en legioenen van engelen, waar hun vreugde toegeschreven wordt, waar verhaald wordt, dat zij de gelovigen op de handen dragen, dat ze hun zielen brengen in de rust, dat ze het aangezicht des Vaders zien en dergelijke: er zijn andere plaatsen, waaruit vol komen duidelijk blijkt, dat ze inderdaad geesten zijn van zelfstandige aard. Want wat Stephanus en Paulus zeggen (Hand. 7:53, Gal.3:19) dat de wet gegeven is door de hand der engelen; en Christus, dat de uitverkorenen na de opstanding gelijk zullen zijn aan de engelen (Matt. 22:30) dat de dag des oordeels zelfs de engelen niet bekend is (Matt. 24:36) dat Hij dan zal komen met de heilige engelen (Matt. 25:31; Luc.9:26) ook al verdraait men dit nog zozeer, men zal het toch moeten verstaan van zelfstandige geesten. Evenzo wanneer Paulus Timotheus voor Christus en diens uitverkoren engelen betuigt (1 Tim. 5:21) dat hij zijn geboden onderhoudt, duidt hij niet hoedanigheden of inblazingen zonder zelfstandigheid aan, maar ware geesten. En wat in de brief aan de Hebreën staat (Heb. 1:4; 2:16) dat Christus treffelijker geworden is dan de engelen, dat de wereld de engelen niet onderworpen is, dat Christus niet hun, maar der mensen natuur heeft aangenomen, dat alles houdt geen stand, tenzij wij aannemen, dat het gelukzalige geesten zijn, waarop die vergelijkingen betrekking hebben. En de schrijver van de brief verklaart zichzelf, wanneer hij in het Koninkrijk Gods de zielen der gelovigen en de heilige engelen te zamen plaatst (Heb. 12:22) Bovendien blijkt het uit wat we reeds aangehaald hebben, namelijk dat de engelen der kinderen steeds het aangezicht Gods zien, dat wij door hun hulp beschermd worden, dat zij zich verblijden in ons heil, dat zij zich verwonderen over de menigerlei genade Gods in de kerk, dat ze onderworpen zijn aan Christus als hun Hoofd. Ook blijkt het nog daaruit, dat ze de heilige vaderen zo dikwijls verschenen zijn in de gestalte van mensen, dat ze gesproken hebben, en ook geherbergd zijn geweest. Ook Christus zelf wordt een Engel genoemd wegens zijn hoofdschap, dat Hij bekleedt in de Persoon van de Middelaar (Mal. 3:1) Dit heb ik in 't kort willen aanvoeren, om de eenvoudigen te versterken tegen die dwaze en ongerijmde gedachten, die voor vele eeuwen door Satan verwekt zijn en nu en dan weer opschieten.

9. Die Engel sind nicht Gedanken, sondern Wirklichkeit

Jedoch muß — gegen den Zweifel einiger unruhiger Menschen! — dies feststehen: die Engel sind „dienstbare Geister“ (Hebr. 1,14), deren Gehorsamsleistung Gott benutzt, um die Seinen zu schützen, und durch welche er seine Wohltaten unter die Menschen austeilt und auch seine übrigen Werke durchführt. Nun war da einst die Auffassung der Sadduzäer, unter den Engeln seien bloß Regungen, die Gott den Menschen eingibt, oder auch Erweisungen seiner Kraft zu verstehen. Aber es widersprechen diesem Wahnwitz derartig viele Zeugnisse der Schrift, daß man sich wundern muß, daß eine so grobe Unwissenheit in jenem Volke überhaupt geduldet wurde. Ich will dabei die oben bereits angeführten Stellen kurz übergehen, wo ja Tausende und Legionen von Engeln erwähnt werden, wo ihnen Freude zugesprochen wird, wo es heißt, daß sie die Gläubigen auf ihren Händen tragen, ihre Seelen zur Ruhe bringen, das Angesicht des Vaters sehen — und dergleichen mehr. Es gibt vielmehr andere Stellen, aus denen völlig klar hervorgeht, daß die Engel Geister von eigener Wesenheit (spiritus naturae subsistentis) sind. Da sagen Stephanus und Paulus, das Gesetz sei durch die Hand von Engeln gegeben worden (Apg. 7,53; Gal. 3,19). Da verheißt Christus, die Auserwählten würden nach der Auferstehung den Engeln gleich sein, oder, der Tag des Gerichtes sei nicht einmal den Engeln bekannt (Matth. 22,30; 24,36), oder, Christus werde alsdann kommen mit seinen heiligen Engeln (Matth. 25,31; Luk. 9,26). Man mag diese Stellen noch so drehen und wenden: man muß sie doch in diesem Sinne verstehen. Wenn Paulus dem Timotheus 85 „vor dem Herrn Jesus Christus und den auserwählten Engeln“ „bezeugt“, er solle seine Vorschriften beachten (1. Tim. 5,21), so versteht er doch unter den Engeln nicht Eigenschaften oder Eingebungen ohne eigenes Wesen, sondern wirkliche Geister! Und wenn wir im Hebräerbriefe lesen, Christus sei höher gemacht denn die Engel (Hebr. 1,4), den Engeln sei der Erdkreis nicht unterworfen (Hebr. 2,5), Christus habe nicht ihre, sondern des Menschen Natur angenommen (Hebr. 1,4; 2,16) — so hat das nur einen Sinn, wenn wir darunter selige Geister verstehen, auf die solche Vergleichungen zutreffen. Der Verfasser des Hebräerbriefes deutet seine eigene Aussage, wenn er die Seelen der Gläubigen und die heiligen Engel im Reiche Gottes nebeneinanderstellt (Hebr. 12,22). Dazu kommt noch, was wir bereits anführten: daß die Engel der Kindlein allezeit das Angesicht Gottes schauen, daß wir durch ihren Schutz verteidigt werden, daß sie sich an unserem Heil freuen, die vielfältige Gnade Gottes an seiner Kirche bewundern und daß sie Christus als dem Haupte untertan sind. Dahin gehört auch die Tatsache, daß sie den heiligen Vätern oftmals in menschlicher Gestalt erschienen sind, mit ihnen geredet haben und gar von ihnen beherbergt worden sind! Auch Christus selbst wird ja wegen der Herrschaftsstellung, die er als Mittler ausübt, „Engel“ genannt (Mal. 3,1). Das mag genügen, um die Einfältigen gegen jene törichten und widersinnigen Gedanken zu schützen, die vor vielen Jahrhunderten vom Satan aufgebracht wurden und von Zeit zu Zeit wieder aufkommen.

9. Мы должны безоговорочно принять одно утверждение, оспариваемое некоторыми упрямцами: Ангелы суть служебные духи, которых Бог посылает на защиту верующих, через которых Он подаёт людям свои дары (Евр 1:14) и совершает иные деяния. Саддукеи некогда придерживались того мнения, что слово «Ангел» означает лишь божественное внушение или божественную силу, открывающуюся в деяниях Бога (Деян 23:8). Но этой фантазии противоречит такое множество свидетельств Писания, что просто удивительно, как в Израильском народе могло существовать подобное невежество.

Далеко за примерами ходить не надо. Для разрешения всех затруднений достаточно тех, что приведены выше, а именно: сказано, что Ангелов легионы и тысячи тысяч; что они радуются о кающемся грешнике; они оберегают верных Богу; относят их души к месту упокоения; видят лицо Бога. Всё это неопровержимо доказывает, что Ангелы обладают своей собственной природой, или сущностью. Только так и не иначе могут быть истолкованы и другие свидетельства: утверждение св. Павла и св. Стефана о том, что Закон был преподан через Ангелов (Деян 7:53; Гал 3:19); слова Господа Иисуса, что избранные после воскрешения уподобятся Ангелам на небесах, что о последнем дне не знают даже Ангелы небесные, что Сын Человеческий придёт со святыми Ангелами (Мф 22:30; 24:36; 25:31; Лк 9:26). И когда св. Павел заклинает Тимофея пред Иисусом Христом и его избранными Ангелами (1 Тим 5:21), он вовсе не имеет в виду какие-то свойства или внушения. Тот же смысл заключён и в речениях Послания к евреям, где говорится, что Иисус Христос был вознесён превыше Ангелов, и не Ангелам Бог покорил вселенную, и не ангельскую природу воспринял Христос, но человеческую (Евр 1:4; 2:16). Всё это также свидетельство того, что Ангелы суть истинные духи, обладающие собственной субстанцией. Ту же мысль апостол выражает ещё яснее, сравнивая Ангелов с душами верующих и ставя их на одну ступень (Евр 12:22).

Далее, мы уже упоминали о том, что Ангелы младенцев всегда видят лицо Бога, что Ангелы защищают нас, радуются нашему спасению, дивятся бесконечной благодати Божьей, явленной в Церкви; что они, как и мы, подчиняются Христу; что они часто являлись святым пророкам в человеческом облике, говорили с ними, останавливались в их домах. Всё это решительно доказывает, что Ангелы - не призраки и не плод воображения. Более того, сам Иисус Христос именуется Ангелом в силу первенства, которым Он обладает как Посредник (Мал 3:1).

Я счёл за благо в немногих словах затронуть этот вопрос для того, чтобы вооружить и предостеречь простых людей против безумных и бредовых мнений, которые дьявол сеял от самого начала Церкви и пытается оживить в наше время.

 

10. Restat ut superstitioni occurramus, quae obrepere plerunque solet ubi dicitur Angelos nobis omnium bonorum ministros esse ac praebitores. Eo enim protinus delabitur hominis ratio, ut nihil non honoris deferendum illis putet. Ita fit ut quae solius Dei et Christi sunt, ad ipsos transferantur. Ita videmus Christi gloriam superioribus aliquot seculis fuisse multis modis obscuratam, quum immodicis elogiis Angeli praeter Dei verbum cumularentur. Neque ullum fere antiquius est vitium ex iis quae hodie impugnamus. Siquidem Paulo etiam fuisse magnum certamen cum nonnullis apparet, qui sic Angelos evehebant ut Christum propemodum in ordinem redigerent. Hinc tanta sollicitudine urget in Epistola ad Colossenses, Christum non modo Angelis omnibus esse anteferendum, sed ipsis quoque bonorum omnium esse authorem [Cap. 1. b. 16, et c. 20]: ne eo derelicto, ad illos convertamur qui nec sibi sufficere possunt, sed ex eodem, quo nos, fonte hauriunt. Certe quum in eis fulgor divini numinis refulgeat, nihil est magis proclive quam in eorum adorationem stupore quodam nos prosterni, et omnia deinde illis tribuere quae nonnisi Deo debentur. Quod etiam Iohannes in Apocalypsi fatetur sibi accidisse: sed simul addit fuisse sibi responsum, Vide ne feceris: conservus tuus sum, Deum adora [Apo. 19. b. 10].

10. Il reste d’obvier à la superstition laquelle entre volontiers en la fantasie des hommes, quand on dit que les Anges sont ministres et dispensateurs de tous biens. Car incontinent nostre raison decline là, qu’il n’y a honneur qu’il ne leur faille attribuer: de là il advient que nous leur transferons ce qui appartient seulement à Dieu et Jesus Christ. Voila comment la gloire de Christ a esté long temps obscurcie par cy devant, d’autant qu’on magnifioit les Anges outre mesure, en leur attribuant ce que la Parolle de Dieu ne porte point. Et entre les vices que nous reprenons aujourdhuy,à grand’-peine y en a-il un plus ancien. Car nous voyons que sainct Paul mesme a eu à combattre contre d’aucuns qui exaltoyent tellement les Anges, que Jesus Christ estoit abaissé quasi à estre d’une mesme condition. C’est la cause pourquoy il maintient tant fort en l’Epistre aux Colossiens, que Jesus Christ non seulement doit estre preferé aux Anges, mais que c’est de luy aussi qu’ils reçoivent tous biens (Col. 1:16, 20): afin que nous ne soyons point si mal advisez de nous destourner de luy pour nous adresser à eux, d’autant qu’ils n’ont point suffisance en eux-mesmes, mais qu’ils puisent d’une mesme fontaine que nous. Certes entant que la gloire de Dieu reluit si clairement en eux, il n’y a rien plus aisé que de nous faire transporter en une stupidité pour les adorer, et de leur attribuer les choses qui ne sont deues qu’à un seul Dieu. Ce que sainct Jean confesse en l’Apocalypse luy estre advenu: mais il dit quant et quant que l’Ange luy respondit: Garde toy de faire cela, je suis serviteur comme toy: adore Dieu (Apoc. 19:10; 22:8, 9).

10. The heathen error of placing angels on the throne of God refuted. 1. By passages of Scripture.

It remains to give warning against the superstition which usually begins to creep in, when it is said that all blessings are ministered and dispensed to us by angels. For the human mind is apt immediately to think that there is no honour which they ought not to receive, and hence the peculiar offices of Christ and God are bestowed upon them. In this ways the glory of Christ was for several former ages greatly obscured, extravagant eulogiums being pronounced on149angels without any authority from Scripture. Among the corruptions which we now oppose, there is scarcely any one of greater antiquity. Even Paul appears to have had a severe contest with some who so exalted angels as to make them almost the superiors of Christ. Hence he so anxiously urges in his Epistle to the Colossians (Col. 1:16, 20), that Christ is not only superior to all angels, but that all the endowments which they possess are derived from him; thus warning us against forsaking him, by turning to those who are not sufficient for themselves, but must draw with us at a common fountain. As the refulgence of the Divine glory is manifested in them, there is nothing to which we are more prone than to prostrate ourselves before them in stupid adoration, and then ascribe to them the blessings which we owe to God alone. Even John confesses in the Apocalypse (Rev. 19:10; 22:8, 9), that this was his own case, but he immediately adds the answer which was given to him, “See thou do it not; I am thy fellow servant: worship God.”

10. Nu blijft nog over, dat wij ingaan tegen het bijgeloof, dat gemeenlijk pleegt nader te sluipen, wanneer gezegd wordt, dat de engelen voor ons de dienaren en verschaffers van alle goede dingen zijn. Want terstond komt de menselijke rede er toe te menen, dat hun alle eer bewezen behoort te worden. Zo gebeurt het, dat op hen overgedragen wordt, wat alleen God en Christus toekomt. Zo zien wij, dat de eer van Christus in sommige vroegere eeuwen op velerlei wijze verduisterd is, hoewel de engelen buiten Gods Woord om met onmatige eerbetuigingen overladen werden. En van de dwalingen, die wij tegenwoordig bestrijden, is bijna geen enkele ouder. Immers het blijkt, dat ook Paulus een grote strijd heeft gehad met sommigen, die de engelen zo hoog verhieven, dat ze Christus bijna in rang onder hen stelden. Daarom dringt hij in de brief aan de Colossenzen (Col. 1:16,20) er met zo grote zorgvuldigheid op aan, dat Christus niet alleen boven alle engelen gesteld moet worden, maar dat Hij ook voor hen de bewerker van alle goede dingen is; opdat wij niet Hem zouden ter zijde laten en ons tot hen wenden, die ook niet voor zichzelf genoeg kunnen zijn, maar uit dezelfde bron putten als wij. Ongetwijfeld, daar in hen de glans der Goddelijke Majesteit zich afspiegelt, ligt niets meer voor de hand, dan dat wij door ontzetting aangegrepen neervallen om hen te aanbidden en hun verder alles toe te kennen wat slechts aan God toekomt. Ook Johannes erkent in de Openbaring, dat hem dit overkomen is; maar tegelijk voegt hij er aan toe, dat hem geantwoord werd: "Zie, dat gij dat niet doet, ik ben uw mededienstknecht: aanbid God" (Open. 19:10; 22:8,9)

10. Göttliche Ehre steht den Engeln nicht zu

Jetzt müssen wir noch dem Aberglauben entgegentreten, der zumeist daraus entsteht, daß es von den Engeln heißt, durch ihren Dienst widerfahre uns alles Gute. Da läßt sich nämlich die Vernunft des Menschen leicht dazu hinreißen, ihnen jedwede Ehre zu übertragen. So wird ihnen denn beigelegt, was nur Gott und Christo zukommt. Auf diese Weise ist, wie wir sehen, Christi Ehre schon seit vielen Jahrhunderten auf mancherlei Weise verdunkelt worden, dadurch, daß man die Engel ohne Begründung in Gottes Wort mit allerlei maßlosem Ruhm bedeckt hat. Und unter allen Verderbnissen, gegen die wir heutzutage zu kämpfen haben, ist kaum eines älter als eben dies. Hatte doch offenbar schon Paulus mit einigen Leuten zu streiten, die die Engel so hoch erhoben, daß Christus beinahe zu ihresgleichen erniedrigt wurde! Darum dringt er im Briefe an die Kolosser mit solcher Schärfe darauf, daß Christus nicht nur vor allen Engeln den Vorrang habe, sondern daß er auch für sie der Ursprung alles Guten sei (Kol. 1,16.20). Deshalb dürfen wir nicht den Herrn verlassen und uns den Engeln zuwenden, die doch selber nicht aus sich bestehen können, sondern aus derselben Quelle schöpfen wie wir! Freilich, weil ein Abglanz göttlicher Herrlichkeit aus ihnen erstrahlt, so geschieht es gar leicht, daß wir uns vor ihnen aus einer gewissen inneren Bestürzung anbetend niederwerfen und dann ihnen alles zuschreiben, was doch Gott allein zu verdanken ist. Schreibt doch selbst Johannes in der Apokalypse, daß ihm das widerfahren sei, — aber dann fügt er gleich hinzu, ihm sei erwidert worden: „Siehe zu, tue es nicht, ich bin dein Mitknecht ..., bete Gott an!“ (Apok. 19,10).

10. Остаётся устранить ещё одно суеверие, с лёгкостью овладевающее воображением людей: представление о том, что Ангелы суть распорядители и податели всяческих благ. Дело в том, что наш разум склонен усматривать в Ангелах всевозможные достоинства без всякого исключения. Поэтому мы приписываем Ангелам то, что подобает одному лишь Богу и Иисусу Христу. Слава Христова долгое время умалялась непомерным возвеличиванием Ангелов. Последним приписывались такие качества, о которых в Слове Божьем не сказано ничего. Среди пороков, с которыми мы сегодня сражаемся, вряд ли найдётся более застарелый. Уже св. Павел вынужден был выступать против превозношения Ангелов до такой степени, что Иисус Христос оказался почти низведён до их уровня. Именно поэтому апостол в Послании к колоссянам настойчиво утверждает, что Иисус Христос не только имеет первенство перед Ангелами, но что они получают все блага от Него (Кол 1:16,20). Тем самым св. Павел предостерегает нас, чтобы мы не отвращались от Христа и вместо Него не обращались к Ангелам: ведь они существуют не сами по себе, но черпают из того же источника, что и мы.

Поскольку слава Божья сияет в Ангелах столь ярко, нет ничего легче, чем впасть в безумие ангелопоклонства и приписывать им то, что присуще одному Богу. Св. Иоанн признаётся в Апокалипсисе, что подобное случилось и с ним, но Ангел сказал ему: «Смотри, не делай сего. Я сослужитель тебе и братьям твоим (у Кальвина: «Я служитель, как и ты») ... Богу поклонись» (Отк 19:10).

 

11. Atqui hoc periculum bene cavebimus si expendamus cur per eos Deusa potius quam per se sine ipsorum opera potentiam suam declarare, fidelium salutem curare, suaeque beneficentiae dona ipsis communicare soleat. Non facit hoc certe necessitate, quasi carere illis nequeat: nam quoties libet, ipsis praeteritis, opus suum vel solo nutu peragit: tantum abest ut ad levandam difficultatem sint illi subsidio. Hoc ergo ad solatium nostrae imbecillitatis facit, nequid omnino quod animis nostris vel in bonam spem erigendis, vel in securitate confirmandis valeat, 163 desideremus. Illud quidem unum satis superque esse deberet, quod Dominus asserit· se nostrum esse protectorem. Sed dum tot periculis, tot noxis, tot hostium generibus nosa videmus circunsideri: quae nostra est mollities ac fragilitas, fieri interdum poterit ut trepidatione impleamur, vel desperatione concidamus, nisi pro modulo nostro gratiae suae praesentiam apprehendere nos Dominus faciat. Hac ratione non modo nos sibi curae fore promittit, sed se innumeros habere satellites quibus procurandam salutem nostram mandaverit; horum praesidio ac tutela quandiu septi sumus, quicquid periculi immineat, nos extra omnem mali aleam esse positos. Perperam id quidem fieri a nobis fateor, quod post illam simplicem promissionem de unius Dei protectione, adhuc circunspectamus unde veniat nobis auxilium. Sed quia Dominus, pro immensa sua clementia et facilitateb, vult huic nostro vitio subvenire, non est cur tantum eius beneficium negligamus. Eius rei exemplum in puero Elisaei habemus, qui quum montem obsidione cingi videret ab exercitu Syrorum, nec ullum effugium patere, pavore consternabatur quasi actum de se ac domino suo esset. Hic Elisaeus Deum precatus est ut illius aperiret oculos: ille protinus montem equis ac curribus igneis refertum conspicit, multitudine scilicet Angelorum, a quibus custodiendus erat cum Propheta [2. Reg. 6. d. 17]. Hac visione confirmatus se recepit, et hostes potuit intrepido animo despicere, quorum aspectu fuerat prope exanimatus.

11. Or, nous eviterons tresbien ce danger, si nous considerons pourquoy c’est que Dieu se sert d’eux, en declarant sa puissance pour procurer le salut des fideles, et leur communiquer ses benefices, plustost que de faire le tout par soymesme. Certes il ne fait point cela par necessité, comme s’il ne s’en pouvoit passer; car toutes fois et quantes qu’il luy plaist, il fait bien son œuvre sans les appeler en aide, usant de son seul commandement: tant s’en faut qu’il ait mestier de les appeler à son secours. Il fait donc cela pour le soulagement de nostre imbecillité, afin que rien ne nous defaille de tout ce qui nous peut donner bonne esperance et asseurer noz cœurs. Cela nous devroit bien estre plus qu’assez, quand Dieu nous promet d’estre nostre protecteur. Mais quand nous voyons que nous sommes assiegez de tant de dangers, de tant de nuisances, de tant de diverses especes d’ennemis, selon que nous sommes fresles et debiles, il nous peut advenir quelque fois que nous soyons preoccupez de frayeur, ou que nous perdions courage, sinon que Dieu nous face sentir la presence de sa grace selon nostre petite mesure et rudesse. Pour ceste raison, il nous promet non seulement qu’il aura le soin de nous, mais qu’il a des serviteurs infinis, ausquels il a enjoint de procurer nostre salut, nous disant que cependant que serons en sa sauve-garde, en quelque danger que nous venions, nous serons tousjours en seureté. Je confesse bien que c’est une perversité à nous, qu’ayans receu la simple promesse de la protection de Dieu, nous regardons encore comment et de quel costé il nous aidera; mais puis que Dieu, selon sa bonté et humanité infinie veut encore subvenir à une telle foiblesse qui est en nous, il ne nous faut pas mespriser la grace qu’il nous fait. Nous avons un bel exemple de cela au serviteur d’Elisée, lequel voyant la montagne en laquelle il estoit avec son maistre, estre assiegée par les Syriens pensoit estre perdu. Adonc Elisée pria Dieu qu’il luy ouvrist les yeux, et ainsi il vit que la montagne estoit pleine de la gendarmerie celeste, assavoir des Anges que Dieu avoit là envoyé pour garder le Prophete avec sa compagnie (2 Rois 6:17). Le serviteur donc estant confermé par cette vision, reprint courage, et ne tint plus conte des ennemis: lesquels de premiere face l’avoyent tant effrayé.

11. Refutation continued. 2. By inferences from other passages. Why God employs the ministry of angels.

This danger we will happily avoid, if we consider why it is that Gods instead of acting directly without their agency, is wont to employ it in manifesting his power, providing for the safety of his people, and imparting the gifts of his beneficence. This he certainly does not from necessity, as if he were unable to dispense with them. Whenever he pleases, he passes them by, and performs his own work by a single nod: so far are they from relieving him of any difficulty. Therefore, when he employs them it is as a help to our weakness, that nothing may be wanting to elevate our hopes or strengthen our confidence. It ought, indeed, to be sufficient for us that the Lord declares himself to be our protector. But when we see ourselves beset by so many perils, so many injuries, so many kinds of enemies, such is our frailty and effeminacy, that we might at times be filled with alarm, or driven to despair, did not the Lord proclaim his gracious presence by some means in accordance with our feeble capacities. For this reason, he not only promises to take care of us, but assures us that he has numberless attendants, to whom he has committed the charge of our safety, that whatever dangers may impend, so long as we are encircled by their protection and guardianship, we are placed beyond all hazard of evil. I admit that after we have a simple assurance of the divine protection, it is improper in us still to look round for help. But since for this our weakness the Lord is pleased, in his infinite goodness and indulgence, to provide, it would ill become us to overlook the favour. Of this we have an example in the servant of Elisha (2 Kings 6:17), who, seeing the mountain encompassed by the army of the Assyrians, and no means of escape, was completely overcome with terror, and thought it all over with himself and his master. Then Elisha prayed to God to open the eyes of the servant, who forthwith beheld the mountain filled with horses and chariots of fire; in other words, with a multitude of angels, to whom he and the prophet had been given in charge. Confirmed by the vision he received 150courage, and could boldly defy the enemy, whose appearance previously filled him with dismay.

11. Voor dit gevaar zullen wij echter goed op onze hoede zijn, wanneer wij onderzoeken, waarom God liever door hen dan door zichzelf, zonder hun dienst, gewoon is zijn macht te vertonen, te zorgen voor het heil der gelovigen en de gaven zijner weldadigheid hun mede te delen. Hij doet dit zeker niet uit noodzaak, alsof Hij hen niet kon missen; want zo dikwijls als het Hem lust, gaat Hij hen voorbij, en volbrengt zijn werk zelfs alleen door een wenk: zover is het er vandaan, dat zij Hem tot hulp zouden zijn tot verlichting van enige moeilijkheid. Hij doet dit dus tot vertroosting onzer zwakheid, opdat wij in 't geheel niets zouden ontberen, wat dienstig is om onze zielen op te beuren tot goede hoop, of ze te versterken in gerustheid. Dit ene behoorde wel meer dan genoeg te zijn, dat de Here verzekert, dat Hij onze beschermer is. Maar wanneer wij ons omgeven zien door zoveel gevaren, door zoveel bedreigingen, door zoveel soorten van vijanden, zou het soms, zwak en broos als we zijn, kunnen gebeuren, dat wij door angst bevangen werden, of door wanhoop bezweken, indien de Here niet naar de geringe mate van ons begrip ons de tegenwoordigheid zijner genade deed gevoelen. Hierom belooft Hij niet alleen, dat wij een voorwerp zijner zorg zullen zijn, maar ook dat Hij ontelbare trawanten heeft, aan wie Hij de zorg voor ons heil opgedragen heeft, en wat voor gevaar ons ook bedreigt, dat wij buiten alle kans op ramp gesteld zijn, zolang als wij omgeven zijn door hun hulp en bescherming. Ik beken wel, dat wij hierin verkeerd handelen, dat we, na die eenvoudige belofte aangaande de bescherming van de éne God, nog rondzien, vanwaar ons hulp komen zal. Maar omdat de Here, in zijn onmetelijke goedertierenheid en vriendelijkheid aan deze fout van ons tegemoet wil komen, is er geen reden, dat wij zijn zo grote weldaad veronachtzamen. Daarvan hebben wij een voorbeeld in de knecht van Elisa (2 Kon. 6:17) die, toen hij zag, dat de berg omsingeld was door het leger der Syriërs en dat geen mogelijkheid om te ontvluchten aanwezig was, door angst verslagen was, alsof het met hem en zijn heer gedaan was. Toen bad Elisa tot God, dat Hij zijn ogen mocht openen; terstond zag hij de berg vol van paarden en vurige wagenen, namelijk een veelheid van engelen, door wie hij met de profeet bewaakt moest worden. Door dit gezicht versterkt, vatte hij weer moed en kon met onverschrokken gemoed de vijanden verwachten, door wier aanblik hij het bijna bestorven had.

11. Gott bedient sich der Engel nicht um seinetwillen, sondern um unsertwillen

Der Gefahr solchen Aberglaubens werden wir dann recht entgehen, wenn wir erwägen, warum denn Gott lieber durch die Engel als ohne ihr Zutun, rein aus sich selber, seine Macht zu offenbaren, den Seinen das Heil zu schaffen und ihnen die Güter seiner Freundlichkeit mitzuteilen pflegt. Er tut das sicher nicht aus irgendeiner Notwendigkeit heraus, als ob er sie nicht entbehren könnte. Denn sooft es ihm gefällt, vollbringt er sein Werk ohne sie, allein durch seinen Wink und Willen. Es kann also gar keine Rede davon sein, daß sie etwa ihm behilflich sein müßten, weil ihm ohne sie sein Werk zu schwer wäre. Er tut es also unserer Schwachheit zum Trost, damit uns nichts mangle, was dazu dient, unsere Seele zu froher Hoffnung aufzurichten und zu fester Gewißheit zu starren. An sich müßte uns das eine mehr als genug sein, daß der Herr verheißt, unser Hüter zu sein. Aber wenn wir uns von 86 soviel Gefahren, soviel Nöten, so vielerlei Feinden umgeben sehen, — wie leicht könnten wir da in unserer Schwachheit und Gebrechlichkeit ans Zittern geraten oder gar verzweifeln, wenn uns nicht der Herr nach unserem Verstehen seine gegenwärtige Gnade zu erfahren gäbe! Deshalb verheißt er nicht allein, daß er sich um uns kümmere, sondern auch, daß er unzählige Schildträger habe, denen er die Sorge um unser Heil aufgetragen hat, und daß — was für Gefahr uns auch bedrohe — kein Übel uns anrühren kann, solange wir unter ihrem Schutz, ihrer Hut stehen! Freilich ist es verkehrt, daß wir angesichts der schlichten Verheißung, Gott sei allein unser Hüter, noch immer umherschauen, woher uns Hilfe kommen könne. Aber doch will uns der Herr in seiner unermeßlichen Milde und Freundlichkeit in unserer Verkehrtheit zu Hilfe kommen, — und deshalb dürfen wir von so großer Gabe nicht gering denken. Dafür haben wir ein Beispiel in dem Knecht des Elisa: als er sah, daß der Berg vom Heere der Syrer ganz umlagert war und kein Ausweg mehr blieb, da packte ihn der Schrecken, als ob es um ihn und seinen Herrn geschehen wäre. Da bat Elisa Gott, er möchte ihm die Augen öffnen, — und nun sah er alsbald den Berg voll feuriger Wagen, einer Menge von Engeln nämlich, die ihn mit dem Propheten schützen sollten! (2. Kön. 6,17) Als er das geschaut hatte, da wurde er gestärkt und faßte sich, so daß er unerschrocken die Feinde verachten konnte, deren Anblick ihn zuvor beinahe umgebracht hätte!

11. Мы можем избежать этой опасности, если поймём, почему Бог содействует спасению верующих и подаёт им свои дары через Ангелов вместо того, чтобы делать всё Самому. Конечно, Он поступает так не по необходимости, не потому, что не может обойтись без Ангелов. Всякий раз, когда Бог того пожелает, Он действует сам без помощи Ангелов, одним своим повелением. Поэтому Ему нет нужды обращаться к ним за поддержкой. Но Он поступает так по причине нашего скудоумия, с целью использовать все средства, способные пробудить наши сердца и вселить в них надежду. Более чем достаточно, что Бог обещает Сам быть нашим Охранителем. Но когда мы видим вокруг себя столько опасностей, столько бед, столько всевозможных врагов, то по своей слабости и немощи мы порой испытываем страх и теряем мужество, если Бог не даст нам ощутить присутствие своей милости способом, доступным нашему невежеству и ничтожеству. Поэтому Бог обещает, что не только Сам будет заботиться о нашем спасении, но и поставит для этого бессчётное число служителей. Тем самым Он показывает, что мы постоянно находимся под его защитой и одновременно даёт нам дополнительную гарантию нашей безопасности в любых обстоятельствах.

Я согласен, что с нашей стороны нечестиво, получив обетование Бога хранить нас, доискиваться, как и с какой стороны Он мог бы подать нам помощь. Но коль скоро сам Бог по своей бесконечной благости и человеколюбию снисходит до этой слабости, нам не стоит пренебрегать его милостью. Прекрасный пример подаёт нам в этом слуга Елисея. Находясь вместе с хозяином на горе, окружённой сирийскими войсками, он решил, что погиб. Тогда Елисей обратился к Богу с просьбой раскрыть слуге глаза, и тот увидел, что вся гора полна небесного воинства, или Ангелов, посланных Богом на защиту Елисея и его спутника (4 Цар 6:17). И слуга, укрепившись духом от этого зрелища, вновь обрёл мужество и не обращал больше внимания на врагов, внушивших ему поначалу такой ужас.

 

12. Proinde quicquid de Angelorum ministerio dicitur, ad hunc finem dirigamus, ut expugnata omni diffidentia, spes in Deo nostra fortius stabiliatur. Siquidem haec praesidia ideo nobis a Domino sunt comparata ne hostium multitudine terreamur, quasi adversus opem eius praevaleret, sed ad illam Elisaei sententiam confugiamus, plures esse pro nobis quam contra nos. Quam igitur praeposterum est, ab Angelis nos abducic a Deo, qui in hoc sunt constituti ut praesentiorem eius opem nobis testenturd? Abducunt autem, si non recta ad ipsum manu ducunt, ut solum auxiliatorem spectemus, invocemus ac praedicemus: si non ut eius manus a nobis considerantur, quae nullum ad opus nisi ipso dirigente se moveant: si non in uno Mediatore Christo nos retinent, ut ab eo prorsus pendeamus, in eo recumbamus, ad eum feramur, et ipso acquiescamus. Quod enim in visione Iacob describitur, haerere ac penitus infixum esse animis nostris debet, Angelos in terram ad homines descendere, 164 et ab hominibus in caelum ascendere per scalam, cui insidet Dominus exercituum [Gen. 28. c. 12]. Quo indicatur sola Christi intercessione fieri ut Angelorum ministeria ad nos perveniant, || sicut ipse affirmat, Posthac videbitis caelos apertos et Angelos descendentes ad Filium hominis, Ioh. 1. g. 51. || Itaque servus Abrahae, Angeli custodiae commendatus, non propterea ipsum invocat ut sibi adsit, sed ea commendatione fretusa preces fundit coram Domino, petitque ut misericordiam suam erga Abrahamum exerat [Gen. 24. a. 7]. Quemadmodum enim non ideo potentiae bonitatisque suae ministros facit eos Deus ut suam cum illis gloriam partiatur: ita non opem suam ideo in ipsorum ministerio nobis promittit, ut nostram inter ipsos et eum fiduciam dividamus. Valeat ergo Platonica illab philosophia de quaerendo per Angelos ad Deum aditu, et ipsis in hunc finem colendis, quo Deum faciliorem nobis reddant [Vide Plat, in Epinomide et Cratylo.]1: quam superstitiosi curiosique homines conati sunt in religionem nostram ab initio invehere, et, ad hunc usque diem perseverantc.

12. Pourtant il nous faut reduire à ceste fin tout ce qui est dit du ministere des Anges, que nostre foy en soit plus establie en Dieu. Car c’est la cause pourquoy Dieu envoye ses Anges comme en garnison pour nous defendre afin que nous ne soyons point estonnez de la multitude des ennemis, comme s’il n’estoit point le plus fort: mais que nous recourions tousjours à ceste sentence d’Elisée, qu’il y en a plus qui sont pour nous que contre nous. Quelle perversité est-ce donc si les Anges nous retirent de Dieu, veu qu’ils sont ordonnez à cela, que nous sentions son aide nous estre d’autant plus prochaine qu’il la nous declare selon nostre infirmité? Or ils nous retirent de Dieu, sinon qu’ils nous meinent droit à luy comme par la main, afin que nous le regardions et l’invoquions luy seul à nostre aide, recognoissant que tout bien vient de luy: sinon aussi que nous les considerions estre comme ses mains, lesquelles ne se meuventpoint à rien faire, que par son vouloir et disposition: sinon finalement qu’ils nous conduisent à Jesus Christ, et nous entretiennent en luy, afin que nous le tenions pour seul Mediateur, dependans du tout de luy, et ayans nostre repos en luy seul. Car nous devons avoir ce qui est escrit en la vision de Jacob imprimé en nostre memoire, c’est que les Anges descendent en terre aux hommes, et des hommes remontent au ciel par l’eschelle sur laquelle est appuyé le Seigneur des armées (Gen. 28:12). En quoy il est signifié, que c’est par la seule intercession de Jesus Christ, que les Anges communiquent avec nous: comme aussi il testifle en disant, Vous verrez d’oresenavant les cieux ouvers, et les Anges descendans au Fils de l’homme (Jean 1:51). Pourtant le serviteur d’Abraham estant recommandé à la garde de l’Ange, ne l’invoque pas neantmoins afin qu’il luy assiste, mais s’adresse à Dieu luy demandant qu’il face misericorde à Abraham son maistre (Gen. 24:7, 27). Car comme Dieu en faisant les Anges ministres de sa bonté et puissance ne partist point sa gloire avec eux, aussi ils ne nous promettent point de nous aider par leur ministere afin que nous partissions nostre fiance entre eux et luy. Parquoy il nous faut rejetter ceste philosophie de Plato, laquelle enseigne de venir à Dieu par le moyen des Anges, et de les honorer, afin qu’ils soyent plus enclins à nous y donner accez.37 Car c’est une opinion fausse et meschante, combien qu’aucuns superstitieux l’ayent voulu du commencement introduire en l’eglise Chrestienne, comme il y en a aujourdhuy d’aucuns qui la voudroyent remettre dessus.

12. Use of the doctrine of Scripture concerning the holy angels.

Whatever, therefore, is said as to the ministry of angels, let us employ for the purpose of removing all distrust, and strengthening our confidence in God. Since the Lord has provided us with such protection, let us not be terrified at the multitude of our enemies as if they could prevail notwithstanding of his aid, but let us adopt the sentiment of Elisha, that more are for us than against us. How preposterous, therefore, is it to allow ourselves to be led away from God by angels who have been appointed for the very purpose of assuring us of his more immediate presence to help us? But we are so led away, if angels do not conduct us directly to him—making us look to him, invoke and celebrate him as our only defender—if they are not regarded merely as hands moving to our assistance just as he directs—if they do not direct us to Christ as the only Mediator on whom we must wholly depend and recline, looking towards him, and resting in him. Our minds ought to give thorough heed to what Jacob saw in his vision (Gen. 28:12),—angels descending to the earth to men, and again mounting up from men to heaven, by means of a ladder, at the head of which the Lord of Hosts was seated, intimating that it is solely by the intercession of Christ that the ministry of angels extends to us, as he himself declares, “Hereafter ye shall see heaven open, and the angels of God ascending and descending upon the Son of man,” (John 1:51). Accordingly, the servant of Abraham, though he had been commended to the guardianship of an angel (Gen. 24:7), does not therefore invoke that angel to be present with him, but trusting to the commendation, pours out his prayers before the Lord, and entreats him to show mercy to Abraham. As God does not make angels the ministers of his power and goodness, that he may share his glory with them, so he does not promise his assistance by their instrumentality, that we may divide our confidence between him and them. Away, then,with that Platonic philosophy of seeking access to God by means of angels and courting them with the view of making God more propitious (Plat. in Epinomide et Cratylo),—a philosophy which presumptuous and superstitious men attempted at first to introduce into our religion, and which they persist in even to this day.

12. Daarom laat ons al wat gezegd wordt over de dienst der engelen tot dit doel richten, dat, met overwinning van alle gemis aan vertrouwen, onze hoop op God des te sterker bevestigd wordt. Want deze scharen zijn ons daarom door de Here ter bescherming geschonken, opdat wij niet door het grote getal zijner vijanden zouden verschrikt worden, alsof dat iets zou ver mogen tegen zijn hulp, maar opdat wij de toevlucht zouden nemen tot die uitspraak van Elisa, dat er meer voor ons zijn dan tegen ons. Hoe verkeerd is het dan, door de engelen ons van God af te laten leiden, die hiertoe bestemd zijn om ons te getuigen, dat zijn hulp des te nader bij is! En zij leiden ons van Hem af, indien ze ons niet aan de hand rechtstreeks tot Hem leiden, om Hem alleen als onze helper te zien, aan te roepen en te loven; indien zij door ons niet beschouwd worden als zijn handen, die zich tot geen werk bewegen, tenzij Hij ze bestuurt; indien ze ons niet houden bij de éne Middelaar Christus, om van Hem geheel af te hangen, op Hem te steunen, naar Hem te snellen en in Hem tot rust te komen. Want wat beschreven wordt in het gezicht van Jacob (Gen. 28:12) moet diep in onze harten ingegrift zijn, namelijk dat de engelen naar de aarde tot de mensen afdalen, en van de mensen naar de hemel opklimmen langs een ladder, op welke de Here der heirscharen gezeten is. Daardoor wordt aangewezen, dat alleen door Christus' tussenkomst de dienst der engelen tot ons komt, zoals Hij zelf verzekert (Joh. 1:52) "Van nu aan zult gij de hemel zien geopend en de engelen nederdalende op de Zoon des mensen." Daarom roept de knecht van Abraham (Gen. 24:7) die in de hoede van de engel was aanbevolen, die niet aan, dat hij hem nabij zou zijn, maar op die aanbeveling vertrouwend stort hij zijn gebeden uit voor de Here en bidt Hem, dat Hij zijn barmhartigheid zou bewijzen jegens Abraham. Want evenals God de engelen niet daarom maakt tot dienaren zijner macht en goedheid om zijn eer met hen te delen, zo belooft Hij niet daartoe ons zijn hulp door hun dienst, opdat wij ons vertrouwen tussen hen en Hem zouden verdelen. We moeten dus laten varen die Platonische wijsbegeerte1, die leert, dat we door de engelen de toegang tot God moeten vragen en hen moeten dienen om God vriendelijker te stemmen jegens ons: welke wijsbegeerte bijgelovige en nieuwsgierige mensen van den beginne af in onze godsdienst hebben pogen in te voeren, waarin ze nog tot op deze dag volharden.

12. Die Engel dürfen uns nicht davon abbringen, unseren Blick allein auf den Herrn zu richten

Alles, was man vom Dienste der Engel sagen kann, muß also dem Zweck dienen, daß aller Vertrauenslosigkeit ein Ende gemacht und unsere Hoffnung auf Gott gefestigt werde. Dieser Schutz ist uns deshalb von Gott bereitet, daß wir uns von der Zahl der Feinde nicht schrecken lassen, als ob sie ihm zu stark wären, — sondern vielmehr zu jenem Ausspruch des Elisa unsere Zuflucht nehmen: Es sind mehr für uns denn gegen uns (2. Kön. 6,16; nicht wörtlich). Wie widersinnig wäre es nun, wenn wir uns durch die Engel von Gott abbringen ließen, die doch dazu verordnet sind, uns zu bezeugen, wie gar nahe seine Hilfe ist! Dann freilich bringen sie uns von Gott ab, wenn sie uns nicht auf geradem Wege dahin leiten, daß wir ihn als einzigen Helfer ansehen, anrufen und preisen, wenn wir sie nicht als seine Hände betrachten, die sich zu keinem Werke regen ohne seinen Befehl, wenn sie uns nicht bei dem einen Mittler Christus halten, daß wir ganz und gar von ihm abhängen, in ihm bleiben, zu ihm uns wenden und in ihm unser volles Genüge haben! Denn was uns in dem Gesicht des Jakob (Gen. 28,12) beschrieben wird, das müssen wir ganz fest zu Herzen nehmen: daß die Engel zu den Menschen auf Erden herabsteigen und von den Menschen wiederum zum Himmel hinauf — auf der „Leiter“, auf welcher der Herr der Heerscharen obenan sitzt! Da wird deutlich: einzig durch Christi Eintreten (intercessio) für uns kommt jener Dienst der Engel an uns zustande, wie er es ja selbst ausspricht: „Von nun an werdet ihr den Himmel offen sehen und die Engel Gottes hinauf- und herabfahren auf des Menschen Sohn“ (Joh. 1,51). So ruft auch der Knecht Abrahams, der der Hut des Engels befohlen war, nicht etwa diesen um Beistand an, sondern er bringt im Vertrauen auf jene Verheißung sein Gebet vor den Herrn und bittet ihn, seine Barmherzigkeit gegen Abraham zu erweisen (Gen. 24,7). Denn Gott macht die Engel nicht zu Dienern seiner Macht und Güte, um seine Ehre mit ihnen zu teilen, und ebenso verheißt er uns nicht seine Hilfe durch ihren Dienst, damit wir etwa unser Vertrauen zwischen ihm und den Engeln teilten! Deshalb wollen wir nichts mit jener platonischen Weisheit zu tun haben, die uns anweist, den Zugang zu Gott durch Vermittlung der Engel zu suchen und ihnen Verehrung zu erweisen, damit sie uns Gott geneigter machen! (Platon, Epinomis; Kratylos). Diese Philosophie haben abergläubische und vorwitzige Leute von Anfang an in unsere Religion hineinzubringen versucht und tun es noch heute mit Beharrlichkeit!

12. Всё сказанное о служении Ангелов должно быть направлено на то, чтобы ещё крепче утвердить нашу веру в самом Боге. Именно по этой причине Бог посылает Ангелов хранить и защищать нас, чтобы мы не приходили в смущение при виде множества врагов. Он делает это не потому, что Сам недостаточно силён, но потому, чтобы мы всегда могли сказать вслед за Елисеем: тех, кто за нас, больше, чем тех, кто против нас. Насколько же нечестиво отвращаться от Бога ради поклонения Ангелам! Ведь их служение в том, чтобы помогать нам, и помощь Ангелов тем ощутимее, чем более Бог подаёт нам её через них, по мере нашей немощи. Между тем мы неизбежно отвращаемся от Бога, если не видим, что Ангелы ведут нас прямо к Нему, дабы мы обращались к Нему одному, Его одного призывали на помощь, в Нём одном признавали источник всякого блага. Ангелы же подобны рукам Божьим, которые трудятся лишь по Божьему повелению и предрасположению.

Наконец, Ангелы приводят нас к Иисусу Христу, чтобы мы пребывали в Нём, считали Его единственным Посредником, от которого зависим во всём и в ком одном находим успокоение. Мы всегда должны помнить о видении, которое получил во сне Иаков: Ангелы сходят на землю к людям, а люди поднимаются на небо по лестнице, на которой стоит Господь (Быт 28:12). Это значит, что Ангелы сообщаются с людьми только по ходатайству Иисуса Христа, согласно его собственному свидетельству: «Отныне будете видеть небо отверстым и Ангелов Божиих восходящих и нисходящих к Сыну Человеческому» (Ин 1:51).

Раб Авраама, порученный попечению Ангела, тем не менее обращается с молитвой о помощи не к нему, а к Богу, прося Его быть милостивым к Аврааму (Быт 24:7). Ибо как Бог, сделавший Ангелов служителями своей благости и силы, не делится с ними славой, так и они не обещают нам помощи от самих себя, дабы наше упование не раздваивалось между ними и Богом. Поэтому надлежит отвергнуть философию Платона, где он учит, что мы приходим к Богу посредством Ангелов и должны почитать их, чтобы они скорее открыли нам доступ к Нему (Платон. Послезаконие, 984е-985а). Это ложное и нечестивое представление. Однако некоторые суеверные люди с самого начала пытались протащить его в христианскую Церковь, да и сегодня находятся такие, кто хотел бы оживить его.

 

13. Quae de Diabolis Scriptura tradit, eo fere tendunt omnia ut solliciti simus ad praecavendas eorum insidias et molitiones: tum iis armis nos instruamus quae ad propulsandos potentissimos hostes satis firma sint ac valida. Nam quum deusd ac princepse huius seculi vocatur Satan, quum fortis armatusf, spiritus cui potestas est aerisg, leo rugiens2 dicitur: non alio respiciunt istae descriptiones nisi ut cautiores simus et vigilantiores, tum ad pugnam capessendam paratiores. Quod etiam expressis verbis interdum notatur. Nam Petrus postquam Diabolum dixit circuire instar leonis rugientis, quaerentem quos devoret [1. Pet. 5. b. 8]: mox adhortationem subiungit, ut fide fortiter resistamus.3 Et Paulus, ubi monuit luctam non cum carne et sanguine nobis esse, sed cum principibus aeris, potestatibus tenebrarum, et nequitiis spiritualibus [Ephes. 6. b. 12], continuo arma induere iubet quae ad tantum tamque periculosum certamen sustinendum paria sint4. Quare nos quoque ad hunc finem omnia conferamus, ut hostem, et hostem audacia promptissimum, viribus robustissimum, artibus callidissimum, diligentia et celeritate infatigabilem, machinis omnibus 165 refertissimum, pugnandi scientia expeditissimum nobis assidue imminere praemoniti: non socordia vel ignavia opprimi nos sinamus, sed ex adverso erectis excitatisque animis, pedem figamus ad resistendum; et quia haec militia non nisi morte finitur, ad perseverantiam nos hortemur. Praecipue vero imbecillitatis et ruditatis nostrae nobis conscii, Dei opem invocemus, nec quicquam tentemus nisi ipso freti: quando ipsius est solius et consilium et robur et animos et arma subministrare.

13. Tout ce que l’Escriture enseigne des diables, revient à ce but, que nous soyons sur noz gardes pour resister à leurs tentations, et n’estre point surpris de leurs embusches, et que nous regardions de nous munir d’armes, qui soyent suffisantes pour repousser des ennemis fort puissans. Car quand Satan est nommé le Dieu et Prince de ce monde: item, un Fort armé: item un Lyon bruyant: item un Esprit qui domine en l’air: toutes ces descriptions reviennent là, que nous soyons vigilans à faire le guet et nous apprestions à combatre: ce qui est mesme quelque fois exprimé (2 Cor. 4:4; Jean 12:31; Matth. 12:29; Eph. 2:2). Car sainct Pierre, apres avoir dit que le diable circuit comme un lyon bruyant, cherchant à nous devorer, adjouste incontinent une exhortation, que nous soyons fermes en foy pour lui resister (1 Pierre 5:8). Et sainct Paul, apres nous avoir adverty que nous avons la guerre, non point contre la chair et le sang, mais contre les princes de l’air, les puissances des tenebres, les esprits malins: tantost apres il nous commande de vestir les armes qui nous puissent defendre en une bataille si perilleuse (Ephes. 6:12.) Parquoy apprenons aussi de reduire le tout à ceste fin, qu’estans advertis que nous avons l’ennemy pres de nous, voire ennemy prompt en audace, robuste en force, rusé en cautelles, garny de toutes machinations, expert en science de batailler, et ne se lassant en nulle poursuite, ne soyons point endormis en nonchalance, tellement qu’il nous puisse oppresser: mais au contraire, que nous tenions tousjours bon et soyons prests à luy resister. Et d’autant que ceste bataille n’a point de fin jusques à la mort, que nous soyons fermes et constants en perseverance. Sur tout qu’en cognoissant nostre foiblesse et defaut nous invoquions Dieu, n’attendans rien sinon en la fiance de son aide, d’autant que c’est à luy seul de nous donner conseil, force et courage, et nous armer.

13. The doctrine concerning bad angels or devils reduced to four heads. 1. That we may guard against their wiles and assaults.

The tendency of all that Scripture teaches concerning devils is to put us on our guard against their wiles and machinations, that we may provide ourselves with weapons strong enough to drive away the most formidable foes. For when Satan is called the god and ruler of this world, the strong man armed, the prince of the power of the air, the roaring lion,1 the object of all these descriptions is to make us more cautious and vigilant, and more prepared for the contest. This is sometimes stated in distinct terms. For Peter, after describing the 151devil as a roaring lion going about seeking whom he may devour, immediately adds the exhortation, “whom resist steadfast in the faith,” (1 Pet. 5:9). And Paul, after reminding us that we wrestle not against flesh and blood, but against principalities, against powers, against the rulers of the darkness of this world, against spiritual wickedness in high places, immediately enjoins us to put on armour equal to so great and perilous a contest (Ephes. 6:12). Wherefore, let this be the use to which we turn all these statements. Being forewarned of the constant presence of an enemy the most daring, the most powerful, the most crafty, the most indefatigable, the most completely equipped with all the engines and the most expert in the science of war, let us not allow ourselves to be overtaken by sloth or cowardice, but, on the contrary, with minds aroused and ever on the alert, let us stand ready to resist; and, knowing that this warfare is terminated only by death, let us study to persevere. Above all, fully conscious of our weakness and want of skill, let us invoke the help of God, and attempt nothing without trusting in him, since it is his alone to supply counsel, and strength, and courage, and arms.

13. Wat de Schrift aangaande de duivelen leert, is bijna steeds hierop gericht, dat wij vol opmerkzaamheid zouden zijn om ons te hoeden voor hun listen en lagen, als ook dat wij ons met zulke wapenen zouden toerusten, die sterk en krachtig genoeg zijn om zulke zeer machtige vijanden te verjagen. Want wanneer Satan genoemd wordt de god en overste dezer wereld, wanneer er van hem gezegd wordt, dat hij is een sterke gewapende, een geest, die de macht heeft over de lucht, en een briesende leeuw (2 Cor. 4:4; Joh.12:31; Matt.12:29; Ef.2:2; 1 Petr.5:8) dan dienen die omschrijvingen tot niets anders, dan dat wij voorzichtiger en waakzamer zouden zijn en ook bereidvaardiger om de strijd te aanvaarden. En dat wordt soms ook uitdrukkelijk te kennen gegeven. Want nadat Petrus gezegd heeft, dat de duivel omgaat als een briesende leeuw, zoekende, wie hij zou mogen verslinden, voegt hij onmiddellijk daaraan de aansporing toe, dat wij hem door het geloof krachtig zouden wederstaan. En wanneer Paulus vermaand heeft (Ef. 6:12) dat wij de strijd niet tegen vlees en bloed hebben, maar tegen de overheden der lucht, de machten der duisternis, en de geestelijke boosheden, beveelt hij terstond daarop de wapenen aan te trekken, die geschikt zijn tot een zo grote en zo gevaarlijke strijd. Daarom laat ook ons alles hierop richten, nu we gewaarschuwd zijn, dat een vijand, en wel een vijand vastberaden in vermetelheid, zeer sterk in krachten, zeer listig in bedrog, onvermoeibaar in ijver en snelheid, rijk voorzien van alle mogelijke krijgstuig,en door krijgskennis slagvaardig, ons voortdurend belaagt, laat ons, zeg ik, alles hierop richten, dat wij ons niet door zorgeloosheid of lafheid laten overmeesteren, maar met opgeheven en opgewekt gemoed de voet tegen hem schrap zetten om hem te weerstaan; en daar deze krijgsdienst slechts met de dood eindigt, laat ons onszelf aansporen tot volharding. Maar laat ons vooral, ons onze zwakheid en onervarenheid bewust, Gods hulp inroepen en niets ondernemen dan vertrouwend op Hem: want Hij alleen is het, die raad en kracht en moed en wapenen schenkt.

13. 87Die Gefährlichkeit des Feindes

Was die Schrift von den Teufeln lehrt, hat alles den Zweck, daß wir auf der Hut sein sollen gegen ihre Lücke und Nachstellungen und uns mit solchen Waffen rüsten, die stark und fest genug sind, ihnen als den gefährlichsten Feinden Widerstand zu leisten. Denn wenn der Teufel als Gott und Fürst dieser Welt bezeichnet wird, wenn es von ihm heißt, er sei ein starker Gewappneter (Matth. 12,29), der „Fürst, der in der Luft herrscht“ (Eph. 2,2), ein „brüllender Löwe“ (1. Petr. 5,8) — so haben solche Beschreibungen keinen anderen Zweck, als uns vorsichtiger, wachsamer und kampfbereiter zu machen. Das wird mitunter auch ausdrücklich gesagt. Petrus spricht es ja aus, der Teufel gehe umher wie ein brüllender Löwe und suche, welchen er verschlinge (1. Petr. 5,8). Aber dann fügt er gleich die Mahnung hinzu, im Glauben tapfer Widerstand zu leisten! Und Paulus, der daran erinnert, daß wir nicht mit Fleisch und Blut zu streiten haben, sondern mit den Fürsten der Luft, den Beherrschern der Finsternis und den bösen Geistern (Eph. 6,12), befiehlt doch sogleich, die Waffen zu ergreifen, mit denen wir einen so gefährlichen Kampf bestehen können (Eph. 6,13ff.). Deshalb sollen wir alles daran wenden, daß uns der Feind — dieser kampfbereiteste in seiner Kühnheit, dieser gewaltigste in seiner Kraft, dieser schlaueste in seinen Ränken, unermüdlich in seiner Umsicht und Schnelligkeit, voll Tücke aller Art, kampferfahren bis aufs äußerste, der uns, wie wir gewarnt sind, ohne Unterlaß bedroht! —, daß uns dieser Feind nicht in Sorglosigkeit und Trägheit überfalle, sondern wir wackeren und aufrechten Geistes festen Fuß fassen, um ihm zu widerstehen! Und weil dieser Kriegsdienst (militia) erst mit dem Tode endet, so werden wir zur Beharrlichkeit ermahnt. Vor allem aber sollen wir im Bewußtsein unserer Schwachheit und Unerfahrenheit Gottes Hilfe anrufen und nichts ohne Vertrauen auf ihn unternehmen; — denn er allein kann Rat und Kraft, Mut und Rüstung schenken!

13. Учение Св. Писания о бесах имеет целью предупредить нас, чтобы мы были бдительны и не уступали бесовским искушениям, не позволяли уловить себя в западню, вооружались оружием, достаточным для отражения вражьей силы. Когда Сатана именуется в Писании «богом века сего» и «князем мира сего» (2 Кор 4:4; Ин 14:30), а также «сильным с оружием» (Лк 11:21), «рыкающим львом» (1 Пет 5:8) и «духом злобы поднебесным» (Эф 6:12) - все эти определения сводятся к одному: побудить нас всегда быть начеку и готовыми к духовной брани.

Об этом говорится неоднократно. Св. Пётр называет дьявола рыкающим львом, ищущим, кого поглотить, и тут же призывает нас противостоять ему твёрдою верой. Св. Павел, предупреждая, что брань наша не против плоти и крови, но против князей поднебесных, сил тьмы, духов злобы, велит нам вооружиться для противостояния им в грозной битве. Поэтому научимся всегда памятовать о том, что рядом с нами враг - враг дерзкий и храбрый, крепкий и сильный, искусный в коварстве, владеющий множеством ухищрений, опытный в науке сражения. Не дадим ему преследовать нас, не будем пребывать в небрежении, чтобы он не сумел поработить нас, но, напротив, будем всегда бдительны и готовы отразить его нападения. А поскольку эта брань не кончается до самой смерти, будем в нашем противостоянии крепки и непоколебимы. И прежде всего, сознавая нашу слабость и немощь, призовём на помощь Бога и не станем ничего предпринимать без веры в его поддержку. Ибо Он один может дать нам совет, силу и мужество и вооружить нас против врага.

 

14. Quo autem ad id agendum magis excitemur ac urgeamur, non unum aut alterum aut paucos hostes, sed magnas esse copias denuntiat Scriptura, quae nobiscum bellum gerunt. Nam et Maria Magdalena dicitur liberata fuisse a septem daemoniis quibus occupabatur [Marc. 16. b. 9]: et illud esse ordinarium testatur Christus, quod si eiecto semel daemonio locum iterum patefacias, septem spiritus nequiores secum assumit, ac redit in possessionem vacuam [Matt. 12. d. 43a]. Imo legio tota dicitur hominem unum obsedisse [Luc. 8. d. 30]. His ergo docemur, cum infinita hostium multitudine bellandum nobis esse: ne paucitate contempta, simus ad praelium remissiores, vel intermissionem aliquam dari nobis interdum putantes, desidiae indulgeamus. Quod autem singulari numero saepe unus Satan velb Diabolus proponitur, in eo denotatur principatus ille iniquitatis, qui adversatur regno iustitiae. Quemadmodum enim Ecclesia et sanctorum societas Christum habet caput: ita impiorum factio, et ipsa impietas cum suo principe nobis depingitur, qui summum imperium illic obtineat. Qua ratione dictum est illud, Ite maledicti in ignem aeternum, qui praeparatus est Diabolo et angelis eius [Matt. 25. d. 41].

14. Davantage l’Escriture, afin de nous inciter plus à diligence, nous denonce qu’il n’y a pas un seul diable qui nous face la guerre, ou un petit nombre, mais une grande multitude. Car il est dit, que Marie Magdaleine avoit esté delivrée de sept diables qui la possedoyent (Marc 16:9). Et Jesus Christ tesmoigne qu’il advient ordinairement, que si apres qu’un diable est sorty de nous, il trouve encore accez pour y rentrer, il en amene sept autres plus meschans (Matth. 12:43–45). Qui plus est, il est dit qu’un seul homme estoit possedé d’une legion (Luc 8:30). Par cela donc nous sommes enseignez que nous avons à guerroyer avec une multitude infinie d’ennemis, afin de ne venir nonchalans, comme si nous avions quelque relasche pour nous reposer. Touchant qu’il est souvent parlé du diable et de Satan au nombre singulier, en cela est denotée la principauté d’injustice qui est contraire au regne de justice. Car comme l’Eglise et la compagnie des Saincts a Jesus Christ pour Chef, aussi la bande des meschans, et l’impieté mesme nous est descrite avec son prince, qui exerce là son empire et seigneurie. A quoy se rapporte ceste sentence, Allez maudits, au feu eternel, lequel est preparé au diable et à ses anges (Matth. 25:41).

14. That we may be stimulated to exercises of piety. Why one angel in the singular number often spoken of.

That we may feel the more strongly urged to do so, the Scripture declares that the enemies who war against us are not one or two, or few in number, but a great host. Mary Magdalene is said to have been delivered from seven devils by which she was possessed; and our Saviour assures us that it is an ordinary circumstance, when a devil has been expelled, if access is again given to it, to take seven other spirits, more wicked than itself, and resume the vacant possession. Nay, one man is said to have been possessed by a whole legion.1 By this, then, we are taught that the number of enemies with whom we have to war is almost infinite, that we may not, from a contemptuous idea of the fewness of their numbers, be more remiss in the contest, or from imagining that an occasional truce is given us, indulge in sloth. In one Satan or devil being often mentioned in the singular number, the thing denoted is that domination of iniquity which is opposed to the reign of righteousness. For, as the Church and the communion of saints has Christ for its head, so the faction of the wicked and wickedness itself, is portrayed with its prince exercising supremacy. Hence the expression, “Depart, ye cursed, into everlasting fire, prepared for the devil and his angels,” (Mt. 25:41).

14. Opdat wij nu te meer opgewekt en gedrongen zouden worden dit te doen, betuigt de Schrift, dat er niet één, of twee, of weinige vijanden zijn, maar grote troepen, die met ons oorlog voeren. Want van Maria Magdalena wordt gezegd, dat zij bevrijd is van zeven boze geesten, door wie ze bezeten was (Marc. 16:9) en Christus betuigt (Matt. 12:43) dat het gewoon is, dat wanneer men voor een eenmaal uitgeworpen boze geest weer plaats maakt, hij zeven geesten, bozer dan hij zelf, met zich neemt en in het ledige huis weerkeert. Ja zelfs wordt gezegd (Luc. 8:30) dat een heel legioen één man bezeten heeft. Hieruit dus leren wij, dat wij te strijden hebben met een oneindig aantal vijanden, opdat wij niet, door hun geringe aantal te minachten, te slap zouden zijn tot de krijg, of door te menen, dat ons somtijds enige onderbreking van de strijd gegeven wordt, zouden toegeven aan lust tot nietsdoen. Dat echter dikwijls sprake is van één satan of duivel in het enkelvoud, daarmee wordt aangeduid dat oppergezag der boosheid, dat zich verzet tegen het rijk der gerechtigheid. Want evenals de Kerk en de vergadering der heiligen Christus tot een Hoofd heeft, zo wordt ons ook de partij der goddelozen en de goddeloosheid zelf afgeschilderd met haar vorst, die daar het hoogste gezag bekleedt. Daarom is gezegd (Matt. 25:41) "Gaat weg van mij, gij vervloekten, in het eeuwige vuur, hetwelk de duivel en zijn engelen bereid is."

14. Das Reich der Bosheit!

Um uns aber zu solchem Streit um so kräftiger zu ermuntern und anzuspornen, zeigt uns die Schrift, daß wir es nicht mit einem oder zwei Feinden oder wenigstens bloß mit einer geringen Zahl zu tun haben, sondern daß uns ein großes Heer in diesem Krieg gegenübersteht! Denn es heißt, daß Maria Magdalena von sieben Dämonen befreit worden sei, die sie besessen hatten (Mark. 16,9), und Jesus erklärt es für das Regelmäßige, daß der böse Geist, falls man ihm nach seiner Austreibung noch einmal Einlaß gewährt, sieben noch bösere Geister mit sich nimmt und in den leeren Besitz zurückkehrt (Matth. 12,43). Ja, wir hören, daß eine ganze Legion einen einzigen Menschen besessen hat! (Luk. 8,30). Daraus erfahren wir also, daß wir mit einer unendlichen Menge von Feinden zu kämpfen haben — damit wir nicht verächtlich meinen, es wären bloß wenige, und dann im Kampf nachlässig werden oder uns gar in der Meinung, es werde uns eine Kampfpause gewährt, der Trägheit hingeben.

Daß dagegen der Satan oder Teufel uns oft als einzelner gegenübertritt, das soll uns zeigen: es gibt eine Herrschaft der Bosheit, die sich dem Reich der Gerechtigkeit entgegensetzt. Denn wie die Kirche und die Schar (societas) der Heiligen Christus zum Haupte hat, so wird uns auch die Rotte der Gottlosen und die Gottlosigkeit selbst mit ihrem Fürsten vor Augen gestellt, der dort die oberste Herrschaft führt. Daher auch der Spruch: „Geht hin, ihr Verfluchten, in das ewige Feuer, das da bereitet ist dem Teufel und seinen Engeln“ (Matth. 25,41).

14. Св. Писание побуждает нас к большей бдительности тем, что говорит не об одном противостоящем нам бесе и не о малом их числе, но о великом множестве. Так, сказано, что из Марии Магдалины было изгнано семь бесов (Мк 16:9). Иисус Христос свидетельствует о том, что когда один нечистый дух выйдет из человека, то обычно ищет, как бы вернуться обратно, и приводит с собою семь других духов, злейших себя (Мф 12:45). Более того, сказано, что один человек был одержим легионом бесов (Лк 8:30). Отсюда мы узнаём, что вынуждены вести брань с бесконечным множеством врагов, а потому не должны допускать расслабленности и небрежения.

А когда о дьяволе и Сатане часто говорится в единственном числе, то тем самым нам указывается на царство нечестия, противостоящее царству праведности. Подобно тому как Церковь и сонм святых имеют Главою Иисуса Христа, так и скопище нечестивцев, а с ними и само нечестие представлены своим князем, обладающим над ними властью и господством. Именно об этом сказано: «Идите от Меня, проклятые, в огонь вечный, уготованный диаволу и ангелам его» (Мф 25:41).

 

15. Hoc quoque ad perpetuum cum Diabolo certamen accendere nos decet, quod adversarius Dei et noster ubique dicitur. Nam si cordi nobis est Dei gloria ut par est, totis viribus adversus eum enitendum est qui illius extinctionem molitur. Si ad regnum Christi asserendum animati sumus ut oportet, necesse est nobis irreconciliabile cum eo bellum esse qui inc illius ruinam conspirat. Rursus siqua salutis nostrae cura nos tangit, nec pax nec induciae cum eo nobis esse debent qui in eius perniciem assidue insidias tendit. Talis autem describitur Geneseos cap. 3d, ubi hominem ab obedientia quam Deo debebat abducit, ut simul et Deum iusto honore spoliet, et hominem ipsum in ruinam praecipitet1. Talis etiam in Evangelistis, ubi inimicus 166 vocatur [Matt. 13. d. 28]a, et spargere zizania ad corrumpendum vitae aeternae semen dicitur1. In summa, quod de ipso testatur Christus, ab initio fuisse homicidam et mendacem [Ioh. 8. f. 44], in omnibus eius factis experimur. Mendaciis enim veritatem Dei oppugnat: lucem tenebris obscurat: hominum mentes implicat erroribus: odia suscitat: contentiones ac pugnas accendit: omnia in eum finem ut Dei regnum evertat, homines in aeternum interitum secum demergat. Unde constat, ipsum natura pravum, malignum ac malitiosum esse. Nam in eo ingenio quod ad gloriam Dei et hominum salutem impetendam factum est, summam pravitatem esse oportet. Hoc etiam significat Iohannes in epistola suab, quum scribit eum ab initio peccarec. Siquidem intelligit, ipsum omnis malitiae et iniquitatis authorem, ducem, architectum.

15. Cela aussi nous doit aiguiser à combatre incessamment contre le diable, qu’il est nommé par tout Adversaire de Dieu et le nostre. Car si nous avons la gloire de Dieu en recommandation comme nous devons, c’est bien raison d’employer toutes noz forces à resister à celuy qui machine de l’esteindre. Si nous sommes affectionnez comme il appartient a maintenir le regne de Christ, il est necessaire que nous ayons une guerre perpetuelle avec celuy qui s’efforce de le ruiner. D’autre part, si nous avons soin de nostre salut, nous ne devons avoir ne paix ne treves avec celuy qui est sans fin et sans cesse apres pour y contredire. Selon ceste raison il est montré au troisieme de Genese comme il a fait revolter l’homme de l’obeissance de Dieu, afin que Dieu fust privé de l’honneur qui luy appartenoit et que l’homme aussi fust precipité en ruine. Et les Evangelistes nous le descrivent avec une telle nature, en l’appellant Ennemy (Matth. 13:28): ce que porte aussi le mot de Satan, et disans qu’il seme des zizanies pour corrompre la semence de la vie eternelle. En somme nous experimentons en toutes ses œuvres ce que Jesus Christ tesmoigne de luy, assavoir qu’il a esté dés le commencement homicide et menteur (Jean 8:44). Par ses mensonges il assaut la verité de Dieu, il obscurcit la lumiére par ses tenebres, il seduit en erreur les esprits des hommes: d’autre part, il suscite haines et enflambe contentions et noises: le tout afin de renverser le regne de Dieu et de plonger les hommes en damnation eternelle. Dont il appert, que de nature il est pervers, meschant et malin. Car il faut bien qu’il y ait une extreme perversité en une nature, laquelle s’adonne du tout à aneantir la gloire de Dieu et le salut des hommes. C’est ce que dit sainct Jean en son Epistre, que dés le commencement il peche (1 Jean 3:8). Car par cela il entend qu’il est autheur, capitaine et inventeur de toute malice et iniquité.

15. The devil being described as the enemy of man, we should perpetually war against him.

One thing which ought to animate us to perpetual contest with the devil is, that he is everywhere called both our adversary and the adversary of God. For, if the glory of God is dear to us, as it ought to be, we ought to struggle with all our might against him who aims at the extinction of that glory. If we are animated with proper zeal to maintain the Kingdom of Christ, v. e must wage irreconcilable war with him who conspires its ruin. Again, if we have any anxiety about our own salvation, we ought to make no peace nor truce with him who 152is continually laying schemes for its destruction. But such is the character given to Satan in the third chapter of Genesis, where he is seen seducing man from his allegiance to God, that he may both deprive God of his due honour, and plunge man headlong in destruction. Such, too, is the description given of him in the Gospels (Mt. 13:28), where he is called the enemy, and is said to sow tares in order to corrupt the seed of eternal life. In one word, in all his actions we experience the truth of our Saviour’s description, that he was “a murderer from the beginning, and abode not in the truth,” (John 8:44). Truth he assails with lies, light he obscures with darkness. The minds of men he involves in error; he stirs up hatred, inflames strife and war, and all in order that he may overthrow the kingdom of God, and drown men in eternal perdition with himself. Hence it is evident that his whole nature is depraved, mischievous, and malignant. There must be extreme depravity in a mind bent on assailing the glory of God and the salvation of man. This is intimated by John in his Epistle, when he says that he “sinneth from the beginning,” (1 John 3:8), implying that he is the author, leader, and contriver of all malice and wickedness.

15. Ook dit moet ons aanvuren tot een voortdurende strijd met de duivel, dat hij overal de tegenstander van God en van ons genoemd wordt. Want indien de eer Gods ons ter harte gaat, zoals passend is, moeten wij met alle kracht ingaan tegen hem, die het toelegt op de uitdoving daarvan. Indien wij tot de verdediging van het rijk van Christus bezield zijn, zoals het behoort, moeten we noodzakelijk in een onverzoenlijke oorlog zijn met hem, die samenzweert tot de vernieling van dat rijk. Wederom, indien enige zorg voor ons eigen heil in ons is, mogen wij geen vrede noch wapenstilstand hebben met hem, die voortdurend lagen legt tot ons verderf. Als zo iemand nu wordt hij beschreven in het derde hoofdstuk van Genesis, waar hij de mens afvoert van de gehoorzaamheid, die hij Gode verschuldigd was, zodat hij tegelijkertijd God berooft van de Hem toekomende eer, en de mens zelf in het verderf stort. Zo wordt hij ook beschreven bij de evangelisten, waar hij een vijand genoemd wordt (Matt. 13:28) en waar gezegd wordt, dat hij onkruid zaait om het zaad des eeuwigen levens te bederven. Kortom, wat Christus van hem getuigt (Joh. 8:44) dat hij van den beginne een mensenmoordenaar en leugenaar geweest is, dat ervaren wij in al zijn daden. Want met leugenen strijdt hij tegen de waarheid Gods, het licht verdonkert hij met duisternis, de geest der mensen verwart hij in dwalingen, hij wekt haat op, vuurt twist en strijd aan; alles met de bedoeling om het rijk Gods omver te werpen en de mensen met zich te doen verzinken in het eeuwig verderf. Daaruit blijkt, dat hij van nature slecht, boos en sluw is. Want in een geest, die er op uit is om de eer Gods en het heil der mensen aan te vallen, moet wel de hoogste slechtheid aanwezig zijn. Dit geeft ook Johannes te kennen in zijn brief (1 Joh. 3:8) wanneer hij schrijft, dat de duivel zondigt van den beginne aan. Immers hij bedoelt daarmee, dat hij van alle boosheid en ongerechtigheid de bewerker, de leidsman en opperste ontwerper is.

15. Unversöhnlicher Kampf!

Auch das muß uns zu unaufhörlichem Kampf gegen den Teufel anfeuern, daß er überall Gottes und unser Feind heißt. Liegt uns nämlich, wie es billig ist, Gottes Ehre am Herzen, so müssen wir uns ja mit allen Kräften gegen den stemmen, der diese Ehre auslöschen will! Sind wir wirklich gesonnen, das Reich Christi zu behaupten, wie es doch sein muß, so müssen wir ja notwendig einen unversöhnlichen Krieg mit dem haben, der sich zu seinem Sturz verschworen hat. Wenn uns anderseits die Sorge um unser Heil anliegt, so kann es ja weder Frieden noch Waffenruhe 88 dem gegenüber geben, der es stets heimtückisch zunichte zu machen gierig ist. So wird er uns ja auch im dritten Kapitel der Genesis beschrieben: da zieht er den Menschen vom schuldigen Gehorsam gegen Gott ab, um Gott seiner ihm zukommenden Ehre zu berauben und zugleich den Menschen selbst ins Unheil zu stürzen. So tritt er uns bei den Evangelisten entgegen: da heißt er der „Feind“ (Matth. 13,28), und da streut er Lolch, um den Samen des ewigen Lebens zu verderben (Matth. 13,25). Insgemein: was Christus von ihm aussagt, nämlich, daß er ein Menschenmörder und Lügner von Anfang gewesen sei, — das erfahren wir in allen seinen Taten! (Joh. 8,44). Denn mit Lügen kämpft er gegen Gottes Wahrheit an, mit Finsternis bedeckt er das Licht, mit Irrtum hält er der Menschen Herzen gefangen, Haß erregt er, Zwiespalt und Hader läßt er aufkommen, — und das alles, um Gottes Reich zu zerstören und Menschen mit sich ins ewige Verderben zu reißen! Er ist also — das steht fest — von Natur verderbt, schlecht und boshaft. Denn in einem Sinn, der bloß auf die Vernichtung der Ehre Gottes und des Heils der Menschen bedacht ist, muß ja notwendig die tiefste Verderbtheit stecken! Das drückt Johannes in seinem ersten Briefe so aus: „Er sündigt von Anfang“ (1. Joh. 3,8). Das soll heißen: er ist aller Bosheit und Ungerechtigkeit Urheber, Rädelsführer und Meister!

15. Всё это должно побуждать нас к непрестанной битве с дьяволом, именуемым повсюду в Писании супостатом Божьим и нашим. Ибо если мы чтим славу Божью как должно, то обязаны прилагать все силы к сопротивлению тому, кто замышляет её умалить. Если мы преданы как подобает Царству Христа, то должны вести непрестанную войну с тем, кто силится его уничтожить. Кроме того, если мы заботимся о своём спасении, то не можем иметь ни мира, ни перемирия с тем, кто постоянно стремится ему воспрепятствовать. По этой причине третья глава Книги Бытия показывает, как дьявол сумел поднять человека на мятеж против Бога, чтобы и Бог лишился надлежащей чести, и человек был сокрушён.

Евангелисты сходным образом описывают природу дьявола, называя его «врагом» (Мф 13:28) и «Сатаной» и утверждая, что он сеет плевелы, дабы заглушить семя вечной жизни. Во всех его делах мы видим то, о чём свидетельствует Иисус Христос: что он изначально был человекоубийцей и лжецом (Ин 8:44). Своею ложью он посягает на божественную истину, заслоняет свет тьмой, вводит в искушение души людей, а с другой стороны, возбуждает ненависть, разжигает ссоры и распри. И всё это для того, чтобы разоружить Царство Божье и ввергнуть людей в вечную погибель. Отсюда ясно, что Сатана по природе нечестив, зол и злокознен. Ибо только тот, кто абсолютно нечестив по природе, может полностью предаться цели уничтожить божественную славу и человеческое спасение. Об этом говорит в своём Послании св. Иоанн: «сначала диавол согрешил» (1 Ин 3:8). Тем самым он хочет сказать, что Сатана - отец, глава и источник всякой злобы и нечестия.

 

16. Atqui quum a Deo conditus sit Diabolus, hanc malitiam quam eius naturae tribuimus, non ex creatione, sed ex depravatione esse meminerimus. Quicquid enim damnabile habet, defectione et lapsu sibi accersivit. Quod ideo nos admonet Scriptura, ne talem credentes a Deo prodiisse, Deo ipsi adscribamus quod est ab eo alienissimum. Hac ratione denuntiat Christus Satanam ex propriis loqui, quum mendacium loquitur [Iohan. 8. f. 44]: et rationem ponit, quia non stetit in veritate. Certe quum in veritate perstitisse negat, innuit aliquando in ea fuisse: et quum patrem facit mendacii, hoc illi adimit ne Deo vitium imputet, cuius ipse sibi causa fuit. Quanquam autem haec breviter sunt et minus clare dicta, ad id tamen abunde sufficiunt ut Dei maiestas ab omni calumnia vindicetur. Et quid nostra refert, vel plura, vel in alium finem de Diabolis scire? Fremunt nonnulli quod non ordine et distincte lapsum illum, eiusque causam, modum, tempus, speciem pluribus locisd Scriptura exponate. Sed quia haec nihil ad nos, melius fuit, si non subticeri in totum, at certe leviter attingi: quiaf nec Spiritu sancto dignum fuit, inanibus historiis sine fructu curiositatem pascere: et videmus hoc fuisse Domino propositum, nihil in sacris suis oraculis tradere quod non ad aedificationem disceremus. Ergo ne supervacuis ipsi immoremur, contenti simus hoc breviter habere de Diabolorum natura, fuisse prima creatione Angelos Dei: sed degenerando se perdidisse, et aliis factos esse instrumenta perditionis. Hoc quia utile cognitu erat, clare apud 167 Petrum et Iudam docetur. Angelis, inquiunt, qui peccaverant nec servarant suam originem, sed reliquerant summ domicilium, non pepercit Deus [2. Pet. 2. a. 4; Judae a. 6]. || Et Paulus electos Angelos nominans [1. Tim. 5. d. 21], haud dubie reprobos tacite opponit.

16. Neantmoins d’autant que le diable est creé de Dieu, si nous faut-il noter qu’il n’a point la malice que nous disons luy estre naturelle, de sa creation, mais entant qu’il a esté depravé. Car tout ce qu’il a de damnable, il le s’est acquis en se destournant de Dieu. De laquelle chose l’Escriture nous advertit, afin que nous ne pensions point que l’iniquité procede de Dieu, laquelle luy est du tout contraire. Pour ceste cause, nostre Seigneur Jesus dit que Satan parle de son propre quand il parle mensonge (Jean 8:44): et adjouste la raison, D’autant qu’il n’est point demeuré en la verité. Quand il dit qu’il n’a point persisté en la verité, il signifie que quelque fois il a esté en icelle: et quand il le nomme Pere de mensonge, il luy oste toute excuse à ce qu’il ne puisse imputer à Dieu son mal, dont luy-mesme en est cause. Or combien que ces choses soyent touchées en bref et obscurement, toutesfois elles suffisent pour fermer la bouche aux blasphemateurs de Dieu. Et qu’est-ce qu’il nous chaut de cognoistre rien plus du diable, ou en autre fin? Aucuns se mescontentent que l’Escriture ne raconte point au long et distinctement la cheute des diables, la cause d’icelle, la façon, le temps et l’espece, voire mesme par plusieurs fois: mais pource que ces choses ne nous appartiennent de rien, ou bien peu, le meilleur a esté de n’en dire mot ou de les toucher bien legierement. Car il ne convenoit point au sainct Esprit de satisfaire à nostre curiosité en nous recitant des histoires vaines et sans fruict. Et nous voyons que nostre Seigneur a regardé de ne nous rien enseigner, sinon ce qui nous pouvoit estre en edification. Parquoy à fin que nous-mesmes aussi ne nous arrestions à choses superflues, qu’il nous suffise de savoir, touchant de la nature des diables, qu’en leur premiere creation ils ont esté Anges de Dieu: mais en declinant de leur origine, ils se sont ruinez et ont esté faits instrumens de perdition aux autres. Pource que ce poinct estoit utile à cognoistre, il nous est clairement monstré par sainct Pierre et par sainct Jude, quand ils disent que Dieu n’a point espargné ses Anges qui ont peché, et n’ont point gardé leur origine, mais ont abandonné leur lieu (2 Pierre 2:4; Jude 6). Et sainct Paul faisant mention des Anges esleus, leur oppose sans doute les reprouvez (1 Tim. 5:21).

16. The wickedness of the devil not by creation but by corruption. Vain and useless to inquire into the mode, time, and character of the fall of angels.

But as the devil was created by God, we must remember that this malice which we attribute to his nature is not from creation, but from depravation. Every thing damnable in him he brought upon himself, by his revolt and fall. Of this Scripture reminds us, lest, by believing that he was so created at first, we should ascribe to God what is most foreign to his nature. For this reason, Christ declares (John 8:44), that Satan, when he lies, “speaketh of his own,” and states the reason, “because he abode not in the truth.” By saying that he abode not in the truth, he certainly intimates that he once was in the truth, and by calling him the father of lies, he puts it out of his power to charge God with the depravity of which he was himself the cause. But although the expressions are brief and not very explicit, they are amply sufficient to vindicate the majesty of God from every calumny. And what more does it concern us to know of devils? Some murmur because the Scripture does not in various passages give a distinct and regular exposition of Satan’s fall, its cause, mode, date, and nature. But as these things are of no consequence to us, it was better, if not entirely to pass them in silence, at least only to touch lightly upon them. The Holy Spirit could not deign to feed curiosity with idle, unprofitable histories. We see it was the Lord’s purpose to deliver nothing in his sacred oracles which we might not learn for edification. Therefore,instead of dwelling on superfluous matters, let it be sufficient for us briefly to hold, with regard to the nature of devils, that at their first creation they were the angels of God, but by revolting they both ruined themselves, and became the instruments of perdition to others. As it was useful to know this much, it is clearly taught by Peter and Jude; “God,” they say, “spared not the angels that sinned, but cast them down to 153hell, and delivered them into chains of darkness to be reserved unto Judgment,” (2 Pet. 2:4; Jude ver. 6). And Paul, by speaking of the elect angels, obviously draws a tacit contrast between them and reprobate angels.

16. Maar hoewel de duivel door God geschapen is moeten wij toch bedenken, dat deze boosheid, die wij aan zijn natuur toekennen, niet haar oorsprong heeft uit de schepping, maar uit de bederving. Want al het verdoemelijke, dat hij heeft, heeft hij zich door zijn afval en zijn val op de hals gehaald. Hierop wijst ons de Schrift daarom, opdat wij niet, door te geloven dat hij zo van God voortgekomen is, aan God zelf zouden toeschrijven, wat Hem geheel en al vreemd is. Daarom zegt Christus (Joh. 8:44) dat de Satan, wanneer hij leugen spreekt, uit zijn eigen spreekt, en Hij zet er de reden bij, namelijk omdat hij in de waarheid niet staande is gebleven. Wanneer Hij zegt, dat hij in de waarheid niet gebleven is, dan wijst Hij daarmee ongetwijfeld aan, dat hij eens in haar geweest is, en wanneer Hij hem tot de vader der leugen maakt, ontneemt Hij hem de mogelijkheid om Gode toe te rekenen datgene, waarvan hij zelf voor zich de oorzaak geweest is. Ofschoon nu dit in 't kort en minder helder gezegd is, is het toch ruimschoots voldoende om Gods Majesteit van alle laster te bevrijden. En welk belang heeft het voor ons om of meer over de duivelen te weten, of met een andere bedoeling? Sommigen mopperen, omdat de Schrift niet op meerdere plaatsen een uiteenzetting geeft in de juiste volgorde en op duidelijke wijze van die val, zijn oorzaak, wijze, tijd en aard. Maar omdat dat ons niet aangaat, was het beter, dat het, zo al niet geheel verzwegen, dan toch slechts even aangeroerd werd; want het zou ook de Heilige Geest niet waardig zijn geweest, met ijdele geschiedenissen zonder nut de nieuwsgierigheid te voeden: en wij zien, dat dit des Heren voornemen geweest is, niets in zijn heilige Godsspraken mede te delen, wat wij niet zouden leren tot opbouwing. Dus, om zelf niet bij overbodige dingen te verwijlen, laat ons tevreden zijn met dit in 't kort te weten omtrent de natuur der duivelen: dat zij in het begin hunner schepping engelen Gods geweest zijn, maar dat zij door ontaarding zichzelf verdorven hebben en anderen tot werktuigen des verderfs geworden zijn. Omdat dit nuttig was om te weten, wordt het duidelijk bij Petrus en Judas geleerd (2 Petr. 2:4; Judas:6) God heeft de engelen, zo zeggen zij, die gezondigd hadden en hun beginsel niet bewaard hadden, maar hun eigen woonstede verlaten hadden, niet gespaard. En wanneer Paulus uitverkoren engelen noemt (1 Tim. 5:21) stelt hij zonder twijfel stilzwijgend verworpen engelen daartegenover.

16. Der Teufel ist ein entartetes Geschöpf Gottes

Da aber der Teufel von Gott geschaffen ist, so müssen wir bedenken: all diese Bosheit, die wir seiner Natur beilegen, stammt nicht aus der Schöpfung, sondern aus der Verderbnis! Was er Verdammliches an sich hat, er hat es sich in Abfall und Empörung selbst zugezogen! Daran mahnt uns die Schrift, damit wir nicht etwa meinen, er sei so aus Gottes Hand hervorgegangen, und dann Gott zuschreiben, was ihm ja das Allerfremdeste ist. Deshalb erklärt Christus, der Satan rede aus seinem Eigenen, wenn er die Lüge rede (Joh. 8,44), und setzt als Grund hinzu: weil er nicht in der Wahrheit bestanden ist. Sagt er nun, er sei nicht in der Wahrheit bestanden, so deutet er damit an, daß er einstmals in ihr gewesen ist, und nennt er ihn den Vater der Lüge, so nimmt er ihm damit die Möglichkeit, Gott die Verderbnis zuzuschreiben, die er sich selbst verursacht hat! Obwohl das nun nur kurz und nicht sehr deutlich gesagt ist, so genügt es doch vollauf, um Gottes Majestät von jedem Vorwurf zu befreien. Und was sollte uns auch daran liegen, von den Teufeln mehr zu wissen oder etwas zu anderem Zweck zu erfahren? Da murren einige, daß die Schrift nicht an mehr Stellen jenen Fall, seinen Grund, seine Art, seine Zeit und den näheren Vorgang genau beschreibe. Aber weil uns dergleichen nichts angeht, so war es besser, daß es, wenn nicht eben verschwiegen, so doch nur kurz berührt wurde. Denn es ist nicht des Heiligen Geistes würdig, mit unnützen Geschichten unsere Neugier ohne Frucht zu befriedigen. Und wir sehen ja auch, daß der Herr die Absicht hatte, uns in seinen heiligen Worten nichts zu lehren, das nicht zu unserer Erbauung führen könnte. Deshalb wollen wir uns auch selbst nicht mit Überflüssigkeiten aufhalten. Es muß uns genügen, von der Natur der Teufel zu wissen, daß sie im Anfang, in der Schöpfung Engel Gottes gewesen, aber, durch Entartung verderbt, dann anderen zum Werkzeug des Verderbens geworden sind, weil dies zu wissen nützlich ist, so wird es auch bei Petrus und Judas klar gelehrt. „Die Engel“, heißt es da, „welche gesündigt und ihr Fürstentum nicht bewahrt haben, die hat Gott nicht geschont“ (2. Petr. 2,4; Jud. 6). Und wenn Paulus von „auserwählten Engeln“ redet, so deutet er damit ohne Zweifel stillschweigend an, daß es auch verworfene gibt (1. Tim. 5,21).

16. Однако, поскольку дьявол сотворен Богом, следует заметить, что его злоба не есть нечто естественное, присущее ему с момента его создания, но происходит от порчи природы. Ибо всё, что в нём есть проклятого, он приобрёл в результате отпадения от Бога. Об этом предупреждает нас Писание, чтобы мы не думали, будто нечестие могло произойти от Бога, во всём противного нечестию. Поэтому Господь наш Иисус утверждает, что, когда Сатана говорит ложь, он говорит от себя (Ин 8:44), и объясняет причину этого: «ибо нет в нём истины». Сказав, что Сатана не устоял в истине, Иисус засвидетельствовал тем самым, что некогда он в ней пребывал, а назвав Сатану отцом лжи. Он лишил его всякого оправдания: дьявол не может приписать своё зло Богу, ибо сам является причиной собственного зла. И хотя обо всех этих предметах говорится кратко и туманно, этого достаточно, чтобы заткнуть рот хулителям Бога.

И нужно ли нам знать о дьяволе больше или знать с какой-то иной целью? Некоторые недовольны тем, что Писание не рассказывает обстоятельно и подробно об отпадении нечистых духов, о причине этого, об их образе, времени существования и видах. Поскольку все эти вещи нас не касаются вовсе или касаются в очень малой степени, лучше не говорить о них ни слова или лишь затронуть слегка. Св. Духу не подобает удовлетворять наше праздное любопытство пустыми и бесполезными повествованиями. Мы видим, что и Господь учил нас лишь тому, что может послужить нашему спасению. Поэтому не станем задерживать внимания на излишнем.

Относительно дьявольской природы достаточно знать то, что в начале творения бесы были Ангелами Божьими, но затем, уклонившись от своего начала, предались погибели и стали орудием погибели других. Св. Пётр и св. Иуда ясно показывают нам то, что нам знать полезно: что Бог не пощадил согрешивших Ангелов, которые не сохранили достоинства, но оставили своё жилище (2 Пет 2:4; Иуд 6). И св. Павел, упоминая об избранных Ангелах, явно противопоставляет их ангелам осуждённым (1 Тим 5:21).

 

17. | Quantum vero ad discordiam et pugnam attinet quam Satanae cum Deo essea dicimusb, sic accipere oportet, ut fixum interim illud maneat, illum, nisi volente et annuente Deo, nihil facere posse. Legimus enim in historia Iob, illum se sistere coram Deo ad excipienda mandata, nec pergere audere ad facinus aliquod obeundum nisi impetrata facultate [Iob. 1. b. 6, et 2. a. 1]. Sic et quum decipiendus est Achab, recipit se fore spiritum mendacii in ore omnium Prophetarum: et a Domino amandatus, id praestat [1. Reg. 22. c. 20]1. Hac ratione et spiritus Domini malus dicitur qui torquebat Saul, quod eo veluti flagello puniebantur impii regis peccata [1. Sam. 16. c. 14, et 18. c. 10]. Et alibi scribitur, plagas Aegyptiis fuisse a Deo inflictas per angelos malos [Psal. 78. e. 49]. Secundum haec particularia exempla Paulus generaliter testatur excaecationem incredulorum opus esse Dei, quum antea vocasset operationem Satanae [2. Thess. 2. c. 9. 11]c. Constat ergo sub Dei potestate esse Satanam, et sic ipsius nutu regi ut obsequium reddere ei cogatur. Porro quum dicimus Satanam Deo resistere, et illius opera cum huius operibus dissidere, hanc repugnantiam et hoc certamen a Dei permissione pendere simul asserimus. De voluntate iam non loquor, nec etiam de conatu, sed de effectu tantum. Quando enim improbus est natura Diabolus, minime ad obedientiam divinae voluntatis propensus est, sed totus ad contumaciam et rebellionem fertur. Hoc igitur a seipso suaque nequitia habet, ut cupiditate et proposito, Deo adversetur. Hac improbitate extimulatur ad conatum earum rerum quas maxime adversarias esse Deo putat. Sed quia Deus illum potentiae suae fraeno vinctum constrictumque tenet, ea modo exequitur quae sibi divinitus concessa fuerint: atque ita creatori suo, velit nolit, obsequitur: quia cogitur ministerium praebere quocunque ille impulerit.

17. Quand est du combat et discord que nous avons dit que Satan a contre Dieu, il le faut entendre en sorte, que cependant nous sachions qu’il ne peut rien faire sinon par le vouloir et congé de Dieu. Car nous lisons en l’histoire de Job, qu’il se presente devant Dieu pour ouyr ce qu’il luy commandera et qu’il n’ose rien entreprendre sans avoir premier demandé licence (Job 1:6; 2:1). Semblablement quand Achab meritoit d’estre deceu, il se representa à Dieu pour estre esprit de mensonge en la bouche de tous les Prophetes: et estant envoyé, fit ce qui luy fut ordonné (1 Rois 22:20). Selon ceste raison, l’esprit qui tormentoit Saul est nommé l’Esprit mauvais de Dieu, d’autant que Dieu en usoit comme d’un fleau pour corriger Saul (1 Sam. 16:14; 18:10). Et en un autre passage il est dit, que Dieu a frappé de playes les Egyptiens par ses mauvais anges (Ps. 78:49). Semblablement suyvant ces exemples particuliers, sainct Paul dit generalement que l’aveuglement des meschans est une œuvre de Dieu, apres l’avoir attribué à Satan (2 Thess. 2:9, 11). Il appert donc que Satan est sous la puissance de Dieu, et qu’il est tellement gouverné par son congé, qu’il est contraint de luy rendre obeissance. Or quand nous disons que Satan resiste à Dieu, et que ses œuvres sont contraires à celles de Dieu, nous entendons que telle repugnance ne se fait pas sans la permission de Dieu. Je ne parle point icy de la volonté mauvaise de Satan, ne de ce qu’il machine, mais seulement de ses effects. Car entant que le diable est pervers de nature, il n’a garde d’estre enclin à obeir à la volonté de Dieu, mais se met du tout à rebellion et resistence. Il a donc cela de soymesme et de sa perversité, que de tout son desir et propos il repugne à Dieu. Par ceste perversité il est induit et incité à s’efforcer à faireles choses lesquelles il pense estre contraires à Dieu. Mais d’autant que Dieu le tient lié et serré des cordes de sa puissance, il ne luy permet de rien executer sinon ce qu’il luy plaist. Voila donc comme le diable bongré maugré sert à son createur, d’autant qu’il est contraint de s’employer là où le bon plaisir de Dieu le pousse.

17. Though the devil is always opposed in will and endeavour to the will of God, he can do nothing without his permission and consent.

With regard to the strife and war which Satan is said to wage with God, it must be understood with this qualification, that Satan cannot possibly do anything against the will and consent of God. For we read in the history of Job, that Satan appears in the presence of God to receive his commands, and dares not proceed to execute any enterprise until he is authorised. In the same way, when Ahab was to be deceived, he undertook to be a lying spirit in the mouth of all the prophets; and on being commissioned by the Lord, proceeds to do so. For this reason, also, the spirit which tormented Saul is said to be an evil spirit from the Lord, because he was, as it were, the scourge by which the misdeeds of the wicked king were punished. In another place it is said that the plagues of Egypt were inflicted by God through the instrumentality of wicked angels. In conformity with these particular examples, Paul declares generally that unbelievers are blinded by God,though he had previously described it as the doing of Satan.1 It is evident, therefore, that Satan is under the power of God, and is so ruled by his authority, that he must yield obedience to it. Moreover, though we say that Satan resists God, and does works at variance with His works, we at the same time maintain that this contrariety and opposition depend on the permission of God. I now speak not of Satan’s will and endeavour, but only of the result. For the disposition of the devil being wicked, he has no inclination whatever to obey the divine will, but, on the contrary, is wholly bent on contumacy and rebellion. This much, therefore, he has of himself, and his own iniquity, that he eagerly, and of set purpose, opposes God, aiming at those things which he deems most contrary to the will of God. But as God holds him bound and fettered by the curb of his power, he executes those things only for which permission has been given him, and thus, however unwilling, obeys his Creator, being forced, whenever he is required, to do Him service.

17. Wat echter betreft de twist en de strijd, die wij zeggen, dat Satan met God heeft, dat moeten wij zo opvatten, dat dit ondertussen vast blijft staan, dat hij niets kan doen zonder de wil en de toestemming Gods. Want wij lezen in de geschiedenis van Job, dat hij zich stelt voor God om bevelen te ontvangen, en dat hij niet durft overgaan tot het verrichten van een daad, tenzij hij daartoe verlof ontvangen heeft (Job 1:6; 2:1) Zo ook wanneer Achab bedrogen moet worden, neemt hij op zich een leugengeest te zijn in de mond van alle profeten en, door de Here uitgezonden, volbrengt hij dat (1 Kon. 22:20) Zo wordt ook de geest, die Saul kwelde, een boze geest des Heren genoemd, omdat door hem als door een gesel de zonden van de goddeloze koning gestraft werden (1 Sam. 16:14; 18:10) En elders staat, dat de plagen de Egyptenaren door God toegebracht zijn door middel van kwade engelen (Ps. 78:49) In overeenstemming met deze bijzondere voorbeelden betuigt Paulus in het algemeen (2 The. 2:9,11) dat de verblinding der ongelovigen het werk Gods is, hoewel hij die te voren een werkzaamheid van Satan genoemd had. Dus staat vast, dat Satan onder de macht Gods is en zo door diens wil bestuurd wordt, dat hij gedwongen is Hem gehoorzaamheid te bewijzen. Wanneer wij verder zeggen, dat Satan God wederstaat, en dat zijn werken met Gods werken in strijd zijn, dan beweren wij tegelijkertijd, dat deze tegenstand en deze strijd afhangen van de toelating Gods. Over de wil des duivels spreek ik nu niet, en ook niet over zijn pogen, maar alleen over het volbrengen. Want daar de duivel van nature boos is, is hij allerminst geneigd tot gehoorzaamheid aan de goddelijke wil, maar wordt geheel gedreven tot weerspannigheid en rebellie. Dit heeft hij dus uit zichzelf en uit zijn boosheid, dat hij door begeerte en met vooropgezette bedoeling zich verzet tegen God. Door deze boosheid wordt hij geprikkeld om datgene te pogen, wat hij meent, dat het meest tegen God ingaat. Maar omdat God hem door de teugel zijner macht gebonden en vastgesnoerd houdt, volbrengt hij alleen datgene, dat hem van Godswege toegestaan is en zo gehoorzaamt hij zijn Schepper, of hij wil of niet; want hij wordt genoopt zijn dienst te bewijzen, waar Hij er hem toe aandrijft.

17. Der Teufel steht unter Gottes Gewalt

Was aber den Widerspruch und Streit betrifft, den der Teufel wider Gott führt, so müssen wir dabei allen Erwägungen die feste Gewißheit zugrunde legen, daß der Teufel ohne Gottes willen und Erlaubnis (nisi volente et annuente Deo) nichts 89 ausrichten kann. Denn wir lesen in der Geschichte von Hiob, daß er sich vor Gott hinstellt, um Befehle zu empfangen, und daß er ohne Erlaubnis nicht zur Vollführung eins Werkes zu schreiten wagt (Hiob 1,6; 2,1). Und als Ahab in die Irre geführt werden soll, da übernimmt er es, ein Geist der Lüge im Munde aller Propheten zu sein: der Herr sendet ihn, und er vollführt seinen Befehl (1. Kön. 22,22ff.). Aus dem Grunde wird er auch der böse Geist vom Herrn genannt, der den Saul quälte, weil durch ihn wie mit einer Geißel die Sünden des gottlosen Königs gestraft wurden (1. Sam. 16,14; 18,10). Und an anderer Stelle steht geschrieben, die Plagen seien den Ägyptern von Gott durch böse Engel zugefügt worden (Ps. 78,49). Entsprechend solchen einzelnen Beispielen bezeugt Paulus ganz allgemein, daß die Verblendung der Ungläubigen ein Werk Gottes ist — obwohl er sie doch gerade zuvor eine Wirkung des Satan genannt hat: (2. Thess. 2,9.11). Es steht also fest: der Satan ist unter Gottes Gewalt und wird von seinem Wink so gelenkt, daß er ihm gezwungen gehorcht. Ja, wenn wir sagen, daß der Satan Gott widerstrebt und daß seine Werke mit Gottes Werken im Streit liegen, so behaupten wir doch zugleich, daß auch dies Widerstreben und dieser Streit von Gottes Zulassung (permissio) abhängt! Dabei rede ich nun nicht von des Teufels Wollen oder auch seinem Vorhaben, sondern nur von dem, was er tatsächlich vollbringt. Denn der Teufel ist von Natur gottlos und deshalb keineswegs zum Gehorsam gegen Gottes Willen geneigt, sondern er hat einen unaufhörlichen Hang zu Widerstand und Empörung. So kommt es also aus ihm selbst und aus seiner Bosheit, daß er Gott mit Willen und Absicht widerstrebt. Diese Verruchtheit reizt ihn, solche Dinge zu unternehmen, von denen er meint, daß sie Gott völlig zuwider wären. Aber Gott hält ihn mit dem Zügel seiner Allmacht fest gebunden, und deshalb kann er nur das zuwege bringen, was ihm Gott zuläßt; so gehorcht er, mag er wollen oder nicht, seinem Schöpfer, weil er ihm ja gezwungen dienen muß, wozu er ihn auch gebrauchen mag!

17. Что же касается раздора и брани Сатаны с Богом, то надлежит помнить, что первый бессилен совершить что-либо без Божьего позволения и попущения. В истории Иова мы читаем, что Сатана предстаёт перед Богом, дабы услышать его повеления, и не осмеливается ничего предпринимать, не получив прежде божественного согласия (Иов 1:6; 2:1). И когда Господь решил по заслугам низложить Ахава, Сатана вызвался стать духом лживым в устах пророков Ахава и исполнил это по попущению Божьему (3 Цар 22:20 сл.). По той же причине мучивший Саула дух назван духом злым от Бога, потому что Бог использовал его как бич для исправления Саула (1 Цар 16:14; 18:10). В другом месте говорится, что Бог поразил египтян множеством бедствий, послав им злых ангелов (Пс 77/78:49).

Опираясь на конкретные примеры, св. Павел утверждает, что заблуждение злых есть действие Сатаны, а вслед за тем называет его действием Бога (2 Фес 2:9,11). Отсюда ясно, что Сатана находится под властью Бога и в такой степени зависит от божественной воли, что вынужден во всём подчиняться ей. Поэтому когда мы говорим, что Сатана противостоит Богу и дела его противоположны делам Божьим, это следует понимать так, что и здесь не обошлось без божественного произволения. Я говорю сейчас не о злой воле Сатаны и не о его замыслах, но только о результатах его действий. Ибо поскольку дьявол нечестив по природе, он не желает склониться перед Божьей волей, но бунтует и сопротивляется. В нём самом, в его собственном нечестии кроется причина того, что он жаждет и стремится отвернуться от Бога. Это нечестие побуждает его замышлять такие дела, какие кажутся противными Богу. Но Бог связал Сатану узами своей власти и не позволяет делать ничего, что не было бы угодно Ему самому. Таким образом, дьявол волей-неволей служит Творцу и вынужден исполнять то, что предписывает ему божественное повеление.

 

18. Iam vero quia Deus immundos spiritus, prout libitum est, huc illuc inflectit, hoc regimen ita temperat, ut fideles pugnando exerceant, adoriantur insidiis, incursionibus sollicitent, 168 pugnando urgeant, fatigent etiam saepe, conturbent, pavefaciant, ac interdum vulnerent, sed nunquam vincant nec opprimant: impios autem subactos trahant, in eorum animis et corporibus imperium exerceant, ad omnia flagita velut mancipiis abutantur. Quantum ad fideles attinet, quia ab eiusmodi hostibus inquietantur: ideo has exhortationes audiunt, Nolite locum dare Diabolo [Ephes. 4. f. 27]. Diabolus hostis vester ut leo rugiens circuit, quaerens quem devoret: cui resistite fortes fide [1. Pet. 5. c. 8]1; et similesa. Ab hoc genere certaminis se non fuisse immunem fatetur Paulus, quum scribit ad remedium domandae superbiae sibi datum Satanae angelum, a quo humiliaretur [2. Cor. 12. b. 7]. Omnibus ergo filiis Dei commune est id exercitium. Quia autem promissio illa de conterendo Satanae capite [Gen. 3. c. 15], ad Christum et omnia eius membra communiter pertinet, ideo nego vinci unquam vel opprimi ab eo fideles posse. Consternantur quidem saepe, sed non exanimantur quin se recolligant: concidunt violentia ictuum, sed postea eriguntur: vulnerantur, sed non lethaliter; denique sic laborant toto vitae curriculo, ut in fine victoriam obtineant; || quod tamen ad singulos actus non restringo. Scimus enim iusta Dei vindicta, Satanae permissum fuisse ad tempus Davidem ut eius impulsu populum numeraret [2. Sam. 24. a. 1]: nec frustra spem veniae relinquit Paulus, etiam siqui diaboli laqueis irretiti fuerint.b || Ideo alibi idemc Paulus promissionem superius citatam inchoari in hac vita, ubi luctandum est, ostendit: post luctam adimpleri, quum dicit, Deus autem pacis brevi Satanam conteret sub pedibus vestris [Rom. 16. c. 20]. In capite quidem nostro semper ad plenum extitit haec victoria: quia nihil in eo habuit princeps mundid: in nobis autem, qui membra eius sumus, ex parte nunc apparet: perficietur autem, quum carne nostra exuti, secundum quam infirmitati obnoxii adhuc sumus, Spiritus sancti virtute pleni erimus. In hunc modum, ubi suscitatur erigiturque regnum Christi, Satan cum sua potestate concidit; quemadmodum ait Dominus ipse, videbam Satanam quasi fulgur de caelo cadentem [Luc. 10. c. 18]. Hoc enim responso confirmat quod de praedicationis suae potentia retulerant Apostoli. || Item, Quum princeps occupat atrium suum, in pace sunt omnia quae possidet; quum autem supervenit fortior, eiicitur, etc. [Luc. 11. c. 21]2. Et in hunc fineme Christus moriendo, 169 vicit Satanam, qui habebat mortis imperium: et triumphum de omnibus eius copiis egit, ne Ecclesiae noceant; alioqui centies eam pessundaret singulis momentis. Nam (quae nostra est imbecillitas, et quae illius sunt furiosae vires) quomodo vel tantillum contra multiplices et assiduos eius impetus staremus, nisi freti ducis nostri victoria? || Non ergo in animas fidelium permittit Deus regnum Satanae, sed impios duntaxat et incredulos illi gubernandos tradit, quos in suo grege censeria non dignatur. Nam dicitur hunc mundum sine controversia occupare donec a Christo exturbeturb. Item, excaecare omnes qui non credunt Evangelio [2. Cor. 4. a. 4]. Item, peragere opus suum in filiis contumacibus [Ephes. 2. a. 2]; et merito: sunt enim impii omnes vasa irae. Ideo cui potius quam divinae ultionis ministro subiicerentur? Denique ex patre diabolo esse dicuntur [Iohan. 8. f. 44]: quia ut in eo filii Dei agnoscuntur fideles quod imaginem eius gerunt: ita illi ex Satanae imagine, in quam degenerarunt, eius filii proprie censentur [1. Iohan. 3. b. 8].

18. Or d’autant que Dieu conduit çà et là les esprits immondes comme bon luy semble, il ordonne et modere en telle sorte ce gouvernement, qu’ils molestent fort les fideles, leur facent beaucoup d’embusches, les tormentent de divers assauts, les pressent quelque fois de pres, et les lassent souventesfois, les troublent et les estonnent, mesme jusques à les navrer, mais le tout pour les exercer, et non point pour les oppresser ne vaincre: au contraire, qu’ils ayent les infideles en leur subjection, qu’ils exercent une tyrannie en leur ames et en leurs corps. les trainans où bon leur semble, comme esclaves, à toutes enormitez. Quant est des fideles, d’autant qu’ils ont affaire à tels ennemis, ces exhortations leur sont faites: Ne donnez point lieu au diable. Item, Le diable vostre ennemy circuit comme un lyon bruyant, cherchant à devorer: auquel resistez en fermeté de foy (Ephes. 4:27; 1 Pierre 5:8): et autres semblables. Mesme sainct Paul confesse qu’il n’a point esté exempt d’une telle bataille, quand il dit que l’ange de Satan luy avoit esté donné pour l’humilier, afin qu’il ne s’enorgueillist pas (2 Cor. 12:7). C’est donc un exercice commun à tous les enfans de Dieu: toutesfois d’autant que ceste promesse de briser la teste de Satan, appartient en commun à Jesus Christ et à tous ses membres (Gen. 3:15): je dy que les fideles ne peuvent estre vaincuz ny oppressez par Satan. Ils sont bien espouvantez souvente fois, mais ils ne sont pas tellement esperdus, qu’ils ne reprennent courage. Ils sont bien abbatuz de quelques coups, mais ils se relevent. Ils sont bien navrez, mais non pas à mort. Finalement ils travaillent toute leur vie, en sorte qu’en la fin ils obtiennent victoire. Ce que je ne restrain point à chacun acte particulierement. Car nous savons que David par une juste punition de Dieu fut pour un temps laissé à Satan pour estre poussé de luy à faire les monstres du peuple (2 Sam. 24:1): et ce n’est pas en vain que sainct Paul laisse espoir de pardon à ceux qui auront esté entortillez aux filets du diable (2 Tim. 2:26). Parquoy sainct Paul demonstre que ceste promesse n’est sinon commencée en nous durant la vie presente, pource que c’est le temps de la bataille: mais qu’elle sera accomplie quand la bataille sera cessée. Le Dieu de paix, dit-il, brisera en bref Satan dessous vos pieds (Rom. 16:20). Quant à nostre Chef, il a tousjours eu pleinement ceste victoire. Car le prince de ce monde n’a rien trouvé en luy (Jean 14:30): mais en nous qui sommes ses membres, elle n’apparoit encore qu’en partie: et ne sera parfaite jusques à ce qu’estans despouillez de nostre chair, laquelle nous rend sujets à inflrmitez, nous soyons du tout remplis de la vertu du sainct Esprit. En ceste maniere quand le regne de Jesus Christ est dressé, Satan avec sa puissance est abbatu, comme porte la sentence de Jesus Christ: Je voyoye Satan tomber du ciel comme la foudre (Luc 10:18). Car par cela il conferme le rapport que luy avoyent fait ses Apostres du fruict de leur predication. Item, quand le prince de ce monde tient son portail, tout ce qu’il possede est paisible: mais s’il y survient un plus fort, il est debouté (Luc 11:21). A ceste fin, comme dit l’Apostre, Jesus Christ en mourant a vaincu Satan, qui avoit l’empire de mort (Hebr. 2:14), et a triomphé de tous ses appareils, tellement qu’ils ne peuvent nuire à l’Eglise, autrement il la ruineroit à chacune minute. Car selon que nous sommes fragiles, et qu’en sa force il est transporté d’une si terrible rage, comment pourrions-nous tenir bon tant peu que ce soit, contre les alarmes continuelles qu’il nous dresse, si nous n’estions maintenus par la victoire de nostre Capitaine? Dieu donc ne permet point le regne à Satan sur les ames des fideles: mais luy abandonne seulement les meschans et incredules, lesquels il ne recognoit point de son troupeau. Car il est dit que Satan a le monde en sa possession sans contredit jusques à ce qu’il en soit dejetté par Christ. Item, qu’il aveugle tous ceux qui ne croyent point à l’Evangile (2 Cor. 4:4). Item, qu’il parfait son œuvre en tous les rebelles: ce qui se fait à bon droict, d’autant que les meschans sont instrumens de l’ire de Dieu (Ephes. 2:2). Pourtant c’est bien raison qu’il les livre entre les mains d’iceluy, qui est ministre de sa vengeance. Finalement il est dit de tous les reprouvez, qu’ils ont le diable pour pere (Jean 8:44; 1 Jean 3:8). Car comme les fideles sont cogneus pour enfans de Dieu, entant qu’ils portent son image, iceux aussi portans l’image de Satan, sont à bon droit reputez ses enfans.

18. God so overrules wicked spirits as to permit them to try the faithful, and rule over the wicked.

God thus turning the unclean spirits hither and thither at his pleasure, employs them in exercising believers by warring against them, assailing them with wiles, urging them with solicitations, pressing close upon them, disturbing, alarming, and occasionally wounding, but never conquering or oppressing them; whereas they hold the wicked in thraldom, exercise dominion over their minds and bodies, and employ them as bond-slaves in all kinds of iniquity. Because believers are disturbed by such enemies, they are addressed in such exhortations as these: “Neither give place to the devil;” “Your adversary the devil, as a roaring lion, walketh about seeking 154whom he may devour; whom resist steadfast in the faith,” (Eph. 4:27; 1 Pet. 5:8). Paul acknowledges that he was not exempt from this species of contest when he says, that for the purpose of subduing his pride, a messenger of Satan was sent to buffet him (2 Cor. 12:7). This trial, therefore, is common to all the children of God. But as the promise of bruising Satan’s head (Gen. 3:15) applies alike to Christ and to all his members, I deny that believers can ever be oppressed or vanquished by him. They are often, indeed, thrown into alarm, but never so thoroughly as not to recover themselves. They fall by the violence of the blows, but they get up again; they are wounded, but not mortally. In fine, they labour on through the whole course of their lives, so as ultimately to gain the victory,though they meet with occasional defeats. We know how David, through the just anger of God, was left for a time to Satan, and by his instigation numbered the people (2 Sam. 24:1); nor without cause does Paul hold out a hope of pardon in case any should have become ensnared by the wiles of the devil (2 Tim. 2:26). Accordingly, he elsewhere shows that the promise above quoted commences in this life where the struggle is carried on, and that it is completed after the struggle is ended. His words are, “The God of peace shall bruise Satan under your feet shortly,” (Rom. 16:20). In our Head, indeed, this victory was always perfect, because the prince of the world “had nothing” in him (John 14:30); but in us, who are his members, it is now partially obtained, and will be perfected when we shall have put off our mortal flesh, through which we are liable to infirmity, and shall have been filled with the energy of the Holy Spirit. In this way, when the kingdom of Christ is raised up and established, that of Satan falls, as our Lord himself expresses it, “I beheld Satan as lightning fall from heaven,” (Luke 10:18). By these words, he confirmed the report which the apostles gave of the efficacy of their preaching. In like manner he says, “When a strong man armed keepeth his palace, his goods are in peace. But when a stronger than he shall come upon him, and overcome him, he taketh from him all his armour wherein he trusted, and divideth his spoils,” (Luke 11:21, 22). And to this end, Christ, by dying, overcame Satan, who had the power of death (Heb. 2:14), and triumphed over all his hosts that they might not injure the Church, which otherwise would suffer from them every moment. For (such being our weakness, and such his raging fury), how could we withstand his manifold and unintermitted assaults for any period, however short, if we did not trust to the victory of our leader? God, therefore, does not allow Satan to have dominion over the souls of believers, but only gives over to his sway the impious and unbelieving, whom he deigns not to number among his flock. For the devil is said to have undisputed possession of this world until he is dispossessed by Christ. In like manner, he is said to blind all who do not believe the Gospel, and to do his own work in the children of disobedience. 155And justly; for all the wicked are vessels of wrath, and, accordingly, to whom should they be subjected but to the minister of the divine vengeance? In fine, they are said to be of their father the devil.1 For as believers are recognised to be the sons of God by bearing his image, so the wicked are properly regarded as the children of Satan, from having degenerated into his image.

18. Verder omdat God de onreine geesten, naar Hem lust, hierheen en gindsheen buigt, regelt Hij dit bestuur zo, dat zij de gelovigen oefenen in de strijd, met listen overvallen, met aanvallen verontrusten, door strijd in het nauw brengen, dikwijls ook afmatten, in verwarring brengen, beangst maken en soms wonden, maar nimmer overwinnen of ten onder brengen de goddelozen echter onderworpen meesleuren, over hun ziel en lichaam heerschappij oefenen, en hen tot alle schanddaden als hun slaven misbruiken. Wat de gelovigen aangaat, omdat ze door zulke vijanden verontrust worden, vernemen zij deze aansporingen: "Geeft de duivel geen plaats" (Ef. 4:27) "Uw tegenpartij, de duivel, gaat om als een briesende leeuw, zoekende wie hij zou mogen verslinden; dewelke wederstaat, vast zijnde in het geloof" (1 Petr. 5:8) en dergelijke. Paulus bekent, dat hij ook niet ongedeerd is gebleven van deze soort van strijd wanneer hij schrijft, dat hem als een middel om zijn hovaardij te bedwingen een engel des Satans gegeven is, om door die vernederd te worden (2 Cor. 12:7) Alle kinderen Gods hebben dus deze oefening gemeen. Omdat echter de belofte aangaande de vermorzeling van de kop van Satan (Gen. 3:15) op Christus en al zijn leden gemeenschappelijk betrekking heeft, daarom beweer ik, dat de gelovigen nooit door hem overwonnen of ten onder gebracht kunnen worden. Zij worden wel dikwijls beangst, maar niet zo ontmoedigd of ze herstellen zich weer; zij vallen terneer door de heftigheid der slagen, maar worden daarna weer opgericht; zij worden gewond, maar niet ten dode; eindelijk zij zijn op de ganse loopbaan huns levens zo in kommer, dat zij op het einde de overwinning behalen. Dit beperk ik echter niet tot iedere handeling afzonderlijk. Want wij weten, dat David door een rechtvaardige wraak Gods voor een tijd aan Satan is overgelaten, opdat hij op zijn aanstoken het volk zou tellen (2 Sam. 24:1) en niet zonder reden geeft Paulus hoop op vergiffenis, indien sommigen in de strikken des duivels gevangen zijn geweest (2 Tim. 2:26) Daarom toont dezelfde Paulus elders (Rom. 16:20) aan, dat de boven aangehaalde belofte in dit leven begint, waar men moet strijden, en dat ze na de strijd vervuld wordt, wanneer hij zegt: "En de God des vredes zal de Satan haast onder uw voeten verpletteren.'' In ons Hoofd is deze overwinning, altijd volkomen geweest, want de overste der wereld had aan Hem niets (Joh. 14:30) maar in ons, dit zijn leden zijn, vertoont ze zich nu ten dele; maar zij zal volmaakt worden, wanneer zij, na ons vlees, naar hetwelk wij nog, der zwakheid onderworpen zijn, afgelegd te hebben, vol zullen zijn van de kracht des Heiligen Geestes. Zo gaat, waar het koninkrijk van Christus opgewekt en opgericht wordt, Satan met zijn macht te gronde; gelijk de Here zelf zegt (Luc. 10:18) "Ik zag de Satan als een bliksem uit de hemel vallen." Want dit is het antwoord, waarmee Hij bevestigt, wat de apostelen over de kracht hunner prediking gemeld hadden. Evenzo (Luc. 11:21) "Wanneer een vorst zijn hof bewaart, zo is al wat hij heeft in vrede; maar als een daarover komt, die sterker is dan hij, dan wordt hij uitgeworpen enz." En tot dit einde heeft Christus door zijn dood de Satan overwonnen, die de macht des doods had; en heeft over al zijn troepen getriumfeerd, opdat zij de kerk niet zouden schaden. Anders zou hij haar ieder ogenblik honderdmaal ten verderve brengen. Want, hoe zouden wij gelet op onze zwakheid en zijn verwoede krachten ook maar een weinig tegen zijn veelvoudige en voort durende aanvallen stand kunnen houden, tenzij vertrouwend op de overwinning van onze veldheer? God staat dus Satan niet toe heerschappij te voeren over de zielen der gelovigen, maar Hij geeft hem slechts de goddelozen en ongelovigen ter besturing over, welke Hij niet waardig keurt gerekend te worden tot zijn kudde. Want van hem wordt ook gezegd, dat hij deze wereld bezit, zonder dat ze hem betwist wordt, totdat hij door Christus wordt buitengeworpen (Joh. 12:31) Evenzo, dat hij allen verblindt, die het evangelie niet geloven (2 Cor. 4:4) Evenzo, dat hij zijn werk volbrengt in de kinderen der ongehoorzaamheid (Ef. 2:2) En terecht, want de goddelozen zijn allen vaten des toorns. Aan wie zouden zij dan beter onderworpen kunnen worden dan aan de dienaar der goddelijke wraak? Eindelijk wordt van hen gezegd, dat ze uit de vader de duivel zijn (Joh. 8:44) want evenals de gelovigen daarin gekend worden als kinderen Gods, dat ze zijn beeld dragen, zo worden zij uit het beeld van Satan, waartoe zij ontaard zijn, in de eigenlijke zin gerekend als zijn zonen (1 Joh. 3:8)

18. Siegesgewissheit!

Da aber Gott die unreinen Geister nach seinem Willen regiert, so führt er es so, daß sie die Gläubigen im Kampfe plagen, sie hinterhältig anfallen, durch allerlei Anläufe beunruhigen, im Streite bedrängen, sie auch öfters ermüden, in Verwirrung und Schrecken jagen und zuweilen gar verwunden, aber sie doch nie besiegen oder unterdrücken, daß sie dagegen die Gottlosen gefangen führen, in ihren Seelen und Leibern ihre Herrschaft ausüben und sie wie Sklaven zu allem Frevel mißbrauchen. Die Gläubigen, von solchen Feinden beunruhigt, hören deshalb die Mahnung: „Gebet nicht Raum dem Teufel“ (Eph. 4,27; Luther: „dem Lästerer“) oder: „Der Teufel, euer Widersacher, gehet umher wie ein brüllender Löwe und sucht, welchen er verschlinge; dem widerstehet fest im Glauben ...“ (1. Petr. 5,8) und ähnliche. Selbst Paulus bekennt, von dieser Art Streit nicht unberührt gewesen zu sein, wenn er schreibt, zur Bändigung der Hoffahrt sei ihm „des Satanas Engel“ gegeben worden, um ihn zu demütigen (2. Kor. 12,7). Diese Kampfübung ist also allen Kindern Gottes gemeinsam. Aber die Verheißung, daß dem Satan der Kopf zertreten werden soll, bezieht sich auf Christus und mit ihm zusammen auf alle seine Glieder, und deshalb sage ich, daß die Gläubigen vom Teufel weder besiegt noch unterdrückt werden können. Sie werden zwar oft geängstigt, aber sie verzagen nicht und sammeln sich zu neuem Kampf, sie fallen unter der Wucht der Angriffe, aber danach richten sie sich wieder auf, sie werden verwundet, aber nicht zu Tode, kurz, sie sind ihr ganzes Leben lang in hartem Kampf, doch so, daß sie am Ende, den Sieg behalten. Das will ich freilich nicht auf jeden Kampfabschnitt für sich beziehen. Denn wir wissen, daß durch Gottes gerechte Vergeltung David eine Zeitlang dem Satan überlassen wurde, so daß er auf dessen Antrieb sein Volk zählte (2. Sam. 24,1), und Paulus gibt nicht ohne Grund selbst denen Hoffnung auf Vergebung, die in des Teufels Stricken gefangen gewesen sind (2. Tim. 2,26). Der gleiche Paulus zeigt anderswo, daß die oben angeführte Verheißung (nämlich Gen. 3,15) in diesem Leben, wo gestritten werden muß, 90 erst anfangsweise erfüllt werde, dann aber nach dem Kampfe vollständig, wenn er sagt: „Aber der Gott des Friedens zertrete den Satan unter eure Füße in kurzem“ (Röm. 16,20). In unserem Haupte (Christus) ist dieser Sieg stets völlig da, weil der Fürst dieser Welt nichts gegen ihn vermag, in uns aber, den Gliedern, kommt er jetzt nur zum Teil zum Vorschein, aber er wird einst vollendet sein, wenn wir unser Fleisch ausziehen, das uns immer wieder der Schwachheit unterworfen sein läßt, und wenn wir voll sind der Kraft des Heiligen Geistes. Denn wo das Reich Christi aufkommt und aufgerichtet wird, da zerfällt der Satan mit aller seiner Macht, wie ja der Herr selber sagt: „Ich sah den Satanas vom Himmel fallen wie einen Blitz“ (Luk. 10,18). Mit dieser Antwort nämlich bekräftigt er den Bericht der Apostel von der Gewalt ihrer Verkündigung, wiederum sagt er auch: „Wenn ein starker Gewappneter seinen Palast bewahrt, so bleibt das Seine mit Frieden, wenn aber ein Stärkerer über ihn kommt ..., so wird er hinausgetrieben ...“ (Luk. 11,21f.; Schluß ungenau). Und dazu hat Christus in seinem Sterben den Satan, der des Todes Gewalt hatte, überwunden und den Triumph geführt über sein ganzes Heer, daß der Kirche kein Schaden geschehe, die sonst vom Teufel in jedem Augenblick hundertmal zertreten werden würde! Denn wie sollten wir — bei unserer Schwachheit und bei des Teufels wütiger Gewalt! — auch nur im mindesten gegen seine vielfältigen und listigen Anläufe bestehen, ohne das Vertrauen auf den Sieg unseres Herzogs? Denn Gott läßt das Reich des Satans nicht in dem Herzen der Gläubigen sein, sondern er übergibt ihm bloß die Gottlosen und Ungläubigen zur Regierung, die er nicht würdigt, zu seiner Herde gezählt zu werden. Denn es heißt von ihm, daß er diese Welt ohne Widerspruch in Besitz hat, bis er von Christus ausgestoßen wird (Luk. 11,21). Auch hören wir, er verblende alle, die dem Evangelium nicht glauben (2. Kor. 4,4). Oder auch, er führe sein Werk in den widerspenstigen Kindern (Eph. 2,2). Und das mit Recht; denn die Gottlosen sind ja alle Gefäße des Zorns — und wem sollten sie dann anders unterworfen sein als dem Diener der göttlichen Rache? Ja, es heißt schließlich, sie seien von ihrem Vater, dem Teufel (Joh. 8,44). Denn wie die Gläubigen als Kinder Gottes daran erkannt werden, daß sie sein Ebenbild tragen, so erweisen sich jene als Söhne des Satans durch sein Ebenbild, zu dem sie entartet sind! (1. Joh. 3,8).

18. Поскольку Бог распоряжается нечистыми духами по своему предвидению, именно Он попускает им досаждать верующим, строить козни, мучить своими нападениями, всячески докучать им, смущать их и вводить в заблуждение, порою даже сокрушать их. Но всё это не для того, чтобы позволить бесам победить и поработить верующих, а чтобы утвердить своих верных. Когда добычей бесов становятся неверующие, нечистые духи тиранят их тела и души, как им заблагорассудится, и толкают их, как рабов, на любые бесчинства. Верующим же при столкновении с вражьей силой надлежит помнить следующий призыв Писания: «Не давайте места диаволу» (Эф 4:27). И еще: «Противник ваш диавол ходит, как рыкающий лев, ища кого поглотить, противостойте ему твёрдою верою» (1 Пет 5:8-9) - и другие подобные изречения. Сам св. Павел признаётся, что и его не миновала эта брань, когда говорит, что дан ему ангел Сатаны удручать его, чтобы он не превозносился (2 Кор 12:7). Следовательно, это общее испытание, данное всем детям Божьим.

И тем не менее я утверждаю, что верующие не будут ни побеждены, ни порабощены Сатаной, ибо обетование поразить змея в голову (Быт 3:15) относится к Иисусу Христу и всем членам Его. Порой верующие испытывают страх перед Сатаной, но смущаются не настолько, чтобы вновь не обрести мужества. Они сгибаются под его ударами, но поднимаются. Они сокрушаются, но не до смерти. Они сражаются всю свою жизнь, чтобы в конце концов победить. И я не считаю, что дело здесь ограничивается какими-то частными случаями. Известно, что Давид, неся справедливую кару Божью, был на некоторое время предан Сатане и тот побудил его исчислить народ Израильский (2 Цар 24:1).

Св. Павел не напрасно оставляет надежду на прощение тем, кто был уловлен сетью дьявола (2 Тим 2:26). Тем самым он показывает, что в нашей земной жизни это обетование лишь начинается, ибо она - время брани; полностью же оно исполнится по окончании брани: «Бог ... мира сокрушит сатану под ногами вашими вскоре» (Рим 16:20). Что же касается нашего Главы, то Он всегда торжествовал победу, ибо князь мира сего ничего не имел в Нём (Ин 14:30). Но в нас, его членах, победа эта проявляется лишь отчасти и не будет полной до тех пор, пока мы не совлечёмся плоти, делающей нас немощными, и не исполнимся силою Св. Духа. Когда же воздвигнется Царство Иисуса Христа, Сатана со всей его силой будет низвергнут, согласно словам Иисуса: «Я видел сатану, спадшего с неба, как молнию» (Лк 10:18). Тем самым Он подтверждает рассказ апостолов о результатах их проповеди.

И ещё сказано, что когда князь мира сего охраняет врата своего дома, то всё имение его в безопасности; но когда сильнейший его нападёт на него, он будет сокрушён (Лк 11:21). Поэтому Иисус Христос, по слову апостола, смертью своей победил Сатану, имеющего державу смерти (Евр 2:14), и восторжествовал над всеми его кознями. Отныне они неопасны для Церкви, а в противном случае могли бы разрушить её в один миг. Ибо мы слабы, а дьявол силён в своей грозной ярости. Разве мы сумели бы даже непродолжительное время противостоять его непрестанным нападениям, если бы не поддерживала нас победа нашего Главы?

Так что Бог не позволяет Сатане властвовать над душами своих верных, но оставляет ему лишь злых и неверующих, которых не признаёт овцами своего стада. Ибо сказано, что Сатана беспрепятственно владеет миром до тех пор, пока не будет отброшен Христом. А также сказано, что бог века сего ослепил умы неверующих в Евангелие (2 Кор 4:4), что он действует во всех противящихся (Эф 2:2) и действует вполне законно, ибо злые суть орудия гнева Божьего. Поэтому вполне естественно, что Бог оставляет их в руках того, кто служит его мщению. Наконец, обо всех осуждаемых сказано, что отец их - дьявол (Ин 8:44). И как верующие признаются детьми Божьими, ибо носят его образ, так и нечестивые, носящие образ Сатаны, по праву слывут его детьми (1 Ин 3:8).

 

19. Quemadmodum autem superius1 refutavimus nugatoriam illam de sanctis Angelis philosophiam, quae docet nihil esse quam inspirationes vel monitionesc bonas, quas in mentibus hominum Deus excitat: sic et hoc loco refellendi sunt qui diabolos nihil quam malos affectus aut perturbationes esse nugantur, quae nobis ingeruntur a carne nostra.2 Id autem breviter facere licebit, quia extant non pauca in hanc rem et satis aperta Scripturae testimonia. Primum quum immundi spiritus vocanturd et Angeli apostatae, qui ab origine sua degenerarunte, ipsa nomina satis exprimunt, non motiones aut affectiones mentium, sed magis revera quod dicuntur, mentes vel spiritus sensu et intelligentia praeditos. Similiter ubi filii Dei cum diaboli filiis tam a Christo quam ab Iohanne conferuntur [Iohan. 8. f. 44; 1. Iohan. 3. b. 10]f, nonne inepta esset comparatio si nomen diaboli nihil quam malas inspirationes designaret? Et Iohannes aliquid etiamnum apertius addit, diabolum ab initio peccare [1. Iohan. 3. b. 8]. Similiter quum Michaelem archangelum inducit Iudas pugnantem cum diabolog [Iudae b. 9]: certe 170 angelo bono opponit malum et defectorem. Cui respondet id quod legitur in historia Iob, comparuisse Satanam cum sanctis angelis coram Deo [Iob. 1. b. 6, et 2. a. 1]. Clarissimi autem omnium sunt illi loci qui mentionem poenae faciunt, quam sentire incipiunt a Dei iudicio, et praecipue sensuri sunt in resurrectione. Fili David, cur venisti ante tempus ad torquendum nos [Matth. 8. d. 29]? Item, Ite maledicti in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis eius [Ibidem 25. d. 41]. Item, Si propriis angelis non pepercit: sed catenis detractos proiecit in caliginem ad aeternam damnationem servandos, etc. [2. Pet. 2. a. 4]. Quam ineptae locutiones forent, destinatos aeterno iudicio diabolos, ignem illis esse praeparatuma, iam torqueri ipsos et cruciari a Christi gloria, si nulli essent omnino diaboli? Sed quoniam haec res disputatione non eget apud eos qui verbo Domini fidem habent, apud istos vero inanes speculatores, quibus nihil placet nisi novum, Scripturae testimoniis parum proficitur: videor mihi fecisse quod volui, ut scilicet instructae sint piae mentes adversus eiusmodi deliria, quibus inquieti homines se et alios simpliciores turbant. Fuit autem operaepretium hoc quoque attingere, nequi illo errore impliciti, dum putant nullum se habere hostem, fiant ad resistendum segniores et incautiores.

19. Or comme cy dessus nous avons refuté ceste folle et perverse imagination qu’ont aucuns, de dire que les saincts Anges ne sont sinon bonnes inspirations ou mouvemens que Dieu donne aux hommes: ainsi maintenant nous faut-il reprouver l’erreur de ceux qui resvent que les diables ne sont sinon affections mauvaises, lesquelles nous sont suggerées de nostre chair. Or il sera facile de ce faire, et brievement, pource que nous en avons beaucoup de tesmoignages de l’Escriture evidens et certains. Premierement, quand ils sont nommez Esprits immondes et Anges apostats, qui ont decliné de leur nature premiere (Luc 11:24; 2 Pierre 2:4; Jude 6): ces noms-là expriment assez que ce ne sont pas mouvemens n’affections des cœurs, mais plustost esprits ayans intelligence. Semblablement quand Jesus Christ et sainct Jean comparent les enfans de Dieu avec les enfans du diable: ce seroit une comparaison inepte, si le nom de Diable ne signifioit que des inspirations mauvaises (Jean 8:44; 1 Jean 3:10). Sainct Jean parle encore plus clairement, quand il dit que le diable dés le commencement peche (1 Jean 3:8). Pareillement quand sainct Jude dit que Michel Archange debattoit avec le diable, du corps de Moyse (Jude 9): toutainsi qu’il met d’un costé un bon Ange, ainsi de l’autre il en met un mauvais. A quoy est semblable ce que nous lisons en l’histoire de Job, que Satan comparut devant Dieu avec les Anges saincts (Job 1:6; 2:1). Toutesfois il n’y a rien plus clair que les sentences qui font mention de la peine que les diables commencent desja d’endurer, et qu’ils endureront beaucoup plus au jour de la resurrection: comme sont celles qui s’ensuyvent, Fils de David, pourquoy es tu venu pour nous tormenter devant le temps (Matth. 8:29)? item, Allez, maudits, au feu eternel, qui est appresté au diable et à ses Anges (Matth. 25:41); item, S’il n’a point espargné ses Anges propres, mais les a mis en prison obscure, et les a attachez de chaines, pour les reserver à leur damnation eternelle (2 Pierre 2:4), etc. Ce seroyent des formes de parler trop mal propres, de dire que le jugement de Dieu doit venir sur les diables, que le feu eternel leur est appareillé, qu’ils sont desja en prison, attendans leur sentence derniere, et que Jesus Christ les a tormentez à sa venue, s’il n’y avoit du tout nuls diables. Mais pource que ceste matiere n’a point mestier de longue dispute entre ceux qui adjoustent foy à la parolle de Dieu: au contraire, qu’envers ces fantastiques, ausquels rien ne plaist que nouvelleté, les tesmoignages de l’Escriture ne profitent point beaucoup; il m’est advis que j’ay fait ce que je pretendoye, assavoir d’armer les consciences fideles à l’encontre de ces resveries, desquelles ces esprits vollages troublent et eux et les autres. Toutesfois il estoit mestier d’en toucher quelque chose, afin d’advertir les simples qu’ils ont des ennemis, contre lesquels il leur est mestier de batailler, afin que par leur nonchalance ils ne soyent surprins.

19. The nature of bad angels. They are spiritual essences endued with sense and intelligence.

Having above refuted that nugatory philosophy concerning the holy angels, which teaches that they are nothing but good motions or inspirations which God excites in the minds of men, we must here likewise refute those who foolishly allege that devils are nothing but bad affections or perturbations suggested by our carnal nature. The brief refutation is to be found in passages of Scripture on this subject, passages neither few nor obscure. First, when they are called unclean spirits and apostate angels (Mt. 12:43; Jude, verse 6), who have degenerated from their original, the very terms sufficiently declare that they are not motions or affections of the mind, but truly, as they are called, minds or spirits endued with sense and intellect. In like manner, when the children of God are contrasted by John, and also by our Saviour, with the children of the devil, would not the contrast be absurd if the term devil meant nothing more than evil inspirations? And John adds still more emphatically, that the devil sinneth from the beginning (1 John 3:8). In like manner, when Jude introduces the archangel Michael contending with the devil (Jude, verse 9), he certainly contrasts a wicked and rebellious with a good angel. To this corresponds the account given in the Book of Job, that Satan appeared in the presence of God with the holy angels. But the clearest passages of all are those which make mention of the punishment which, from the Judgment of God, they already begin to feel, and are to feel more especially at the resurrection, “What have we to do with thee, Jesus, thou Son of God? art thou come hither to torment us before the time?” (Mt. 8:29); and again, “Depart, ye cursed, into everlasting fire, prepared for the devil and his angels,” (Mt. 25:41). Again, “If God spared not the angels that sinned, but cast them down to hell, and delivered them into chains of darkness to be reserved unto Judgment,” &c. (2 Pet. 2:4). How absurd the expressions, that devils are doomed to eternal punishment, that fire is prepared for them, that they are even now excruciated and tormented by the glory of Christ, if there were truly no devils at all? But as all discussion on this subject is superfluous for those who give credit to the Word of God, while little is gained by quoting Scripture to those empty speculators whom nothing but novelty can please, I believe I have already done enough for my purpose, which was to put the pious on their guard against the delirious dreams with which restless men harass themselves and the simple. The subject, however, deserved to be touched upon, lest any, by embracing that errors 156should imagine they have no enemy and thereby be more remiss or less cautious in resisting.

19. Evenals we nu boven weerlegd hebben dat wijsgerig gebazel over de heilige engelen, hetwelk leert, dat zij niets anders zijn dan goede inblazingen of bewegingen, welke God in de geest der mensen opwekt, zo moeten ook op deze plaats weerlegd worden zij, die bazelen, dat de duivelen niets anders zijn dan kwade aandoeningen of beroeringen, die door ons vlees in ons gewekt worden. Dit nu zullen wij in 't kort kunnen doen, want er bestaan hiertegen vele en genoegzaam duidelijke getuigenissen der Schrift. In de eerste plaats, wanneer ze onreine geesten genoemd worden en afgevallen engelen, die van hun oorsprong ontaard zijn, dan drukken deze namen voldoende uit, dat de duivelen niet zijn bewegingen of aandoeningen des geestes, maar inderdaad veelmeer wat ze genoemd worden, namelijk geesten met zinnen en verstand begaafd. Evenzo, wanneer de kinderen Gods met de kinderen des duivels zowel door Christus als door Johannes vergeleken worden (Joh. 8:44; 1 Joh.3:10) zou dat dan geen dwaze vergelijking zijn, wanneer de naam duivel niets anders aanduidde dan boze inblazingen? En Johannes voegt er nog iets bij, dat duidelijker is (1 Joh. 3:8) namelijk, dat de duivel zondigt van de beginne. Evenzo, wanneer Judas (Judas 1:9) verhaalt, dat de aartsengel Michaël streed met de duivel, dan stelt hij ongetwijfeld tegenover een goede engel een kwade en afvallige. Daarmee stemt overeen, wat men leest in de geschiedenis van Job (Job Job 1:6; 2:1) dat Satan met de heilige engelen voor God verschenen is. Maar het duidelijkst van alle zijn die plaatsen, die melding maken van de straf, die zij beginnen te gevoelen door het oordeel Gods en voornamelijk voelen zullen bij de opstanding. "Zone Davids, waar om zijt gij gekomen om ons te pijnigen voor de tijd (Matt. 8:29) " Evenzo: "Gaat weg van mij, gij vervloekten, in het eeuwige vuur, hetwelk de duivel en zijn engelen bereid is" (Matt. 25:41) Evenzo: "Indien Hij zijn eigen engelen niet gespaard heeft, maar met ketenen gebonden geworpen heeft in de duisternis om tot het eeuwige oordeel bewaard te worden enz." (2 Petr. 2:4) Welk een dwaze gezegden zouden dat zijn, dat de duivelen bestemd zijn tot het eeuwig oordeel, dat het vuur hun bereid is, dat ze reeds gepijnigd en gekweld worden door Christus' heerlijkheid, wanneer er in 't geheel geen duivelen waren! Maar aangezien deze zaak geen uiteenzetting van node heeft bij hen, die Gods Woord geloof schenken, maar men bij die ijdele bespiegelaars, die in niets behagen scheppen als het niet nieuw is, met getuigenissen der Schrift weinig bereikt, meen ik gedaan te hebben, wat mijn bedoeling was, namelijk dat vrome harten toegerust zijn tegen dergelijke krankzinnigheden, waarmee onrustige mensen zichzelf en anderen, die eenvoudiger zijn, in de war brengen. Het was echter de moeite waard ook dit aan te roeren, opdat niet sommigen, in die dwaling verstrikt, door te menen, dat zij geen vijand hebben, zouden verslappen in het weerstand bieden en onvoorzichtiger zouden worden.

19. Die Teufel sind nicht Gedanken, sondern Wirklichkeit

Nun haben wir oben jene geschwätzige Weltweisheit (nugatoria philosophia) abgewiesen, die von den heiligen Engeln lehrt, das seien bloß gute Eingebungen und Regungen, die Gott im Herzen der Menschen aufkommen ließe. Ebenso müssen wir hier denen entgegentreten, die da schwätzen, die Teufel seien bloß schlechte Empfindungen oder verwirrte Gedanken, die uns unser Fleisch eingebe. Das kann aber in aller Kürze vor sich gehen, da hierzu zahlreiche und völlig deutliche Schriftzeugnisse vorhanden sind. Da werden zunächst die unreinen Geister auch abtrünnige Engel genannt, die „von ihrem Ursprung entartet sind“ (Jud. 6). Diese Namen drücken schon ganz klar aus, daß es sich hier nicht etwa um Regungen und Empfindungen handelt, sondern tatsächlich, wie es ja aus dem Wortlaut hervorgeht, um Geister und Wesen mit Empfindung und Verstand! Ähnlich werden von Christus wie von Johannes die Kinder Gottes mit den Kindern des Teufels verglichen (Joh. 8,44; 1. Joh. 3,10). Das wäre ja offenkundig unangebracht, wenn der Begriff „Teufel“ nur böse Eingebungen bezeichnete! Johannes fügt gar noch deutlicher hinzu, der Teufel sündige von Anfang (1. Joh. 3,8). Und wenn Judas einen Kampf des Erzengels Michael mit dem Teufel erwähnt (Jud. 9), so stellt er doch damit sicherlich dem guten Engel einen bösen und abtrünnigen entgegen. Dem entspricht wieder, was wir im Buch Hiob lesen: nämlich, daß der Satan mit den heiligen Engeln vor Gott erschienen sei (Hiob 1,6; 2,1). Am klarsten sind indessen die Stellen, welche die Strafe erwähnen, welche die Teufel durch Gottes Urteil, anfangsweise schon jetzt, dann aber 91 erst recht einst in der Auferstehung erfahren! „Du Sohn Davids, weshalb kommst du vor der Zeit und quälst uns?“ (Matth. 8,29). „Geht hin, ihr Verfluchten, in das ewige Feuer, das da bereitet ist dem Teufel mit seinen Engeln“ (Matth. 25,41). „Denn Gott hat die Engel, die gesündigt haben, nicht verschont, sondern hat sie mit Ketten der Finsternis zur Hölle verstoßen und übergeben, daß sie zum Gericht behalten werden“ (2. Petr. 2,4). Was wären das für unsinnige Redensarten, die Teufel wären dem ewigen Gericht übergeben, ewiges Feuer sei ihnen bereitet, sie würden bereits jetzt durch Christi Herrlichkeit gequält und gemartert — wenn es gar keine Teufel gäbe! Freilich: diese Dinge bedürfen bei denen, die dem Worte Gottes Glauben schenken, keiner Erörterung, und anderseits wird bei den eitlen Grüblern (speculatores), denen nur das Neue gefällt, mit dem Schriftzeugnis wenig erreicht. Deshalb glaube ich meinen Zweck erreicht und fromme Seelen ausreichend gegen dergleichen Unsinn gesichert zu haben, mit dem ruhlose Leute sich und andere, Einfältigere, in Verwirrung bringen. Trotzdem mußten diese Dinge berührt werden, damit der Mensch sich nicht von dem Irrtum zu der Meinung verführen lasse, er hätte ja gar keinen Feind, und deshalb zum Widerstand träger und sorgloser werde!

19. Ранее (раздел 9) мы опровергли безумные и нечестивые фантазии тех, кто говорит будто святые Ангелы - всего лишь внушения, или порывы, которые Бог посылает людям. Теперь же нам надлежит осудить заблуждения тех, кто считает бесов не более чем дурными страстями, гнездящимися в нашей плоти. Сделать это легко и не потребует много времени, так как Св. Писание содержит на этот счёт множество очевидных и верных свидетельств.

Прежде всего, такие наименования бесов, как нечистые духи и ангелы-отступники, отпавшие от своей первоначальной природы (Мф 12:43; Иуд 6), ясно показывают, что бесы - не душевные движения и не сердечные страсти, но разумные духи. Далее, Иисус Христос и св. Иоанн сравнивают детей Божьих и детей дьявола (1 Ин 3:10). Но такое сравнение было бы невозможно, если бы имя дьявола означало лишь дурные внушения. Св. Иоанн выражается ещё яснее, когда говорит, что дьявол вначале согрешил. Подобно этому и св. Иуда говорит, что Михаил Архангел спорил с дьяволом о Моисеевом теле (Иуд 9), и тем самым противопоставляет доброго Ангела злому. В истории Иова мы читаем, что Сатана предстал перед Богом вместе со святыми Ангелами (Иов 1:6; 2:1). Но яснее всего изречения о каре, которую уже начали нести бесы, но понесут больше в день воскресения: «Что Тебе до нас, Иисус, Сын Божий? Пришёл Ты сюда прежде времени мучить нас?» (Мф 8:29) И ещё: «Идите от Меня, проклятые, в огонь вечный, уготованный дьяволу и ангелам его» (Мф 25:41). И ещё: « ... ибо, если Бог ангелов согрешивших не пощадил, но, связав узами адского мрака, предал блюсти на суд для наказания» (2 Пет 2:4) и др. Если бы никаких бесов не было вовсе, было бы крайне несообразно говорить о грядущем суде Божьем над бесами, об уготованном для них вечном огне, о содержании их под стражей в ожидании приговора, о том, что Иисус Христос пришёл мучить их.

Впрочем, для верующих в Слово Божье этот предмет не нуждается в долгом обсуждении, а для любителей пустых фантазий, прельщающихся лишь новизной, свидетельства Писания бесполезны. Поэтому я считаю, что исполнил то, что входило в мои намерения: вооружить искренне верующих против измышлений, которыми пустобрёхи смущают их и других. Однако этот вопрос необходимо было затронуть для того, чтобы простые люди знали: у них есть враги, против которых надлежит сражаться, дабы не оказаться из-за небрежения добычей Сатаны.

 

20. | Interea ne pigeat in hoc pulcherrimo theatro piam oblectationem capere ex manifestis et obviis Dei operibusb. || Est enim hoc (ut alibi diximus)1 etsi non praecipuum, naturae tamen ordine primum fidei documentum, quaquaversum oculos circunferamusc, omnia quae occurrunt, meminisse Dei esse opera: et simul quem in finem a Deo condita sint, pia cogitatione reputare. Ergo ut vera fide apprehendamus quod de Deo scire refert, historiam creationis mundi operaepretium est in primis tenere, qualiter a Mose breviter expositad, et a sanctis deinde viris, Basilio2 praesertim et Ambrosio3, copiosius illustrata est. Ex ea discemus, Deum verbi ac Spiritus sui potentia ex nihilo creasse caelum et terram: hinc omne genus animalia resque inanimatas produxisse, mirabili serie distinxisse innumeram 171 rerum varietatem, suam unicuique generi naturam indidisse, assignasse officia, loca attribuisse et stationes: et, quum omnia sint corruptioni obnoxia, providisse tamen ut singulae species ad diem extremum salvae conserventur. Proinde alias fovere arcanis modis, et novum subinde vigorem illis quasi instillare: aliis vim propagandi contulisse, ne suo interitu prorsus intereant. Itaque caelum et terram quam fieri potuit absolutissima rerum omnium copia, varietate, pulchritudine, non secus atque amplam ac splendidam domum, exquisitissima simul et copiosissima supellectile instructam ac refertam, mirabiliter exornasse. Demum hominem formando, eumque tam specioso decore, totque ac tantis dotibus insigniendo, praeclarissimum in eo suorum operum specimen edidisse. Verum quoniam mundi creationem enarrare mihi non est propositum, satis sit haec paucula iteruma in transitub attigisse. Melius enim est, ut iam monui lectores ex Mose et aliis qui mundi historiam fideliter ac diligenter memoriae commendarunt, pleniorem huius loci intelligentiam petere.

20. Cependant ne soyons pas si desdaigneux, de nous fascher de prendre plaisir aux œuvres de Dieu qui se presentent devant noz yeux en ce beau et excellent theatre du monde. Car, comme nous avons dit au commencement de ce livre, ceste est la premiere instruction de nostre foy, selon l’ordre de nature, combien que ce ne soit point la principale, de recognoistre que toutes les choses que nous voyons sont œuvres de Dieu, et de reputer avec reverence et crainte à quelle fin il les a creées. Pourtant afin que nous apprehendions par vraye foy ce qui est expedient de cognoistre de Dieu, il nous est besoin de savoir l’histoire de la creation du monde, selon qu’elle a esté brievement exposée par Moyse (Gen. 1, 2): et puis plus amplement traitée par les saincts docteurs de l’Eglise, principalement par Basile et Ambroise: de là nous apprendrons que Dieu par la vertu de sa Parole et de son Esprit a creé de rien le ciel et la terre, et que d’iceux il a produit tout genre tant d’animaux que de creatures sans ame: et qu’il a distingué par un ordre admirable ceste varieté infinie des choses que nous voyons: qu’il a assigné à chacune espece sa nature, qu’il leur a ordonné leurs offices, qu’il leur a determiné leurs places et demeures. Et comme ainsi soit qu’elle soyent toutes sujettes à corruption, neantmoins qu’il a mis ordre par sa providence qu’elles s’entretiennent jusques au dernier jour: pour ce faire qu’il en conserve d’aucunes par façons secrettes et à nous cachées, leur donnant d’heure en heure nouvelle vigueur: aux autres il a donné la vertu de se multiplier par generation, afin que quand les unes meurent, les autres reviennent au lieu. Et ainsi, qu’il a orné ciel et la terre d’une parfaite abondance, varieté et beauté de toutes choses, tout ainsi qu’un grand palais et magnifique, bien et richement meublé de tout ce qui luy faudroit. Finalement, qu’en creant l’homme il a fait un chef d’œuvre d’une plus excellente perfection que tout le reste, à cause des graces qu’il luy a données. Mais d’autant que mon intention n’est pas de raconter icy au long la creation du monde, et que desja j’en ay entamé quelque propos, il suffira d’en avoir touché cela comme en passant Car il vaut mieux, comme j’ay desja dit, que celuy qui en voudra estre instruit lise Moyse et les autres qui ont deduit cest argument comme il failoit. Je renvoye done là les lecteurs.

20. The latter part of the chapter briefly embracing the history of creation, and showing what it is of importance for us to know concerning God.

Meanwhile, being placed in this most beautiful theatre, let us not decline to take a pious delight in the clear and manifest works of God. For, as we have elsewhere observed, though not the chief, it is, in point of order, the first evidence of faith, to remember to which side soever we turn, that all which meets the eye is the work of God, and at the same time to meditate with pious care on the end which God had in view in creating it. Wherefore, in order that we may apprehend with true faith what it is necessary to know concerning God, it is of importance to attend to the history of the creation, as briefly recorded by Moses and afterwards more copiously illustrated by pious writers, more especially by Basil and Ambrose. From this history we learn that God, by the power of his Word and his Spirit, created the heavens and the earth out of nothing; that thereafter he produced things inanimate and animate of every kind, arranging an innumerable variety of objects in admirable order, giving each kind its proper nature, office, place, and station; at the same time, as all things were liable to corruption, providing for the perpetuation of each single species, cherishing some by secret methods, and, as it were, from time to time instilling new vigour into them, and bestowing on others a power of continuing their race, so preventing it from perishing at their own death. Heaven and earth being thus most richly adorned, and copiously supplied with all things, like a large and splendid mansion gorgeously constructed and exquisitely furnished, at length man was made—man, by the beauty of his person and his many noble endowments, the most glorious specimen of the works of God. But, as I have no intention to give the history of creation in detail, it is sufficient to have again thus briefly touched on it in passing. I have already reminded my reader, that the best course for him is to derive his knowledge of the subject from Moses and others who have carefully and faithfully transmitted an account of the creation.

20. Intussen moge het ons niet verdrieten op dit zeer schone schouwtoneel vermaak te scheppen in de duidelijke en voor de hand liggende werken Gods. Want dit is (zoals wij elders gezegd hebben) zij het al niet het voornaamste, dan toch in orde het eerste bewijs des geloofs, te bedenken, dat, waarheen wij de ogen ook wenden, alles wat ze ontmoeten Gods werk is, en tevens in vrome overdenking na te gaan met welk doel het door God geschapen is. Om dus met waar geloof aan te grijpen wat men aangaande God behoort te weten, is het de moeite waard vooral de scheppingsgeschiedenis voor ogen te houden, zoals die door Mozes in 't kort uiteengezet en daarna door heilige mannen, in het bijzonder Basilius en Ambrosius, breedvoeriger verklaard is. Daaruit zullen wij leren, dat God door de kracht zijns Woords en zijns Geestes de hemel en de aarde uit niets geschapen heeft; dat Hij daaruit alle soort van bezielde en onbezielde wezens heeft voortgebracht, in wonderbare volgorde een talloze verscheidenheid van dingen onderscheiden, aan iedere soort zijn eigen natuur geschonken, zijn eigen plicht aangewezen, en zijn plaats en post toegekend heeft; en hoewel alles aan de verderfelijkheid onderworpen is, toch gezorgd heeft, dat iedere soort tot de jongste dag ongeschonden bewaard wordt. Dat Hij daarom sommige soorten op verborgen wijze koestert, en hun nu en dan nieuwe kracht als het ware indruppelt; aan andere het vermogen geschonken heeft om voort te telen, opdat ze niet door hun ondergang geheel en al zouden omkomen. En dat Hij zo de hemel en de aarde met een allervolkomenste overvloed en met verscheidenheid en schoonheid van alle dingen, evenals een ruim en schitterend huis, dat met het meest uitgezochte en overvloedige huisraad ingericht en gevuld is, op wonderlijke wijze getooid heeft. En dat Hij eindelijk door de mens te formeren en hem met zo schitterend sieraad en zoveel zo grote gaven uit te dossen, in hem de voortreffelijkste proeve van zijn werken gegeven heeft. Maar aangezien het mijn bedoeling niet is de schepping der wereld te verhalen, moge het voldoende zijn, dat ik deze weinige dingen wederom in het voorbijgaan aangeroerd heb. Want het is beter, zoals ik reeds opmerkte, dat de lezers uit Mozes en anderen, die de geschiedenis der wereld getrouw en naarstig geboekstaafd hebben, een voller inzicht in deze zaak zoeken te verkrijgen.

20. Größe und Reichtum der Schöpfung

Unterdessen aber wollen wir doch nicht versäumen, in diesem herrlichen Schauhause (theatrum) aus Gottes offenbaren und uns entgegentretenden Werken fromme Erquickung zu schöpfen! Denn es ist, wie wir schon sagten, zwar nicht der höchste, aber doch nach der Ordnung der Natur der erste Erweis des Glaubens, wenn wir, wohin wir auch die Augen lenken, alles, was uns begegnet, als Gottes Werk ansehen und zugleich mit frommer Erwägung überlegen, zu welchem Zweck es Gott geschaffen habe. Um also mit rechtem Glauben zu erfassen, was wir von Gott wissen sollen, müssen wir vor allem die Geschichte von der Schöpfung der Welt festhalten, wie sie uns Mose kurz berichtet und wie sie dann fromme Männer wie besonders Basilius und Ambrosius genauer beleuchtet haben. Daraus lernen wir dann, daß Gott mit der Kraft seines Wortes und seines Geistes Himmel und Erde aus nichts geschaffen, danach allerlei Tiere und auch leblose Wesen hervorgebracht, die unendliche Vielgestaltigkeit der Dinge in wundersamer Ordnung unterschieden, jedem Geschlecht sein Wesen eingesenkt, seinen Dienst zugewiesen und seinen Ort und seine Wohnstatt geschenkt hat, und daß er, da alles der Verderbnis (corruptio) unterworfen ist, doch Vorsorge getroffen hat, damit alle Arten bis zum Jüngsten Tage unversehrt bleiben! So erhält er — hören wir weiter — die eine Art auf geheimnisvolle Weise und läßt zu Zeiten neue Lebenskraft gewissermaßen in sie überströmen, und anderen hat er wieder die Kraft der Fortpflanzung gegeben, damit mit dem Ende des einzelnen nicht die Gattung aussterbe! Deshalb hat er Himmel und Erde mit der denkbar größten Fülle, Verschiedenheit und Schönheit aller Dinge ausgestattet und wie ein weites und herrliches Haus, mit erlesenstem und wundersamstem Gerät versehen und ausgerüstet, herrlich geschmückt. Schließlich hat er — so lernen wir — den Menschen gebildet, ihn mit so köstlicher Zier, so vielen und so herrlichen Gaben ausgezeichnet und aus ihm auf solche Weise das Meisterstück unter seinen Werken gemacht! Aber ich habe hier nicht vor, die Schöpfung der Welt zu erzählen, und so mag es genügen, dies wenige im Vorbeigehen erwähnt zu haben. Besser ist es, wie ich schon hervorhob, wenn die Leser sich aus Mose und den anderen, welche die Weltschöpfung getreulich und eingehend überliefert haben, eine genauere Kenntnis zu verschaffen suchen.

20. Но не будем пренебрежительно относиться и к тому наслаждению, которое доставляет нам зрелище прекрасного и удивительного театра мира. Ибо, как уже было сказано в начале этой книги, создания мира служат нам первым по порядку, хотя и не главным, наставлением в вере. Из порядка природы мы узнаём, что всё видимое нами сущее сотворено Богом, и должны с благоговением и страхом размышлять о цели творения.

Но для того, чтобы с помощью истинной веры обрести необходимое знание о Боге, нам необходимо знать историю сотворения мира в кратком изложении Моисея (Быт 1) и в более полной трактовке позднейших святых учителей Церкви, прежде всего Василия и Амвросия (Василий Великий. Беседа IX на Шестоднев (MPG, XXIX, 3 р.); Амвросий. Шестоднев (MPL, XIV, 133 р.)).

От них мы узнаём, что Бог силою своего Слова и Духа сотворил из ничего небо и землю, произвёл всякого рода животных и бездушные твари, дивным образом упорядочил бесконечное разнообразие видимых существ, определил каждому виду его природу, образ жизни и место обитания. И хотя все они тленны, Бог своим провидением сохраняет их всех вплоть до Судного дня. Одних Он хранит таинственным, сокрытым от нас образом, время от времени возобновляя их силы, другим даёт способность к размножению через рождение, чтобы на смену умершим приходило новое поколение. Бог украсил небо и землю совершенным изобилием, разнообразием и красотой всевозможных творений, словно большой, великолепный, богато обставленный дворец. И наконец, сотворив человека, Бог создал шедевр, превосходящий совершенством всех прочих тварей благодаря щедрым Божьим дарам и милостям.

Но в мои намерения не входит подробный рассказ о сотворении мира. Поэтому достаточно было бегло коснуться этого предмета. А для тех, кто хочет получить в нём полное наставление, лучше обратиться, как я уже говорил, к повествованиям Моисея и других, трактовавших этот вопрос надлежащим образом. К ним я и отсылаю читателя.

 

21. | Quorsum vero tendere, et quem in scopum referri debeat operum Dei consideratio, pluribus disputare nihil attinetc: || quum et alibi magnad ex parte fuerite expedita haec quaestio1, et quantum praesentis instituti interest, paucis verbis absolvi queat. Sane si pro dignitate explicare libeat quam inaestimabilis Dei sapientia, potentia, iustitia, bonitas in mundi compositione reluceat, nullus orationis splendor, nullus ornatus tantae rei magnitudini par erit. Nec dubium quin velit nos Dominus in hac sancta meditatione continenter occupari: ut dum illas immensas sapientiae, iustitiae, bonitatis, potentiae suae divitias in omnibus creaturis, velut in speculis contemplamur, non tantum eas fugiente oculo percurramus, et evanido (ut sic loquar) intuitu: sed in ea cogitatione diu immoremur: eam serio ac fideliter animis revolvamus, memoriaque identidem repetamus. Verum quia nunc in didactico versamur generef, ab iis supersedere nos convenit quae longas declamationes requirunt. Ergo ut compendio studeam, tunc sciant lectores seg vera fide apprehendisse quid sit Deum caeli et terrae esse creatorem, si illam primum universalem regulam sequanturh, ut 172 quas in suis creaturis Deus exhibet conspicuas virtutes, non ingrata vel incogitantia vel oblivione transeanta: deinde sic ad seb applicare discantc quod penituse afficiantur in suis cordibusf. Prioris exemplum est, dum reputamus quanti fuerit artificis, hanc stellarum multitudinem quae in caelo est, tam disposita serie ordinare et aptare ut nihil excogitari possit aspectu speciosius: alias ita inserere et affigere suis stationibus ut moveri nequeant: aliis liberiorem cursum concedere, sed ita ut errando non ultra spatium vagentur: omnium motum ita temperare, ut dies et noctes, menses, annos et anni tempora metiatur: et hanc quoque, quam quotidie cernimus, inaequalitatem dierum ad tale temperamentum redigere ut nihil confusionis habeat. Sic quoqueg dum potentiam observamus, in sustinenda tanta mole, in tam celeri caelestis machinae volutatione gubernandah, et similibus. Haec enim paucula exempla satis declarant quid sit Dei virtutes in mundi creatione recognoscere. Alioqui si totam rem, ut dixi, oratione persequi libeat, nullus erit modus; quando tot sunt divinae potentiae miracula, tot insignia bonitatis, tot sapientiae documenta, quot sunt in mundo rerum species, imo quot sunt res vel magnae vel exiguae.

21. Or il n’est ja besoin de deduire icy plus au long, à quelle fin doit tendre la consideration des œuvres de Dieu, et à quel but il la faut dresser, veu que ceste question desja pour la plus part a esté decidée, et qu’elle se peut en peu de parolles despescher, entant qu’il est de besoin pour le passage que nous traitons à present. Il est bien vray que si quelcun vouloit expliquer combien est inestimable la sagesse, puissance, justice et bonté de Dieu, laquelle reluit en la creation du monde, il n’y auroit langue humaine qui fust suffisante à exprimer une telle excellence, voire seulement pour la centieme partie. Et n’y a nulle doute que Dieu ne nous vueille occuper continuellement en ceste saincte meditation: assavoir que quand nous contemplons les richesses infinies de sa justice, sagesse, bonté etpuissance en toutes ses creatures, comme en des miroirs, non seulement nous les regardions legerement, pour en perdre incontinent la memoire, mais plustost nous arrestions longuement à y penser et ruminer à bon escient, et en ayons continuelle souvenance: Mais d’autant que ce livre est fait pour enseigner en bref, je n’entreray point en propos qui requiere longue deduction. Pourtant afin d’avoir un bref sommaire, sachons que lors nous aurons entendu que signifie ce tiltre de Dieu, quand il est nommé Createur du ciel et de la terre, si premierement nous suyvons ceste reigle universelle, de ne point passer à la legiere par oubly ou nonchalance, les vertus de Dieu qui nous apparoissent en ses creatures: secondement, si nous appliquons à nous la consideration de ses œuvres, afin d’en estre touchez et esmeus au vif en noz cœurs. Je declaireray le premier poinct par exemples. Nous recognoissons les vertus de Dieu en ses creatures, quand nous reputons combien il a esté grand ouvrier et excellent quand il a situé et disposé au ciel une telle multitude d’estoilles qu’on ne sauroit souhaiter chose plus delectable à voir: qu’il a assigné à d’aucunes, comme aux estoilles du firmament, leurs demeures arrestées, en sorte qu’elles ne se peuvent bouger d’un certain lieu: aux autres, comme aux planettes, qu’il leur a permis d’aller ça et là, neantmoins en sorte qu’en vagant elles n’outrepassent point leurs limites: qu’il a tellement distribué le mouvement et le cours d’une chacune, qu’elles mesurent les temps pour diviser le jour et la nuict, les ans et leurs saisons: mesme que ceste inequalité des jours que nous voyons, il l’a si bien rengée en bon ordre, qu’elle ne peut engendrer confusion. Semblablement, quand nous considerons sa puissance qu’il demontre en soustenant une si grosse masse qu’est celle du monde universel, et en faisant tourner le ciel si legierement, qu’il acheve son cours en vingtquatre heures, et autres choses semblables. Ces exemples declairent assez que c’est de recognoistre les vertus de Dieu en la creation du monde. Car si nous voulions traiter cest argument selon qu’il merite, il n’y auroit nulle fin, comme j’ay desja dit. Car autant qu’il y a d’especes de creatures au monde, ou plustost autant qu’il y a de choses grandes ou petites, autant y a-il de miracles de sa puissance, d’approbations de sa bonté, et enseignemens de sa sagesse.

21. The special object of this knowledge is to prevent us, through ingratitude or thoughtlessness, from overlooking the perfections of God. Example of this primary knowledge.

It is unnecessary to dwell at length on the end that should be aimed at in considering the works of God. The subject has been in a great measure explained elsewhere, and in so far as required by our present work, may now be disposed of in a few words. Undoubtedly were one to attempt to speak in due terms of the inestimable wisdom, power, justice, and goodness of God, in the formation of the world, no grace or splendour of diction could equal the greatness of the subject. Still there can be no doubt that the Lord would have us constantly occupied with such holy meditation, in order that, while we contemplate the immense treasures of wisdom and goodness exhibited in the creatures as in so many mirrors, we may not only run our eye over them with a hasty, and, as it were, evanescent glance, but dwell long upon them, seriously and faithfully turn them in our minds, and every now and then bring them to recollection. 157But as the present work is of a didactic nature, we cannot fittingly enter on topics which require lengthened discourse. Therefore, in order to be compendious, let the reader understand that he has a genuine apprehension of the character of God as the Creator of the world; first, if he attends to the general rule, never thoughtlessly or obliviously to overlook the glorious perfections which God displays in his creatures; and, secondly, if he makes a self application of what he sees, so as to fix it deeply on his heart. The former is exemplified when we consider how great the Architect must be who framed and ordered the multitude of the starry host so admirably, that it is impossible to imagine a more glorious sight, so stationing some, and fixing them to particular spots that they cannot move; giving a freer course to others yet setting limits to their wanderings; so tempering the movement of the whole as to measure out day and night, months, years, and seasons, and at the same time so regulating the inequality of days as to prevent every thing like confusion. The former course is, moreover, exemplified when we attend to his power in sustaining the vast mass, and guiding the swift revolutions of the heavenly bodies, &c. These few examples sufficiently explain what is meant by recognising the divine perfections in the creation of the world. Were we to attempt to go over the whole subject we should never come to a conclusion, there being as many miracles of divine power, as many striking evidences of wisdom and goodness, as there are classes of objects, nay, as there are individual objects, great or small, throughout the universe.

21. Het is echter niet nodig met meer woorden uiteen te zetten, waartoe de beschouwing, van Gods werken moet dienen en op welk doel zij zich moet richten, daar deze kwestie ook elders grotendeels behandeld is en zij, voorzover zij van belang is voor ons tegenwoordige plan, met weinig woorden kan afgedaan worden. Zeker indien men naar waardigheid zou willen verklaren, welk een onschatbare wijsheid, macht, rechtvaardigheid en goedheid Gods in de saamstelling der wereld uitblinkt, dan zou geen schittering of opsiering van woorden in staat zijn een zo grote zaak uit te beelden. En ongetwijfeld wil de Here, dat wij ons met deze heilige overdenking voortdurend bezighouden, opdat wij, terwijl we die onmetelijke rijkdommen van wijsheid, rechtvaardigheid, goedheid en macht in alle schepselen als in een spiegel aanschouwen, ze niet slechts met een vluchtig oog doorlopen en met een ras verdwijnende blik om zo maar eens te zeggen ; maar bij die overdenking lang verwijlen, haar ernstig en trouw in de geest overwegen en telkens in de herinnering herhalen. Maar daar wij nu vertoeven op het terrein van onderwijzing, past het ons af te zien van wat lange redevoeringen zou vereisen. Dus om mijn best te doen het in 't kort te zeggen: de lezers mogen weten, dat zij dan met waar geloof begrepen hebben, wat het betekent, dat God de Schepper is van hemel en aarde, wanneer zij eerst die algemene regel volgen, dat ze de deugden, die God in zijn schepselen duidelijk aan de dag legt, niet met ondankbare onachtzaamheid of vergetelheid voorbijgaan; en vervolgens ze zo in zich leren op nemen, dat ze in hun harten geheel en al er door geroerd worden. Van het eerste is dit een voorbeeld: wanneer we nagaan, hoe groot de kunstenaar geweest moet zijn, die zulk een groot getal sterren, dat aan de hemel staat, in een zo welingerichte orde gesteld en geschikt heeft, dat niets uitgedacht kan worden, dat heerlijker is om te aanschouwen; die sommige zo ingevoegd en op hun plaats gehecht heeft, dat ze zich niet kunnen bewegen, maar aan andere een vrijere loop heeft toegestaan, maar zo, dat ze niet buiten hun gestelde ruimte dwalen; die aller beweging zo geregeld heeft, dat ze dagen en nachten, maanden, jaren en jaargetijden afmeten; en ook deze ongelijkheid van dagen, die wij dagelijks zien, onder zulk een regeling gebracht heeft, dat er geen verwarring ontstaat. Zo ook, wanneer we zijn macht waarnemen, in het onderhouden van zulk een geweldig werk, in het besturen van de zo snelle wenteling van dat hemelse raderwerk, en dergelijke dingen meer. Want dit weinigje voorbeelden toont voldoende aan, wat het is Gods deugden in de schepping der wereld te herkennen. Anders zou, wanneer we, zoals ik zeide, de gehele zaak in woorden zouden willen behandelen, er geen einde zijn. Immers zóvele zijn de wonderen van Gods macht, zóvele de tekenen zijner goedheid, zóvele de bewijzen zijner wijsheid, als er in de wereld soorten van dingen zijn, ja als er dingen zijn, groot of klein.

21. Wie sollen wir Gottes Werke betrachten?

Auch der Zweck und der wesentliche Gesichtspunkt für eine Betrachtung der Werke Gottes bedarf keiner eingehenden Erörterung. Denn es war ja an anderer Stelle bereits ausführlicher davon die Rede, und im Zusammenhang der jetzigen Erwägung sind nur wenige Worte erforderlich. Wahrlich, wollte man würdig darstellen, wie Gottes unaussprechliche Weisheit, Macht, Gerechtigkeit und Güte am Gebäu der Welt sichtbar wird, so würde kein Glanz der Rede, keine Zier der Darlegung 92 der Größe der Sache entsprechen. Unzweifelhaft hat der Herr gewollt, daß wir in solch heiliger Erwägung immerzu verharren. Und deshalb sollen wir jenen unermeßlichen Reichtum seiner Weisheit, Gerechtigkeit, Güte und Macht, wie wir sie in aller Kreatur gleichwie in einem Spiegel betrachten, nicht etwa bloß mit flüchtigem Blick und sozusagen mit leerer Anschauung durcheilen, sondern wir sollen bei solcher Erkenntnis lange verweilen, sie ernstlich und getreulich im Herzen bewegen und uns je und je ihrer erinnern. Aber wir sind jetzt in lehrhafter Arbeit begriffen, und da müssen wir übergehen, was eigentlich eine weitläufige Rede erforderte. Ich will mich kurz fassen: der Leser wird dann gewißlich in rechtem Glauben erkennen, was es eigentlich heißt, daß Gott der Schöpfer Himmels und der Erde ist, wenn er erstens der allgemeingültigen Regel folgt, an der Macht und Güte, die Gott in seiner Kreatur offenbar werden läßt, nicht mit undankbarer Gedankenlosigkeit und Vergeßlichkeit vorbeizugehen, und wenn er zweitens diese Erkenntnis so auf sich anzuwenden weiß, daß sie ihn im Innersten ergreift! Folgen wir der ersten Regel, so werden wir z. B. überlegen, welch ein Künstler es doch sein mußte, der die Unzahl der Sterne am Himmel so wohl geordnet und gefügt hat, daß kein erhabeneres Schauspiel erdacht werden kann, der die einen an ihrem Ort fest und unbeweglich bleiben läßt, anderen einen freieren Lauf verstattet hat, doch immer so, daß sie nicht von ihrer Bahn abirren können, — der die Bewegungen aller Gestirne so lenkt, daß Tage und Nächte, Monate, Jahre und Jahreszeiten daran gemessen werden, und der auch wiederum die Ungleichheit der Tage derart geregelt hat, daß keinerlei Verwirrung daraus entsteht. Ein weiteres Beispiel für jene erste Regel ist auch dies, daß wir auf seine Macht unser Gemerk richten, mit der er solche Last trägt und diese geschwinde Bewegung des Himmelsgebäudes lenkt — und dergleichen Beispiele mehr. Diese ganz wenigen Andeutungen zeigen deutlich, was es heißt, Gottes Kraft in der Schöpfung der Welt zu erkennen. Wollten wir übrigens, wie gesagt, das Ganze darstellen, so würde kein Aufhören sein. Denn es gibt so viele Wunder göttlicher Macht, so viele Zeichen seiner Güte, so viele Beweise seiner Weisheit, wie es in der Welt Gattungen unter den Geschöpfen, ja einzelne Dinge gibt, große wie kleine.

21. Нет нужды долго рассуждать здесь о том, какова цель рассмотрения дел Божьих. Этот вопрос большей частью уже решён, и достаточно будет сказать о нём в немногих словах лишь постольку, поскольку этого требует предмет нашего обсуждения в настоящий момент. Не подлежит сомнению, что если кто-то пожелает выразить всё великолепие божественной мудрости, силы, праведности и благости, видимое в тварном мире, то никаких человеческих слов не хватит даже на то, чтобы описать хотя бы сотую долю этого совершенства. Нет сомнения также и в том, что Бог желает, чтобы мы непрестанно предавались этому святому размышлению. Он хочет, чтобы мы, созерцая в творениях, словно в зеркале, бесконечные богатства его праведности, мудрости, благости и могущества, не просто бросали на них мимолётный взгляд и тут же о них забывали, но прилежно размышляли над ними и непрестанно держали в памяти. Но поскольку эта книга имеет целью краткое наставление, я не буду углубляться в эту тему, требующую долгого обсуждения. Поэтому ограничусь кратким подведением итогов.

Итак, мы познаём истинный смысл именования Бога Творцом неба и земли при следующих условиях. Во-первых, мы должны принять за общее правило не оставлять без внимания - по легкомыслию, забывчивости или небрежности - явленные в творениях божественные добродетели. Во-вторых, к созерцанию Божьих творений надлежит относиться как к глубоко личному делу, которое должно волновать нас до глубины души.

Поясню первое условие на примерах. Мы узнаём божественные добродетели в тварных созданиях, размышляя над тем, насколько велик и совершенен Бог как Творец. Это Он поместил на небе множество светил, являющих самое великолепное зрелище, которое только можно вообразить. Одним светилам - звёздам небесной тверди - Он предписал оставаться в покое, так что они не могут сдвинуться с определённого места; другим - планетам - позволил двигаться в различных направлениях, но и в этом движении они никогда не выходят за определённые им ограничения. При этом Бог таким образом устроил движение и вращение светил, что они отмеряют время, разделяя день и ночь, годы и времена года. Даже само неравенство дней, которое мы ежедневно наблюдаем, упорядочено так, что не может породить никакой путаницы. Доказательство божественного всемогущества мы видим и в том, с какой лёгкостью Бог поддерживает огромную массу мира, приводит в движение небосвод, так что он совершает обращение всего за двадцать четыре часа, а также в других подобных примерах.

Все они свидетельствуют о том, что порядок сотворения мира позволяет познать Божье могущество. И если бы мы пожелали рассмотреть этот вопрос так, как он того заслуживает, то, как я уже говорил, этому рассмотрению не было бы конца. Ибо сколько существует в мире видов творений, великих и малых, столько же существует чудесных проявлений божественной силы, подтверждений божественной благости и знаков божественной мудрости.

 

22. Restat altera pars quae ad fidem propius accediti: ut dum animadvertimus in bonum ac salutem nostram Deum omnia destinasse, simul in nobis ipsis, et tantis quae in nos contulit bonis, sentimusk ipsius potentiam et gratiam: inde nos ad ipsius fiduciam, invocationem, laudem, amorem excitemus. Porro omnia se hominis causa condere, ipso creandi ordine demonstravit ipse Dominus, ut paulo ante admonuil 1. Non enim abs re est quod mundi fabricam in sex dies distribuit:m quum nihilo difficilius esset, uno momento totum opus simul omnibus numeris complere, quam eiusmodi progressione sensim ad complementum pervenire. Verum in eo suam erga nos providentiam paternamque sollicitudinem commendare voluit, quod antequam hominem fingeret, quicquid utile illi ac salutare 173 providebat fore, id totum praeparavit. Quantae nunc ingratitudinis foret, dubitare an huic optimo Patri curae simus, quem videmus de nobis, priusquam nasceremur, fuisse sollicitum? Quam impium esset diffidentia trepidare, ne aliquando nos in necessitate destituat eius benignitas, quam videmus nondum natis cum summa bonorum omnium affluentia fuisse expositam? Adhaec audimus ex Mose, nobis eius liberalitatea subiectum quicquid omnino rerum est in toto orbe [Gen. 1. d. 28, et 9. a. 2]. Certum est, non ideo fecisse quo nos luderet inani titulo donationis. Ergo nihil unquam nobis defuturum est quoad salutis nostrae referet. Denique ut semel finiam, quoties Deum nominamus caeli et terrae creatorem, simul in mentem nobis veniat, eorum omnium quae condidit, dispensationem in manu ac potestate ipsius esse, nos vero esse ipsius filios, quos alendos et educandos in suam fidem eustodiamque receperit: ut bonorum omnium summam ab eo uno expectemus, ac certo speremus illum nunquam passurum nos rebus ad salutem necessariis indigere, neb aliunde spes nostra pendeat: ut quicquid desideramus, ad eum vota nostra respiciant: cuiuscunque rei fructum percipimus, eius esse beneficium agnoscamus, et cum gratiarum actione profiteamur: ut tanta bonitatis ac beneficentiaec suavitate illecti, ipsum toto pectore amare et colere studeamus.

22. Le second poinct qui appartient plus proprement à la foy, est de comprendre que Dieu a ordonné toutes choses à nostre profit et salut: et mesme de contempler sa puissance et sa grace en nousmesmes et aux benefices qu’il nous a fait, à fin de nous inciter par cela à nous fier en luy, à l’invoquer, à le louer et aimer. Or qu’il ait creé toutes choses pour l’homme, il l’a demonstré en l’ordre qu’il a tenu, comme j’en ay adverti n’agueres. Car ce n’est point sans cause qu’il a divisé la creation du monde en six jours (Gen. 1:31): comme ainsi soit qu’il peust aussi facilement parfaire le tout en une minute de temps, que d’y proceder ainsi petit à petit. Mais en cela il nous a voulu monstrer sa providence, et le soin paternel qu’il a de nous, que devant qu’avoir creé l’homme, il luy a appresté tout ce qu’il prevoyoit luy devoir estre utile et salutaire. Or quelle ingratitude seroit-ce maintenant de douter si un si bon Pere a le soing de nous, quand nous voyons qu’il a pensé de nous pourvoir, mesme devant que nous fussions naiz? Quelle meschanceté seroit-ce de trembler de deffiance, en craignant que sa largesse ne nous defaille en la necessité, quand nous voyons qu’elle a esté espandue sur nous si abondamment devant que nous fussions? Davantage, nous oyons de la bouche de Moyse, que toutes creatures du monde nous sont assubjetties par la bonté d’iceluy (Gen. 1:28; 9:2). Il est certain qu’il n’a point fait cela pour se moquer de nous par un tiltre frivole de donation, laquelle soit nulle. Il ne faut donc craindre que rien nous defaille, entant qu’il sera expedient pour nostre salut. Finalement, pour faire brieve conclusion, toutesfois et quantes que nous appellons Dieu, Createur du ciel et de la terre, qu’il nous vienne aussi en pensée, qu’il est en sa main et en sa puissance de disposer de toutes les choses qu’il a fait, et que nous sommes ses enfans, lesquels il a prins en sa charge pour nourrir et gouverner: tellement que nous attendions tout bien de luy, et que nous esperions pour certain que jamais il ne permettra que nous ayons faute des choses qui nous sont necessaires à salut, et que nostre esperance ne depende point d’ailleurs: et quelque chose que nous desirions, que nous la demandions de luy: et quelques biens aussi que nous ayons, que nous luy en facions recognoissance avec action de graces; qu’estans incitez par une si grande liberalité qu’il nous monstre, nous soyons induits à l’aimer et honorer de tout nostre cœur.

22. Another object of this knowledge—viz. that perceiving how these things were created for our use, we may be excited to trust in God, pray to him, and love him.

The other course which has a closer relation to faith remains to be considered—viz. that while we observe how God has destined all things for our good and salvation, we at the same time feel his power and grace, both in ourselves and in the great blessings which he has bestowed upon us; thence stirring up ourselves to confidence in him, to invocation, praise, and love. Moreover, as I lately observed, the Lord himself, by the very order of creation, has demonstrated that he created all things for the sake of man. Nor is it unimportant to observe, that he divided the formation of the world into six days, though it had been in no respect more difficult to complete the whole work, in all its parts, in one moment than by a gradual progression. But he was pleased to display his providence and paternal care towards us in this, that before he formed man, he provided whatever he foresaw would be useful and salutary to him. How ungrateful, then, were it to doubt whether we are cared for by this most excellent Parent, who we see cared for us even before we were born! How impious were it to tremble in distrust, lest we should one day be abandoned in our necessity by that kindness which, antecedent to our existence, displayed itself in a complete supply of all good things! Moreover, Moses tells us that everything which the world contains is liberally placed at our disposal. This God certainly did not that he might delude us with an empty form of donation.158Nothing, therefore, which concerns our safety will ever be wanting. To conclude, in one word; as often as we call God the Creator of heaven and earth, let us remember that the distribution of all the things which he created are in his hand and power, but that we are his sons, whom he has undertaken to nourish and bring up in allegiance to him, that we may expect the substance of all good from him alone, and have full hope that he will never suffer us to be in want of things necessary to salvation, so as to leave us dependent on some other source; that in everything we desire we may address our prayers to him, and, in every benefit we receive, acknowledge his hand, and give him thanks; that thus allured by his great goodness and beneficence, we may study with our whole heart to love and serve him.

22. Nu blijft nog over het andere deel, dat dichter komt bij het geloof, namelijk, wanneer wij bemerken, dat God alles bestemd heeft ten onzen goede en tot ons heil, en wanneer wij tegelijk in ons zelf en in de zo grote goederen, die Hij voor ons bestemd heeft, zijn macht en genade gevoelen, dat wij dan daarom onszelf opwekken om op Hem te vertrouwen, Hem aan te roepen, te loven en te beminnen. Verder, dat de Here alles schept ter wille van de mens, heeft Hij door de orde der schepping zelve aangetoond, zoals ik een weinig te voren opgemerkt heb. Want het is niet zonder betekenis, dat Hij de bouw der wereld over zes dagen verdeeld heeft; hoewel het niets moeilijker zou geweest zijn, in een ogenblik het gehele werk tegelijkertijd in alle opzichten te voltooien dan door een dergelijke voortgang langzamerhand tot voltooiing te komen. Maar daarin heeft Hij zijn voorzienigheid en vaderlijke zorg jegens ons willen doen uitkomen, dat Hij, voordat Hij de mens vormde, al wat Hij voorzag, dat voor de mens nuttig en heilzaam zou zijn, geheel van te voren toebereidde. Hoe ondankbaar zou het nu zijn te twijfelen of wij een voorwerp van zorg zijn van deze algoede Vader, die, naar we zien, zich om ons bekommerde, voordat wij geboren werden? Hoe goddeloos zou het zijn, vol vertrouwen ons ongerust te maken, dat zijn goedertierenheid ons te eniger tijd, wanneer we in nood verkeren, in de steek zou laten, terwijl wij zien, dat ze ons, toen we nog niet geboren waren, met de grootste overvloed van alle goede dingen betoond is geweest? Bovendien vernemen wij uit Mozes (Gen. 1:28; 9:2) dat door zijn mildheid alles, wat er maar is in de ganse wereld, aan ons onderworpen is. Het is vast, dat Hij dit niet gedaan heeft, om ons door een schijngift te bespotten. Dus zal ons nooit iets ontbreken, voorzover het van belang zal zijn voor ons heil. Ten slotte, om eenmaal te eindigen, zo dikwijls als wij God de Schepper van hemel en aarde noemen, moet ons tegelijkertijd voor de geest komen, dat de uitdeling van alles, wat Hij geschapen heeft, in zijn hand en macht is, en dat wij zijn kinderen zijn, die Hij ter voeding en ter opvoeding onder zijn trouw en hoede genomen heeft; opdat wij alle goederen in hun geheel van Hem alleen verwachten, en vast hopen, dat Hij nooit zal dulden, dat wij ontberen, wat tot ons heil nodig is, en onze hoop niet op iets anders vestigen; opdat, wat wij ook verlangen, onze wensen zich tot Hem richten en wij van alwat wij genieten, erkennen en met dankzegging belijden, dat het zijn weldaad is; opdat wij, door zo grote liefelijkheid zijner goedheid en weldadigheid aangelokt, ons beijveren Hem van ganser harte lief te hebben en te dienen.

22. Die Betrachtung der Güte Gottes in seiner Schöpfung soll uns zu Dankbarkeit und Vertrauen führen

Nun bleibt noch das zweite Erfordernis, das dem Wesen des Glaubens noch näher steht. Wenn wir nämlich sehen, wie Gott alles uns zugut, uns zum Heil geordnet hat, und wenn wir seine Macht und Gnade empfinden, die er an uns selber und an so vielen Gaben erzeigt, die er uns geschenkt hat, dann sollen wir uns eben dazu bringen lassen, ihm zu vertrauen, ihn anzurufen, ihn zu loben und zu lieben! Denn daß er alles um des Menschen willen geschaffen hat, das hat der Herr in der Reihenfolge seines Schaffens selbst gezeigt, wie ich oben bemerkte. Denn er hat nicht ohne Grund die Erschaffung der Welt auf sechs Tage verteilt; wäre es ihm doch ebenso leicht gewesen, das ganze Werk in einem Augenblick in aller Vollkommenheit hinzustellen, wie in solchem allmählichen Fortschreiten zur Vollendung zu kommen. Aber er wollte uns dadurch seine Vorsehung und väterliche Sorge erweisen, daß er, bevor er den Menschen schuf, alles bereitete, was ihm nach seiner Voraussicht nützlich und heilsam sein konnte. Was wäre das für eine Undankbarkeit, wenn wir an der Fürsorge dieses unendlich gütigen Vaters zweifeln wollten, der sich doch schon um uns gemüht hat, ehe denn wir geboren wurden! Was für eine Gottlosigkeit wäre es, wenn wir je mißtrauisch zittern wollten, es könnte uns etwa einmal in der Not seine Güte verlassen, die doch, wie wir bemerken, schon vor unserem Dasein sich im Überfluß aller Güter wirksam erwies! Dazu hören wir bei Mose, daß er uns in seiner Freigebigkeit auch alles Untertan gemacht hat, was in der Welt ist (Gen. 1,28; 9,2). Und das hat er gewiß nicht getan, um uns mit dem bloßen Schein einer Schenkung zu täuschen. Es wird uns demnach nichts je abgehen, dessen wir zu unserem Heil bedürfen. Zum Schluß noch dies: sooft wir Gott den Schöpfer Himmels und der Erde nennen, soll uns auch zugleich das in den Sinn kommen, daß die Verwaltung 93 alles dessen, was er gemacht hat, in seiner Hand und Macht liegt — daß aber wir seine Kinder sind, die er in seine Treue und Obhut genommen hat, um sie zu erhalten und aufzuziehen! Deshalb sollen wir die Fülle aller Güter von ihm allein erwarten und ihm gewißlich zutrauen, daß er uns nie an dem wird Mangel leiden lassen, was wir zum Heile brauchen — und so soll unsere Hoffnung an nichts anderem hängen als an ihm! Deshalb sollen wir aber auch, wenn wir irgend etwas wünschen, unsere Blicke auf ihn allein richten, alles Gute, das uns zuteil wird, als seine Wohltat erkennen und ihm dafür Dank sagen! Und wir sollen aus allen diesen Gründen, gezogen durch soviel liebliche Güte und Freundlichkeit, ihn von ganzem Herzen zu lieben und zu ehren uns befleißigen.

22. Второе условие, относящееся к вере в собственном смысле, заключается в понимании того, что Бог устроил всё сущее ради нашей пользы и спасения через созерцание его могущества и милости в нас самих и в дарованных нам Божьих благодеяниях. Всё это должно побуждать нас уповать на Бога, призывать Его, прославлять и любить. То, что весь мир сотворен ради человека, становится очевидным из порядка творения, как это уже было сказано ранее (раздел 2). Ибо не без основания Бог распределил творение мира на шесть дней (Быт 1:31), хотя мог с лёгкостью довершить всё в одну минуту, а не действовать постепенно. Но, избрав известный нам путь, Он тем самым обнаружил своё провидение и отеческую заботу о нас, ибо прежде сотворения человека приготовил ему всё, что, как Он предвидел, должно быть ему полезно и служить его спасению. Какая же неблагодарность - сомневаться в заботливости столь доброго Отца, в то время как Он думал о нашем благе ещё до нашего появления на свет! Какая низость - не доверять Богу, опасаясь, что его щедрость может изменить нам в нужде, в то время как она столь изобильно изливалась на нас ещё до начала нашего существования!

Далее, мы слышим из уст Моисея, что все твари по благости Божьей подчинены человеку (Быт 1:28; 9:2). Конечно, это сказано не в насмешку, не для того, чтобы приписать нам обладание неким несуществующим даром. Поэтому не стоит опасаться, что нам не достанет чего-либо необходимого для нашего спасения.

В качестве краткого заключения скажем следующее: всякий раз, когда мы называем Бога Творцом неба и земли, будем помнить, что это Он своею рукою и силой устроил все творения, будем помнить, что мы - его дети, что Он взял на Себя заботу о нашем пропитании и научении. И мы можем ожидать от Него всяческих благ и быть уверены: Он никогда не допустит, чтобы мы терпели нужду в чём-либо необходимом для спасения. Мы не должны надеяться ни на кого другого, кроме Бога, и чего бы мы ни пожелали, этого следует просить у Него; и что бы мы ни получили, благодарить надлежит только Бога. И великая щедрость его к нам побудит нас любить и почитать Его всем сердцем.

 

 

 

 

| 1559

1 Cic. nat. deor. I, 13, 33. 35 — Lact. inst. div. I 5, 18. 22 CSEL 19,16 sq.

2 cf. Cic. nat. deor. I, 9, 21.

1 Aug., Conf. XI, 12, 4 MSL 32, 815; CSEL 33, 290.

a 1561 + et

2 Aug., De Gen. ctr. Man. 1,2,4 MSL 34,175.

3 Aug., De civit. Dei XI, 5 MSL 41, 320 sq.; CSEL 40 I. 517.

4 Cic. nat. deor. I, 9, 21.

1 I 13, 2. 24; supra p. 109 sqq. 144, 15 sqq.

| 1559* (1543)

a ||| Primum ergo dicitur Deus coelum et quae in coelo continentur, creasse. In eo autem ordine sunt Spiritus coelestes, tam ii qui per obedientiam in sua integritate perstiterunt, quam qui defectione in ruinam collapsi sunt. Neque obstat quod inter Dei opera nihil de iis nominatim habetur apud Moysen. Videmus enim ut iis omnibus, quae captu nostro altiora erant, praetermissis, ea tantum commemorando quae sub oculis sunt, idque, quoad potest fieri, populariter, ruditati se nostrae accommodet.

|| 1559

|| 1543

a > 1543-54;quae his verbis 1543-54 praecedunt, infra p. 156, 28-33 exstant,

b 1543-54 somniabant

c 1543-54 tribuebant

d 1543-54 creationem

e 1543-54 referebant

1 cf. Aug., De haeresibus c. 44 MSL 42, 34; De Genesi ad literam XI, 13, 17 MSL 34, 436, CSEL 28, 345; Contra Iulianum I, 115 sqq. MSL 44, 1124 sqq.

|| 1559* (1543)

f ||| Hunc errorem, cum et ubique in scriptura damnetur, et Dei gloriae palam deroget, oportuit in communi confessionis formula repudiari ac confutari; — quae 1543-54 hinc sequuntur, infralin. 18-26 exstant: Quod ... ediderit Deus.

|| 1543

g 1543-54 Iam vero

h 1543-54 prop. Dei

i 1543-54 Deinde ubi erit

k 1543-54 + Merito igitur ea insania, a qua pii omnes abhorrere debent, statim in principio symboli refellitur.

||

l 1543-54 Nam quod

m > 1543-54

n orth. — laed.: 1543-54 cum orthodoxa religione nimium (1550 minimum) pugnat; VG 1545, 1551 contrevient du tout à la vérité de l’Escriture

o quand — et: 1543-54 Nam nec

2 cf. Aug., Contra Iulianum 1,114 MSL 44,1124.

p 1543-54 nec ulla omnino creatura

q 1543-54 qua

|| 1559

|| 1559* (1543)

a ||| Sub coeli et terrae nominibus coelestia omnia terrena hic comprehenduntur: acsi Deus sine exceptione diceretur rerum omnium creator. Quod explicatius in symbolo Niceno habetur, ubi omnium visibilium et invisibilium vocatur conditor. Idque factum esse propter Manichaeos verisimile est; — hoc est initium sect. 28., cui inscriptum est: Creatorem coeli et terrae.

||

b ||| Deinde (1543-50 + id ) in (> 1550) universum observare licet, Spiritum sanctum in sacris suis oraculis potissimum ac fere perpetuo iis docendis insistere, quae vere sint fructuosa, id est, ad pietatem, fidem, charitatem vel gignendam vel augendam vel confirmandam faciant: in quibus vero parum est momenti ad aedificationem, ea vel subticere prorsus, vel ccrte leviter et cursim attingere. Proinde officii quoque nostri est, in exigendis talium rerum testimoniis non nimis morosos nos exhibere, ac pertinaciter negare, quidquid in illa creationis historia non syllabatim enumeratur.

| 1543

1 Lomb., Sent. II. dist. 2,1 sqq. MSL 192, 655.

c praet.— recon.: 1543-54 illi

d 1543-45 Alteram

e > 1543

1 Lomb., Sent. II. dist. 2—11 MSL 192, 655 sqq.

2 Pseudo-Dionysius Areopagita, Περί της ουρανίας ιεραρχίας M S G 3.

3 2. Cor. 12, 4.

a 1543-54 adhibeat

b VG 1545 sqq. + [Luc. 2. b. 13.]

c 1543-50 milia

a sic 1553; 1559-61 falso 10

|| 1550

|| 1543

b 1543-45 Istis nominibus

1 Gen. 32, 2.29 = vg 32, 1.28.

2 Iustinus, Dial. c. Tryph. c. 56. 58 sq. 127 sq. Corp. apol. Christ, saec. sec. ed. Otto vol. II 176, 196, 200, 430 sq.; Tertull., Adv. Marc, III,9 CSEL 47,391; etc.

3 Ps. 91, 11 sq.

1 Iudic. 13, 3-20.

a 1543-50 milia

b Ang. P. — ind.: VG 1545 sqq. dit que l’Ange des Persiens (1545 Peres ) combatoit, et semblablement l’Ange des Grecz à l’encontre des ennemis

|| 1550

|| 1543

2 Luc. 16, 22.

|| 1550

c sic 1553-54; 1559-61 falso 16.

|| 1543

d 1543-54 + ad

e 1543 + esse

a neque tam.: 1543-50 qui tamen non; 1553-54 cui tamen non

b VG 1545 sqq. + laquelle opinion a esté anciennement commune entre les Payens

|| 1559

| 1543

1 cf. Lomb., Sent. Il. dist. 9 MSL 192,669; Thomam, S. Th. I q. 50, art. 3; q. 108.

c VG 1545 sqq. le nom de Raphael

d 1553-54 + [Tob. 12. c. 15.]

e 1550-54 tradita

f sic 1561; 1553-59 falso 55

|| 1559

a qua — pern.: VG 1560 et par dessus toute apprehension

|| 1543

1 sc. Libertini (vide supra p. 82, not. 1.); cf. CR Calv. opp. VII, 179 (Contre la secte ... des Libertins).

b VG 1545 sqq. +[Hebr. 1. d. l4]

c 1553-54 + [Acto. 23. b. 8.]

d 1543-50 milia

e et — dic.: 1543-54 dicit

f sic 1553,1561;1559falso 55

g sic 1553; 1559-61 falso 37

h sic 1559 (Genev.); 21 > 1559 (Scaph.)

2 Hebr. 2, 5.

i VG 1545 sqq. vrays

k in — comp.: VG 1545 sqq. qui ayent leur substance propre

|| 1559

1 cf. supra sect. 6 et 7, p. 158 sqq.

|| 1543

a > 1543

a > 1543-50

b clem. — fac.: 1543-54 benignitate

c ab — abd.: 1543-54 ut nos abducant Angeli

d VG 1545 sqq. + qu’il la nous declaire selon nostre infirmité

|| 1559

|| 1543

a ea—fret. > VG 1545 sqq.

b 1553-54 illa Plat.

1 Plato, Epinomis 984 E; Cratylus 398 A.

c 1543 perseverarunt

d VG 1545 sqq. + [2. Cor. 4. a. 4]

e VG 1545 sqq. + [Ieh. 12. e. 31]

f VG 1545 sqq. + [Luc. 11. c. 21]

g VG 1545-51 + [Ephe. 2. (2)]

2 1. Petr. 5, 8.

3 1. Petr. 5, 9.

4 Eph. 6,13 sqq.

a sic 1553 (Matth. 12, 43-45); 1559-61 falso 42

b 1543-45 et > 1550

c > 1550

d cap. 3: 1543-45 tertio

1 Gen. 3, 1-5.

a VG 1-545 sqq. + ce que porte aussi le mot de Sathan

1 Matth. 13, 25.

b 1543-54 sua Epist.

c 1543-54 + [1. Ioan. 3. b. 8.]

d 1543-45 + in

e 1543-45 sit expositum

f sic 1543-54; 1559-61 Quia

|| 1559

| 1543

a 1543-54 esse cum D.

b 1543-45 diximus

1 1. Reg. 22, 22.

c 1554 + [2. Cor. 4. a (4) Ephes. 2. a (2)]

1 1. Petr. 5, 8 sq.

a 1543 Et similiter

|| 1559

b VG 1560 + [2. Tim. 2. d. 26.]

|| 1543

c alibi id. > 1543-54

d VG 1545 sqq. + [Jean 14. d. 30.]

|| 1559

2 Luc. 11, 21 sq.

e VG 1560 + comme dit l’Apostre [Hebr. 2. d. 14.]

|| 1543

a 1543-45 censere

b 1543-54 + [Lucae. 11. c. 21.]

1 sect. 9, p. 161 sq.; ad sqq. cf. ibid. not. 1.

c 1543-50 motiones; VG 1545 sqq. mouvemens; cf. infra lin. 27.

2 sc. Libertini; cf. CR VII 181, 228, 239 (Contre la secte ... des Libertins); ad sqq. cf. l. c. 181 (fin.) sqq.

d VG 1545 sqq. + [Matt. 12. d. 43.]

e VG 1545 sqq. + [Iud. a. 6.]

f sic 1543-50; 1553-61 falso [Iohan. 7. f. 44 Iohan. 3. b. 10]

g VG 1545 sqq. + du corps de Moyse

a VG 1545 sqq. + qu’ilz sont desia en prison attendans leur sentence derniere

| 1559* (1543)

b ||| Sequuntur deinde visibilia Dei opera, in quibus opificem ipsum recognoscere hic iubemur, ad fidei aedificationem: coelum, terra, mare, et quidquid in illis continetur

|| 1543

1 I 5, 1-5; p. 44 sqq.

c 1543-54 coniiciamus

d VG 1545 sqq. + [Gene. 1.]

2 Basilius, Homiliae IX in Hexaemeron MSG 29, 3 sqq.

3 Ambrosius, Hexaemeron libri sex CSEL 32 I.

a > 1543-54

b 1543 + libenter

| 1559* (1543)

c Ac ne de consideratione quidem, qualis esse, et quem in scopum referri debeat, necessaria est longior disputatio

|| 1543

d alibi mag.: 1543-54 primo capite

e sic 1543-54; > 1559-61

1 I 5,1 sqq., supra p. 44 sqq.

f Verum — genere: VG 1545 sqq. Mais d’autant que ce livre est faict pour enseigner en brief

g sciant 1. se: 1543-54 sciamus nos

h 1543-54 sequi meminerimus

a 1543-54 transeamus

b 1543-54 nos

c 1543-50 didicerimus; 1553-54 discamus

d 1543-54 + nos

e 1543 penitius

f affic. – cord.: 1543-54 afficiant

g > 1543-54

h in tam — gub.: VG 1545 sqq. qu’est celle du monde universel, et en faisant tourner le ciel si legierement, qu’il acheve son cours en vingt quatre heures

i ad — acced.: 1543-54 fidei magis peculiaris est et propria

k 1543-54 contemplamur

l ut— adm. > 1543-54

1 I 14, 2; p. 154, 11 sqq.

m VG 1545 sqq. + [Gen. 1. d. 31.]

a 1543-54 beneficentia

b 1543 nec

c 1543-54 benignitatis

||| 1543

||| 1543

||| 1543

||| 1543

||| 1543

35 Lib. de Genesi contra Manich. 2, 29.

36 De Civitate Dei, lib. 11, c. 5.

37 Vide Plat., in Epimen. et in Cratylo.

1 Gen 18:2; 32:1, 28; Josh. 5:14; Judges 6:14; 13:10, 22.

2 Ps. 91:11; 34:8; Gen. 16:9; 24:7; 48:16; Ex. 14:19, 28, 29; Judges 2:1, 20; 6:11; 13:10; Mt. 4:11; Luke 22:43; Mt. 28:5; Luke 24:5; Acts 1:10; 2 Kings 19:35; Isa 37:36.

1 Dan. 10:13, 20; 12:1; Mt. 18:20; Luke 15:7; 16:22; 2 Kings 16:17; Acts 12:15.

1 Dan 12:1; Jude 9; 1 Thess. 4:16; Dan. 10:13, 21; Luke 1:19, 26; Tobit 3:17; 5:5; Mt. 26:53; Dan. 7:10; 2 Kings 6:17; Ps. 34:7.

1 Luke 15:10; Ps. 91:11; Mt. 4:6; Luke 4:10, 16, 22; Matt. 18:10; Acts 7:55; Gal. 3:19; Mt. 22:80; 24:36; Eph. 30:10; 1 Peter 1:12; Heb. 1:6; Ps. 97:7.

1 2 Cor. 4:4; John 12:31; Mt. 12:29; Eph. 2:2.

1 Mark 16:9; Mt. 12:43; Luke 8:30.

1 Job 1:6; 2:1; 1 Kings 22:20; 1 Sam.16:14; 18:10; 2 Thess. 2:9, 11.

1 2 Cor. 4:4; Eph. 2:2; Rom. 9:22; John 8:44; 1 John 3:8.

1 Augustin. Conf XI, 12.

2 De Gen. contra Manich. II, 29.

3 De civ. Dei XI, 5.

1 Vgl Plat. Epinom. en Gatyl.





Please send all questions and comments to Dmytro (Dima) Bintsarovskyi:
dbintsarovskyi@tukampen.nl

x
This website is using cookies. Accept